Қытайдың Чжоу әулетіндегі Ци мемлекеті

Кіріспе

Чжоу әулетінің қытай мемлекеті (1046–221 б.з.д.) – Ци (齊) мемлекеті, Чжоу әулетінің маңызды аймақтық мемлекеті. Ци, немесе Уэйд-Джайлз жүйесінде Ч'и, билеушілері Ху (侯) атағын, содан кейін Гун атағын алғанша, тәуелсіз патшалар деп жариялаған. Астанасы – қазіргі Шаньдун провинциясында орналасқан Линцзи қаласы. Ци мемлекеті Чжоу әулетінің Шанды жаулап алуынан кейін, шамамен 1046 ж.б.д. құрылды. Оның алғашқы билеушісі – Цзян Цзыя (Тай хан; 1046–1015 ж.б.д.), патша Вэньдің кеңесшісі және қытай мәдениетіндегі белгілі тұлға. Оның әулеті 386 ж.б.д. Тянь әулетімен ауыстырылғанға дейін бірнеше ғасыр бойы Циді басқарды. Ци – Қытайды біріктіру кезінде Цинь мемлекетіне соңғы қосылған мемлекет болды.

Қор

Чжоулар Шанды жаулап алған кезде, Цзян Цзя, Джу округының тумасы, У патшасының бас министрі қызметін атқарды, бұл қызметті ол У патшасының әкесіне де қызмет еткенде атқарған. Чжоу жеңісінен кейін Шандоң түбегінің көп бөлігін және оған жақын жерлерді қамтитын аймақтар Цы мемлекеті ретінде құрылды, ал Цзян оларды басқару және қорғауға бекітілді. У патшасы қайтыс болғаннан кейін, Зия Үш гвардияның сәтсіз көтерілісі кезінде Чжоу герцогінің регенттігіне адал болды. Шан ханзадасы У Гэнь, Ци мемлекетінің шекарасында орналасқан Ян, Сюй және Пугу доң-йи мемлекеттерімен бірге көтеріліске қатысты. Бұл көтеріліс 1039 ж.б.д. басып тасталды, бірақ Бамбук жылнамалары Пугу халқы тағы он жылдай көтеріліс жасағанын, содан кейін шамамен 1026 ж.б.д. екінші рет талқан етілгенін көрсетеді. Батыс Чжоу кезеңінен жеткен құжаттар аз, бірақ Чжоу патшасы И (865–858 ж.б.д.) Циға шабуыл жасап, Ай герцогін қайнатып өлтіргені белгілі. Чжоу патшасы Сюань (827–782 ж.б.д.) тұсында жергілікті билік үшін күрес болды. Осы кезеңде көптеген доң-йи халықтары Чжоу мәдениетіне сіңірілді.

Көктемгі және күзгі кезең

Жоу патшасы Юдың зорлықпен қаза болуынан кейін туған мұрагерлік дағдарысы Жоу патша сарайындағы саяси және әскери биліктің күрт және қайта қалпына келмейтін жоғалуына әкелді. Осы жаңа геосаяси ахуалда Ци хандығы Хуан герцогінің (б.з.д. 685–643) тұсында маңызға ие болды. Ол және оның министрі Гуан Чжун жер иелері аристократиясының есебінен билікті орталық үкіметтің қолына шоғырландырып, мемлекеттік соттың министрлері тікелей басқаратын округтер жүйесін құру арқылы мемлекетті күшейтті. Ци 35 көршілес мемлекетті, оның ішінде Танды аннексиялады және басқаларын бағындырды. Гуан Чжунның әкімшілік реформаларына тұз бен темірге мемлекеттік монополия енгізілді, және бұл, жалпы алғанда, кейінгі саяси философияның – заңгерлік мектептің ерекшелігі болды. Б.з.д. 667 жылы Ци, Лу, Сун, Чэнь және Чжэн билеушілері алғашқы ірі мемлекетаралық конференциялардың біріне жиналды, және Хуан герцогі олардың жетекшісі болып сайланды. Соңынан Чжоу патшасы Хуэй оны Чжоу патшалық үйінің қорғаушысы және Көк ұлының (Чжоу патшасының) билігін сақтауға ант берген «гегемон-қорғаушы» деп жариялады. Осындай гегемонның біріншісі болған ол басқа мемлекеттерден салық алды және патша сарайына басқалардан гөрі ірі салық төлеу құрметіне ие болды. Оның соғысқа шақыруы патшаның бұйрығындай міндетті болды. Осы билікті пайдаланып, өзінің гегемониясының алғашқы он бір жылында Хуан герцогі Лудағы билік күресіне араласты; Янды батыс Ронг көшпенділерінің шапқыншылығынан қорғады; Вэй және Синге жасалған шабуылдардан кейін Солтүстік Ди көшпенділерін ығыстырып, халықты азық-түлікпен және қорғаныс гарнизондарымен қамтамасыз етті; және сегіз мемлекеттен құралған одақтың күшімен Чайды жаулап алып, Чудың солтүстікке қарай кеңеюіне тосқауыл қойды. Хуан герцогінің қайтысынан кейін, мұрагерлік үшін болған соғыс Циді әлсіретіп, оның гегемониялық билігін аяқтады. Б.з.д. 632 жылы Ци Чэнпу шайқасында Цзиньге Чуды жеңуге көмектесті, бірақ б.з.д. 589 жылы Ан шайқасында Цзинь оны жеңді. Б.з.д. 579 жылы Цинь, Цзинь, Чу және Цидің төрт ірі державасы әскери күштерін шектеу үшін бітімге келісті.

