Кіріспе

Mal de debarquement синдромы (немесе синдром du mal de débarquement, MdDS, немесе жалпы атауы – түсіру синдромы) – круиз, ұшақ сапары немесе басқа да ұзаққа созылған қозғалыс оқиғасынан кейін көбінесе пайда болатын неврологиялық жағдай. "Mal de débarquement" фразасы француз тілінен аударғанда "түсіру ауруы" деген мағынаны білдіреді. MdDS әдетте невролог немесе құлақ, мұрын және тамақ маманымен диагноз қойылады, егер адамда тұрақты түрде дірілдеу, шайқалу немесе иіліп-құлау сезімі болса (бірақ олар міндетті түрде шайқалып тұрмаса да). Бұл көбінесе круиз немесе басқа қозғалыс тәжірибесінен кейін пайда болады. Көптеген вестибулярлық тестілердің нәтижесі теріс болатындықтан, дәрігерлер синдромды анықтауға тырысқанда қыңыр болуы мүмкін. Маңызды диагностикалық белгі – көптеген науқастар көлік жүргізгенде немесе көлікте отырғанда (яғни, пассивті қозғалыс кезінде) жақсырақ сезінеді. MdDS мидың құрылымдық немесе ішкі құлақтың патологиясымен түсіндірілмейді және көбінесе қозғалысқа байланысты туындайды, бірақ спонтанды түрде де пайда болуы мүмкін. Бұл, кеме сапары, ұшақ ұшуы немесе тіпті жүгіру кезінде сияқты қозғалыс оқиғасынан кейін қысқа мерзімге ғана сезілетін, көптеген адамдарға таныс "құрлық ауруынан" ерекшеленеді, ол бірнеше минуттан бірнеше сағатқа дейін созылуы мүмкін. 2020 жылдан бері синдромға көбірек назар аударылуда, себебі осы жағдаймен келетін адамдардың саны артты және MdDS-ті не тудыратынын және оны қалай емдеуге болатынын анықтау үшін ғылыми зерттеулер жүргізілуде. Бұл сондай-ақ MdDS-тің 2020 жылы ресми түрде мойындалуына байланысты.

Симптомдары

Көптеген жағдайларда хабарланған жалпы симптомдарға дененің қозғалыста екендей сезінуі жатады, көбінесе ол тербеліс, шайқалу немесе иілу сияқты сипатталады, сонымен қатар тепе-теңдікті сақтауда қиындықтар туындайды; бірақ бұл жағдайда бас айну (вертиго) байқалмайды. Ұзаққа созылған шаршаңқылықтан зардап шегушілер минимал күш жұмсағанда тез шаршайды, ал кейбіреулері мойын және арқасында ауыру сезіміне тап болады. Басқа симптомдарға мидың ішіндегі қысым сезімі (көбінесе маңдай бөлігінде), бас ауруы немесе мигрень, құлақ ауруы, құлақтың толу сезімі және мүмкін қана құлақ шуы (тиннитус) жатады. Ауа райының өзгеруі, әсіресе ыстық ауа райы мен ауа қысымының өзгеруі де науқастарға әсер етеді. Көптеген адамдар жарыққа сезімтал болады, қараңғыда жүру қиынға соғады, сондай-ақ күшті иістерге, оның ішінде химиялық иістерге де сезімталдық танытады. Когнитивтік бұзылу ("ми тұмандығы") сөздерді еске түсіре алмау, қысқа мерзімді есте сақтау қабілетінің төмендеуі, бірнеше істі бір уақытта атқара алмау, сөздерді дұрыс жаза алмау және айта алмау, шоғырлануда қиындықтарды қамтиды. Көптеген MdDS науқастары компьютерді ұзақ уақыт пайдалана алмайтындарын айтады, себебі бұл көруді күшейтіп жібереді, ал кейбіреулері тіпті теледидар көре алмайды. Симптомдар стресс, ұйқының жетіспеуі, көп адам бар жерлер, жыпылықтайтын жарық, қатты дыбыстар, жылдам немесе кенеттен қозғалыстар, жабық кеңістіктер және күрделі суреттер мен жылжымалы бейнелерге төзімсіздік арқылы күшейеді. Зерттеулер MdDS мигреньмен байланысты емес екенін және көптеген науқастардың аурудың басталуына дейін мигрень симптомдары болмағандығын көрсетеді. Дегенмен, кейбір MdDS науқастарында мигрень және патофизиологиялық үлестік байланыс немесе тіпті басқа да аурулардың себеп болуы мүмкін. Бұл жағдай көлікпен (автомобиль, поезд, ұшақ немесе қайық) қозғалыс жасағанда уақытша басылып, бірақ қозғалыс тоқтағаннан кейін симптомдар қайта оралып, тіпті саяхат басталғандағыдан да күшті болуы мүмкін. MdDS симптомдары өте қиын болуы мүмкін және күнделікті күйзеліске байланысты жоғары және төмен деңгейлерде ауытқуы мүмкін; бұл науқастардың көптегендері жұмыстан кетуге мәжбүр болып, күнделікті өміріне және жұмысқа қабілетіне үлкен әсер етеді, сонымен қатар көптеген күнделікті және әлеуметтік іс-шараларды шектейді. Науқастардың өмір сапасы физикалық және эмоционалдық жағынан төмен болуы мүмкін, көптеген симптомдары ұқсас болғандықтан, бұл жағдай көптеген склерозбен салыстыруға болады. Тепе-теңдіктің жоғары деңгейде бұзылуы науқастардың ұзақ уақыт бойы көлік жүргізе алмауына немесе алысқа бармауына себеп болуы мүмкін, бұл кейбір адамдарда алаңдаушылықтың әртүрлі деңгейлерін немесе мүмкін депрессияны тудыруы мүмкін, себебі бұл жағдай мүгедектік деңгейіне жетеді.

