Кіріспе

Фрэнсис Уиллугби (кейде Уиллугбейус деп те жазылады) (22 қараша 1635 – 3 шілде 1672) – ағылшын орнитологы, ихтиологы, математик және лингвистика мен ойындарды ерте зерттеген ғалым. Ол Уорвикширдегі Миддлтон-Холлде дүниеге келіп өскен, бай отбасының жалғыз ұлы. Кембридж университетінің Тринити колледжінде оқыған, онда өмір бойы досы және әріптесі болған математик және натуралист Джон Рэй оқытқан. 1662 жылдан бастап Рэй Біркелкілік заңына қол қоюдан бас тартқандықтан өмір сүру көзінен айырылып, Уиллугбимен бірге тұрды. Уиллугби 1661 жылы 27 жасында Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. Уиллугби, Рэй және Джон Уилкинс сияқты ғалымдар Аристотель мен Киелі кітаптың беделді тұжырымдарына емес, байқаулар мен жіктеуге негізделген ғылымды зерттеудің жаңа тәсілін жақтады. Осы мақсатта Уиллугби, Рэй және олардың достары Англия мен Уэльсте ақпарат пен үлгілер жинау үшін бірнеше сапарлар жасады, бірақ олардың саяхаты Еуропаның мұражайларына, кітапханаларына және жеке коллекцияларына барумен, сондай-ақ жергілікті жануарлар мен өсімдіктерді зерттеумен аяқталды. Еуропалық саяхаттан кейін ол және Рэй негізінен Миддлтон-Холлде тұрып, жұмыс істеді. Уиллугби 1668 жылы Эмма Барнардқа үйленді және олардың үш баласы болды. Уиллугби жылдар бойы аурулармен күресіп, 1672 жылдың шілдесінде 36 жасында плевриттен қайтыс болды. Оның ерте қайтысы олардың жануарлар туралы жоспарлаған жұмыстарын аяқтауды Рэйге тапсырды. Кейін Рэй құстар, балықтар және омыртқасыздар туралы «Ornithologiae Libri Tres», «Historia Piscium» және «Historia Insectorum» кітаптарын жариялады. «Орнитология» ағылшын тілінде кеңейтілген нұсқада да жарық көрді. Кітаптарда жануарларды жіктеудің жаңашыл және тиімді әдістері келтірілген, ал олардың үшеуі де өмір ғылымдарының тарихында, соның ішінде кейінгі табиғат зерттеушілеріне тигізген әсері мен Линнейдің биномдық номенклатурасының дамуындағы маңызы зор болды.

Ерте өмір

Фрэнсис Уиллоуби 1635 жылғы 22 қарашада Уорвикширдегі Миддлтон-Холлде дүниеге келді. Ол сэр Фрэнсис Уиллоуби мен оның әйелі Кассандраның (құрметті аты Риджвей) жалғыз ұлы еді. Оның әкесінің әкелері Вуллатон Холлдың Сэр Персиваль Уиллоуби, ал анасының әкесі Лондондерридің 1-ші графы Томас Риджвей болды. Олардың отбасы бай дворяндықтан шыққан, ал отбасының негізгі резиденциясы, Франциске мұра болып өткен Волатон Холл қазіргі Нотингемде орналасқан. Жас Фрэнсис епископ Весси атындағы грамматикалық мектепте, Саттон-Колдфилдте және Кембридждегі Тринити колледжінде білім алды. Ол көп оқыған адам болған, өмірінің соңында кітапханасында 2000-ға жуық кітап болды, олардың ішінде әдеби, тарихи, геральдикалық еңбектермен қатар табиғаттануға қатысты кітаптар да бар еді. Уиллоуби 17 жасында Тринитиде оқуын жалғастырды. Оның тәлімгері Джеймс Дюпорт болды, ол Уиллоубилердің Англия азамат соғысындағы роялистік көзқарастарын бөлісті. Джон Рэй, сол кезде Тринитиде математика оқытушысы болған, өзінің шәкірті Айзек Барроуға Уиллоубиге осы пәнді оқытуды ұсынды. Екеуі дос болып, 1655 жылы Барроу өзінің «Эвклид элементтері» еңбегін Уиллоубиге және тағы екі бай шәкіртіне арнады. Уиллоуби мен Рэй Тринитиде бірнеше «химия» жобалары бойынша бірлесіп жұмыс істеді, соның ішінде «қосық қант» жасау және антимонды алу. 1663 жылы, 27 жасқа толған Уиллоуби, Рэй мен Джон Уилкинстің ұсынысымен Корольдік қоғамның негізін қалаушы мүшесі болып сайланды. 1660 жылы Тринити колледжінің магистрі болған Уилкинс кейіннен Честер епископы болды. 1667 жылы Рэй де Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды, бірақ өзінің салыстырмалы кедейлігіне байланысты мүшелік жарнасынан босатылды.