The succession crisis following the violent death of King You of Zhou led to a dramatic and unrecoverable loss of political and military authority in the Zhou royal court. Under this new geopolitical situation, Qi rose to prominence under Duke Huan of Qi ( 685–643BCE ). He and his minister Guan Zhong strengthened the state by consolidating power in the hands of the central government at the expense of the landed aristocracy, establishing a system of counties ruled directly by ministers of the state court. Qi annexed 35 neighboring polities – including Tan – and brought others into submission. Guan Zhong's administrative reforms also included state monopolies on salt and iron, and in general were characteristic of the later political philosophy of Legalism. In 667BCE, the lords of Qi, Lu, Song, Chen, and Zheng assembled in one of the first great interstate conferences, and Duke Huan was elected as their leader. Subsequently, King Hui of Zhou pronounced him Bà , the "hegemon protector" sworn to protect the royal house of Zhou and uphold the authority of the Son of Heaven (the Zhou king). The first of five such hegemons, he earned a tribute from the other states, and had the honour of paying the royal court a larger tribute than anyone else. His calls to arms were as binding as the king's own. Using this authority, during the first eleven years of his hegemony, Duke Huan intervened in a power struggle in Lu; protected Yan from encroaching Western Rong nomads; drove off Northern Di nomads after their invasions of Wey and Xing, providing the people with provisions and protective garrison units; and led an alliance of eight states to conquer Cai and thereby block the northward expansion of Chu. After Duke Huan's death, a war of succession between rival claimants greatly weakened Qi and ending its reign of hegemony. In 632BCE, Qi helped Jin defeat Chu at the Battle of Chengpu, only to be defeated by Jin itself at the Battle of An in 589. In 579, the four great powers of Qin, Jin, Chu, and Qi met to declare a truce and limit their military strength.

Соғыс жүргізген мемлекеттер кезеңі - Тянь-Цзи

Осы кезеңнің басында Ци бірнеше кіші мемлекеттерді жаулап алды. Ци – ғалымдарды қолдаған алғашқы мемлекеттердің бірі болды. Б.з.д. 532 жылы Тянь тайпасы бірнеше қарсылас әулеттерді жойып, мемлекет үстемдігіне ие болды. Б.з.д. 485 жылы Тянь кланы Цзян әулетінің мұрагерін өлтіріп, бірнеше қарсылас кландармен соғысты. Төрт жыл өткен соң Тянь басшысы қуыршақ билеушіні, оның көптеген отбасы мүшелерін және бірнеше қарсылас басшыларды өлтірді. Ол мемлекеттің көп бөлігін бақылауға алып, монархқа Линзи астанасы мен Тай тауы маңындағы жерді ғана қалдырды. Б.з.д. 386 жылы Тянь әулеті Цзян әулетін толығымен ығыстырып, Циді билеуге келді. Соғысқан Штаттар кезеңі Циньнің Циді жаулап алуымен аяқталды, ол соңғы құлаған мемлекет болды (б.з.д. 222 жыл). Осылайша Ци мемлекетінің дәуірі аяқталып, Қытай империясының дәуірі басталды.