Диагностика

MdDS бірнеше жолмен диагностикаланады, оның бірі симптомдары арқылы: әсіресе, "тоқтамайтын дірілдеу, шайқалу сезімі" және қозғалыс кезінде осы сезімнің басылуы, сондай-ақ басқа жағдайларды жоққа шығару арқылы қойылады.

Емдеу

MdDS-ке белгілі бір ем жоқ, көптеген тепе-теңдік және қадам бұзушылықтары сияқты, кейбір орын ауыстыру жаттығуларының (мысалы, жүру, жүгіру немесе велосипед тебу, бірақ жүгіргіш жол немесе стационарлық велосипедте емес) пайдалы болуы мүмкін. Бұл MdDS-та жеткілікті зерттелмеген. Тепе-теңдікке қатысты жүйкелер мен ми тізбектерін басатын дәрілер (мысалы, бензодиазепин клоназепам) көмектеседі және симптомдарды азайтуға мүмкіндік береді; алайда, бұл ем емес. Симптомдарды басатын дәрі симптомдардың ұзақтығын ұзарта ма, әлде жоқ па, әзірге белгісіз. Вестибулярлық терапия MdDS-ты емдеуде тиімді екені дәлелденбеді. Д-р Юн Хи Ча осы синдромның неврологиялық мәнісін бейнелеу зерттеулері арқылы одан әрі зерттеп жатыр.

Эпидемиология

Бұл жағдай медициналық әдебиеттерде жеткіліксіз жазылған деп есептеледі. 1999 жылы Тимоти Хайн жүргізген 27 науқасты зерттеуде бір науқастан басқасының бәрі әйел адамдар болған. Бұл топтағылардың орташа жасы 49 жасқа тең болды. Дегенмен, осы жыныстық теңсіздіктің себебі зерттеудің негізі болған сауалнаманың, көбінесе әйел оқырмандары бар басылымда таратылуы болуы мүмкін. 100-ден астам адамға MdDS диагнозы қойылған зерттеуде әйелдер мен еркектердің арақатынасы шамамен 9:1 болды; симптомдардың пайда болу орташа жасы 43-45 жас аралығында болды. Алайда, тағы бір соңғы зерттеу көрсеткендей, 2 жыл немесе одан да көп уақыт бойы MdDS-пен ауырған емделушілердің 44%-ы ер адамдар, бұл олардың таралуының теңдеуін көрсетеді. Бұл синдромның белгілері 30 минутқа дейін созылатын жағдайларда да пайда болуы мүмкін, бірақ симптомдардың пайда болуына қанша уақыт кететіні әлі анық емес. Ең көп кездесетін себеп – ұзақ теңіз саяхаты (~45%), бірақ қысқа қайық саяхаттары (~22%), ұшақпен саяхаттау (~15%) және автомобильмен саяхаттау (~8%) да сипатталған. Mal de Débarquement синдромы бұрыннан, Эразм Дарвиннің 1796 жылғы тұсында-ақ белгілі болған. Дай клиникалық сынақ кезеңінде науқастардың 70%-ының симптомдарын жақсартатын емдеу әдісін жасады. Д-р Дай қайтыс болғаннан кейін, вестибуло-окулярлық зерттеулерді доктор Сергей Б. Якушин басқарады. Соңғы тоғыз жыл ішінде доктор Якушин MdDS-ке қатысты бірнеше зерттеулер жариялады, мысалы: "Гравитациялық тартылыс сезімін емдеу", "Виртуалды шындық қолданбасымен Mal de Débarquement синдромын қайта бейімдеу" және "Гипотеза: Mal de Débarquement синдромының вестибулярлық және мишық негізі".

Вестибуло- мишашалық зерттеулер 2022

Вивиана Муччи және басқалар (2022; 2023) МДС гормоналды бұзылыс салдарынан туындауы мүмкін екенін айтты. Олар вестибуло-церебеллярлық циклді түсіндіруге бағытталған математикалық модель құрды. Муччи және басқалардың (2023) пікірінше, симптомдардың пайда болуы "оң және сол вестибулярлық ядролар, сондай-ақ оң және сол флакулонодулярлық ми қабатының Пуркинье жасушалары" арасындағы циклде жатыр.