Саяхат

XVI ғасырдың аяғы мен XVII ғасырдың басында Фрэнсис Бэкон Аристотель мен шіркеудің билігіне сүйенудің орнына, бақылау мен тәжірибе арқылы білімді дамытуды қолдады. Корольдік қоғам және оның Рей, Уилкинс және Уиллугби сияқты мүшелері эмпирикалық әдісті іс жүзіне асыруға тырысты. Уиллугби Рейге өзінің ботаникалық еңбегі Catalogus Plantarum circa Cantabrigiam Nascentium (Кембридж каталогы) үшін өсімдіктерді жинауда көмектесті, ол 1660 жылдың ақпан айында авторсыз жарияланды.

Чешир және Уэльс

1662 жылдың мамыр айында Уиллуби, Рей және Рейдің шәкірті Филип Скиппон Нантвич пен Честер арқылы және батысқа қарай Англсиге екінші сапарға шықты. Олар Ланбериске ішкі жерлерге оралды және Уиллубидің көл ауданында бұрын сипаттаған Виндермир шағалымен бірдей деп таныған torgoch деп аталатын жергілікті көл балығы көрсетілді. Содан кейін топ батыс Уэльстен Пемброкке қарай оңтүстікке қарай жолға шықты, жол бойы Бардзи аралына барды. Содан кейін олар Уэльстің оңтүстік жағалауымен Тенбиге қарай жүріп, онда көптеген балық түрлерін көрді, ал Аберавонға, онда оларға сирек кездесетін қара қанатты шұңқыр көрсетілді. Уиллугби валлий тілінде сөйлейтін адамдармен сұхбат жасап, бұл тілді жүйелі түрде зерттеуге тырысты, бірақ ешқашан жарияланбаған, бірақ кейінгі ғалымдарға әсер етті. Осы сапар кезінде Рей мен Уиллуби барлық тірі заттарды жіктеуді шешті, Рей негізінен өсімдіктермен, ал Уиллугби жануарлармен жұмыс істеді. Олар шығарған түрлер кестелерін Уилкинс кейіннен 1668 жылы «Нағыз мінезге және философиялық тілге арналған очерк» деп жариялаған біріктіру схемасының бөлігі ретінде қолданды. Уилкинс табиғат әлемін сипаттау үшін әмбебап терминология жасауды көздеді, ал тілдерді және жазу жүйелерін зерттеу оның жіктелуі үшін логикалық лингвистикалық негіздеме жасауды көздеді. Уиллуби мен оның серіктері Глостерде ауырып қалған кезде, олар Батыс ел арқылы Лэндс-Эндке дейін жалғасты. Уиллуби сауыққаннан кейін жаздың бір бөлігін Линкольнширде құс бақылаумен өткізді. Кейін Рей мен Уиллугби 1667 жылы Батыс елдеріне бірге барып, Дорсет, Гэмпшир және Лондон арқылы қайтып келді. Уиллубидің байлығы сапарды қаржылай тиімді етеді. Олар мұражайлар мен кітапханаларға, жеке коллекцияларға барып, жергілікті жануарлар мен өсімдіктерді зерттеуді жоспарлаған. Балық және құс базарлары, олардың жұмыс кестесі шектеулі болғандықтан, ақпарат пен үлгілер үшін пайдалы болды. Барлық журналдар сақталса да, Виллугбидің көпшілігі жоғалып кетті. Саяхатшылар Брюссельге, Лёвен университетінің, Антверпеннің, Делфттің, Гааганың және Лейденнің университеті мен қоғамдық кітапханасына барды. 