Ци мәдениеті

Цинь Қытайды біріктірмес бұрын, әр мемлекеттің әдет-ғұрыптары, мәдениеті, диалектілері және жазу жүйесі айқын айырмашылықтарға ие болды. Б.з.д. төртінші немесе бесінші ғасырда жазылған және «Классикалық құжаттар» жинағына енген «Юй Гонг» немесе «Юйге арналған құрмет» трактатында Қытайдың тоғыз ерекше мәдени аймағы егжей-тегжейлі сипатталған. Бұл еңбек Юй Ұлының осы аймақтардағы саяхаттарын баяндайды. Басқа да мәтіндер осы мәдени ерекшеліктерді талқылаған. Солардың бірі – Вэйдің Ху маркизінің басқа мемлекеттермен қалай күресу керектігі туралы сұрағына жауап ретінде жазылған «Уо шебері кітабы». Бұл еңбектің авторы У Ци, халықтың үкіметі мен мінезі олардың тұратын жердің географиялық ерекшеліктерімен байланысты екенін айтқан. Ол Ци мемлекеті туралы былай деді:

Ци әскері көп болғанымен, ұйымы тұрақсыз. Ци халқы табиғатынан қайратты, ал мемлекеті гүлденген, бірақ билеушілер мен шенеуніктер мақтаншыл және халыққа немқұрайлы. Мемлекеттік саясат біркелкі емес және қатаң түрде орындалмайды. Жасы және еңбекақы тең емес, әділ бөлінбейді, бұл үйлесімсіздік пен келіспеушілікке әкеледі. Ци әскері ең күштілерін алдыңғы қатарға шығарып, қалғанын артта қалдырады, сондықтан олардың күштері зор көрінсе де, шындығында осал. Оларды жеңу үшін біз әскерімізді үш топқа бөліп, екі тобымен Ци әскерінің оң және сол қанатын шабуылға алуымыз керек. Олардың шайқас құрылымы бұзылғаннан кейін, орталық топ шабуылға дайын болуы керек, сонда жеңіс бізді күтеді. |У Ци, Уцзы

Соғысқан мемлекеттер кезеңінде Ци Линцзидегі Цзися академиясымен танымал болды, онда бүкіл Қытайдан сол дәуірдің белгілі ғалымдары жиналатын. Қазіргі заманғы зерттеулер Цзися академиясын физикалық мекеме емес, ақыл-ой жұмысына тартылған демеуші ғалымдардың бейресми бірлестігі деп түсіндіреді. Дзися мектебінің сақталған ең маңызды жетістіктерінің бірі – «Янцзы Чунцю».

Ци архитектурасы

Ци мемлекеті жақсы ұйымдастырылған, дерлік төртбұрышты қалаларымен және жолдарының торлы жүйесімен танымал болды. Сарай стратегиялық түрде оңтүстікке қаратылып салынған. Сарайдың сол жағында (шығысқа қарай) ата-бабалар ғибадатханасы, ал оң жағында (батысқа қарай) құдайлар ғибадатханасы орналасқан, екеуі де жүз қадам қашықтықта болған. Осылайша тепе-теңдік сақталды. Сарайдың алдында да жүз қарыш қашықтықта аула орналасқан, ал сарайдың артында қала жатқан. Мұндай жоспарлау қала құрылысына кейінгі ұрпақтардың көзқарасына үлкен әсер етті. Ци аймағында Чэнь-И (城邑) деп аталатын кішкентай иеліктер көптеп кездесетін. Олар әдетте оңтүстіктен солтүстікке қарай 450 метр, ал шығыстан батысқа қарай 395 метрге созылған. Сыртқы жағы әдетте қабырғамен қоршалған, ішінде тұрғын үйлер мен бас кеңсе орналасқан, ал орталықта дерлік шаршы пішіндес аула болған. Ци Ұлы Қабырғасы (齊長城) – Қытайдағы ең көне Ұлы Қабырға. Қабырғаның құрылысы б.з.д. 441 жылы Цзинь және Юэ мемлекеттерінің шабуылынан қорғану үшін басталған. Соғысқан мемлекеттер кезеңінде құрылысы аяқталды, бұл қабырға Цының Джу, Лу және Чу сияқты жау мемлекеттеріне қарсы қорғанысын нығайтты. Қабырға қазіргі Чанцин ауданының Гуанли ауылынан басталып, Шандун провинциясының орталық таулары арқылы қазіргі Циндао қаласының Сары теңізіне дейін созылады. Қабырғаның көп бөлігі бүгінгі күнге дейін сақталған.

Астрономиядағы ци

Ци "Қара тасбақа" символындағы "Қыз" ай сарайындағы "Он екі күй" астеризміндегі "Чи" Capricorni жұлдызы арқылы бейнеленеді. Ци сонымен қатар "Аспандық базар" қоршауындағы "Сол қабырға" астеризміндегі 112 Геркулес жұлдызы арқылы да бейнеленеді.

Цзян әулеті

АтауыАты-жөні (б.з.д.) Қарым-қатынасыЕскертпелер Тай齊太公 Shang尚 әміршісі 11 ғасыр Чжоу патшасы Вудың әміршісі, елордасы Инцзяуда Динг齊丁公 Ji伋 10 ғасыр Тай әмірінің 5-ші ұрпағы, Тай әмірінің ұлы деп саналады Yǐ齊乙公 De得 10 ғасыр Динг әмірінің ұлы Gui齊癸公 Cimu慈母 шамамен 10 ғасыр Yǐ әмірінің ұлы Ай齊哀公 Buchen不辰 9 ғасыр Gui әмірінің ұлы, Чжоу патшасы Yi әмірінің құрбаны болды Ху齊胡公 Jing靜 9 ғасыр Gui әмірінің ұлы, елорданы Богуға көшірді, Xian әмірі өлтірді Xian齊獻公 Shan山 859?–851 Gui әмірінің ұлы, елорданы қайтадан Линзиге көшірді Wu齊武公 Shou壽 850–825 Xian әмірінің ұлы Li齊厲公 Wuji無忌 824–816 Wu әмірінің ұлы, Ху әмірінің ұлынан өлтірілді Wen齊文公 Chi赤 815–804 Li әмірінің ұлы Cheng齊成公 Yue說 803–795 Wen әмірінің ұлы Zhuang I齊前莊公 Gou購 794–731 Cheng әмірінің ұлы, 64 жыл билік еткен Xi齊僖公 Lufu祿甫 730–698 Zhuang I әмірінің ұлы Xiang齊襄公 Zhu'er諸兒 697–686 Xi әмірінің ұлы, Вен Цзянмен инцест жасап, оның күйеуі Лю герцогы Хуанды өлтірді, Джи мемлекетін жаулап алды, туған ағасы Уцзи өлтірді Wuzhi無知 686 Xiang әмірінің туысы, Zhuang I әмірінің немересі, Ён Линь өлтірді Huan齊桓公 Xiaobai小白 685–643 Xiang әмірінің інісі, Бес гегемонның біріншісі, Цзи өз күшінің шыңына жеткен кезде, министрлер аштықтан өлтірді Wukui немесе Wugui無虧 or 無詭 643 Huan әмірінің ұлы Xiao齊孝公 Zhao昭 642–633 Huan әмірінің ұлы Zhao齊昭公 Pan潘 632–613 Huan әмірінің ұлы, оның жақтастары Xiao әмірінің ұлын өлтірді She舍 613 Zhao әмірінің ұлы, Шангреннің ағасы Yì齊懿公 Shangren商人 612–609 She-нің ағасы, Huan әмірінің ұлы, екі министр өлтірді Hui齊惠公 Yuan元 608–599 Huan әмірінің ұлы, Ұзақ Диңгездегі басқыншыларды жеңді Qing齊頃公 Wuye無野 598–582 Hui әмірінің ұлы, Ан шайқасында Жинмен жеңіліске ұшырады Ling齊靈公 Huan環 581–554 Qing әмірінің ұлы, Лай мемлекетін қосып алды, Пинъин шайқасында Жинмен жеңіліске ұшырады, Линзи елордасы өртенді Zhuang II齊後莊公 Guang光 553–548 Ling әмірінің ұлы, Prince Ya-ны өлтіріп таққа отырды, Cui Zhu-дың әйелімен зина жасады, Cui өлтірді Jing齊景公 Chujiu杵臼 547–490 Zhuang II әмірінің жартылай ағасы, Cui Zhu-ды өлтірді, атақты мемлекеттік қайраткер Ян Ин премьер-министр болды An Ruzi安孺子 Tu荼 489 Jing әмірінің кіші ұлы, Tian Qi құлатты, Dao әмірі өлтірді, Ян Рузи деп те аталады Dao齊悼公 Yangsheng陽生 488–485 Jing әмірінің ұлы, министр өлтірді, мүмкін Тянь Хенг Jian齊簡公 Ren壬 484–481 Dao әмірінің ұлы, Tian Heng өлтірді Ping齊平公 Ao驁 480–456 Jian әмірінің інісі Xuan齊宣公 Ji積 455–405 Ping әмірінің ұлы Kang齊康公 Dai貸 404–386 Xuan әмірінің ұлы, Tian Qi герцогы Тайдың құлдырауынан қаза тапты, 379 жылы қайтыс болды

TitleNameReign (BC)RelationshipNotes Duke Tai齊太公 Shang尚 11th century Enfeoffed by King Wu of Zhou, with capital at Yingqiu Duke Ding齊丁公 Ji伋 10th century 5th generation descendant of Duke Tai Traditionally believed to be son of Duke Tai Duke Yǐ齊乙公 De得 10th century Son of Duke Ding Duke Gui齊癸公 Cimu慈母 c. 10th century Son of Duke Yǐ Duke Ai齊哀公 Buchen不辰 9th century Son of Duke Gui Boiled to death by King Yi of Zhou Duke Hu齊胡公 Jing靜 9th century Son of Duke Gui Moved capital to Bogu, killed by Duke Xian Duke Xian齊獻公 Shan山 859?–851 Son of Duke Gui Moved capital back to Linzi Duke Wu齊武公 Shou壽 850–825 Son of Duke Xian Duke Li齊厲公 Wuji無忌 824–816 Son of Duke Wu Killed by supporters of Duke Hu's son. Duke Wen齊文公 Chi赤 815–804 Son of Duke Li Duke Cheng齊成公 Yue說 803–795 Son of Duke Wen Duke Zhuang I齊前莊公 Gou購 794–731 Son of Duke Cheng Reigned for 64 years Duke Xi齊僖公 Lufu祿甫 730–698 Son of Duke Zhuang I Duke Xiang齊襄公 Zhu'er諸兒 697–686 Son of Duke Xi Committed incest with sister Wen Jiang, murdered her husband Duke Huan of Lu, conquered the state of Ji, murdered by cousin Wuzhi none Wuzhi無知 686 Cousin of Duke Xiang, grandson of Duke Zhuang I Killed by Yong Lin. Duke Huan齊桓公 Xiaobai小白 685–643 Younger brother of Duke Xiang First of the Five Hegemons, when Qi reached zenith of its power. Starved to death by ministers none Wukui or Wugui無虧 or 無詭 643 Son of Duke Huan Killed by supporters of Duke Xiao Duke Xiao齊孝公 Zhao昭 642–633 Son of Duke Huan Crown prince of Qi Duke Zhao齊昭公 Pan潘 632–613 Son of Duke Huan His supporters murdered the son of Duke Xiao none She舍 613 Son of Duke Zhao Murdered by uncle Shangren Duke Yì齊懿公 Shangren商人 612–609 Uncle of She, son of Duke Huan Killed by two ministers Duke Hui齊惠公 Yuan元 608–599 Son of Duke Huan Defeated Long Di invaders Duke Qing齊頃公 Wuye無野 598–582 Son of Duke Hui Defeated by Jin at the Battle of An Duke Ling齊靈公 Huan環 581–554 Son of Duke Qing Annexed the State of Lai; defeated by Jin at the Battle of Pingyin, capital Linzi burned Duke Zhuang II齊後莊公 Guang光 553–548 Son of Duke Ling Ascended throne by killing Prince Ya with the help of Cui Zhu; committed adultery with Cui's wife, killed by Cui Duke Jing齊景公 Chujiu杵臼 547–490 Half brother of Duke Zhuang II Killed Cui Zhu. Had famous statesman Yan Ying as prime minister An Ruzi安孺子 Tu荼 489 Youngest son of Duke Jing Deposed by Tian Qi and killed by Duke Dao. Also called Yan Ruzi Duke Dao齊悼公 Yangsheng陽生 488–485 Son of Duke Jing Killed by a minister, possibly Tian Heng Duke Jian齊簡公 Ren壬 484–481 Son of Duke Dao Killed by Tian Heng Duke Ping齊平公 Ao驁 480–456 Brother of Duke Jian Duke Xuan齊宣公 Ji積 455–405 Son of Duke Ping Duke Kang齊康公 Dai貸 404–386 Son of Duke Xuan Deposed by Duke Tai of Tian Qi, died in 379

Тиан әулеті

АтауыАты (б.з.д.) Қарым-қатынасыЕскертпелер Тайцзи ханның ұлы Тиан Хе田和 404–384 Тиан Байдың ұлы 386 жылы Цы билеушісі ретінде ресми түрде танылды. жоқ Тиан Ян田剡 383–375 Тай ханның ұлы Хуан хан өлтірді. Хуан Цзинь ханның әкесі Тиан Ву田午 374–357 Тиан Янның ағасы Вэй ханның әкесі Тиан Инци田因齊 356–320 Хуан ханның ұлы Соғысқан мемлекеттер кезеңіндегі ең күшті Цы билеушісі. Сюань хан齊宣王 Тянь Бицзян田辟彊 319–300 Вэй ханның ұлы Мин хан齊愍王 Тянь Ди田地 300–283 Сюань ханның ұлы Өзін уақытша "Шығыс императоры" деп жариялады. Сян хан齊襄王 Тянь Фачжан田法章 283–265 Мин ханның ұлы Цының Хуцзуы (артқы хан) ретінде белгілі. Тиан Цзянь田建 264–221 Сян ханның ұлы Цинь мемлекеті Цыны басып алды.