5 маусымда олар Зевенхуйзенде құсқарлар, сұр сазқұстар мен қоянқұстар колониясын аралады. Уиллугби сол жерде алынған қоянқұс балапанды өлшеді. Партия солтүстікке қарай Харлем, Амстердам және Утрехт арқылы Страсбургке барады, онда Уиллугби автор Леонард Болднерден қолжазба кітап сатып алу үшін бұрылып кетті. Бұл кітап құстар, балықтар және басқа да жануарлардың суреттерімен суреттелді. Балднер бұрынғы балықшы, қала кеңесшісі және өздігінен оқыған табиғатшы еді, ол ағылшындар сияқты тек көргендері туралы жазды. Кейіннен Уиллубидің өлімінен кейін көшірмесіне қосылды. Партия Льеж, Кельн және Нюрнберг арқылы жалғасты, 15 қыркүйекте Венаға келді, онда олар 24 қыркүйекте Венецияға дейін бірнеше күн болды. Альптер арқылы сапар қиын болды, тау жолдары нашар, ауа райы нашар және наннан басқа азық-түлік аз болды. Олар 6 қазанда өздеріне баратын жерге жеткенде, Скиппон 60 түр балық пен 28 құс түрін санап берді. 1664 жылы 15 сәуірде олар Ливорнодан Неапольге қарай жолға шықты. Бұл жерде партия бөлінді, Уиллуби мен Бэкон Римге жол тартты, олар мамыр, маусым және шілдеде болды, ал Рей мен Скиппон Сицилия мен Мальтаға барды. Венада жергілікті жинақтарды аралаудан басқа, олар түрік және бірнеше славян тілдерін зерттеуге мүмкіндік алды. Бекон Солтүстік Италияда бір жерде талмамен ауырады, ал Уиллуби тек қызметшісімен Монпельеге, Рейдің өзі бар болатын жерге, жалғастырды. Виллуби Испанияға 31 тамызда кірді және Валенсия, Гранада, Севилья, Кордоба және Мадрид арқылы 14 қарашада Ирунга жетті. Виллуби сонымен қатар жапырақ кесуші араларды өсіріп, зерттеді, оның таңдаған зерттеу түрлері кейіннен оның атымен Виллубидің жапырақ кесуші арасы, Мегачиль виллугбиелла деп аталды. 2018 жылы бұрынғы түрді атауды «Уиллугбидің бұзауы» деп өзгерту керектігі айтылды. 1668 жылы Уиллуби Бриджнорт пен Лондонның сэр Генри Барнардтың қызы Эмма Барнардқа үйленді. Олардың үш баласы болды. Олардың тұңғыш баласы Фрэнсис он тоғыз жасында қайтыс болды, ал қызы Кассандра Виллоуби ағылшын натуралисі Марк Кэйтсбидің қамқоршысы болған Чандос герцогына үйленді. Екінші ұлы Томас 1711 жылы король Аннаның қолымен барон Миддлтон атағын алды. Уиллуби мен Рей өз зерттеулерін жалғастырды, қазір негізінен құстармен, Фрэнсис Джессоптың көмегімен, тағы бір Троица түлектері, оларға Пик округінің үлгілерін жіберді, соның ішінде twite және қызыл тоқыл. Олар сонымен қатар қайын ағаштарындағы шырыштың белсенді ағынын зерттеушілердің алғашқылары болды. Уиллуби 1668 мен 1671 жылдар арасында бірнеше рет ауырып, Рейдің «терциан қызбасы» (малярия) деп сипаттаған зор қызбаларға шалдықты, сондай-ақ мұраны қорғауға байланысты қосымша физикалық және қаржылық талаптар оны одан да көп күшпен салды. бірақ 2003 жылы түсіндіру материалдарымен бірге жарияланды. Ол карталар, тауықтармен айқасу, футбол және сөз ойындары сияқты ондаған ойындар мен спорт түрлерін сипаттады; кейбіреулері қазіргі таңда белгісіз, мысалы «Маған сенің Skimmer-іңді бер». Әрбір жазбаға ол ережелерді, жабдықтарды және ойнау тәсілін қосты. Ол сонымен қатар нәрестелер мен балалар ойнайтын алғашқы ойындарды зерттеді. Оның биологиялық еңбектері сияқты, Ойындар кітабы да бақылау, сипаттау және жіктеудің эмпириялық принциптеріне сүйенеді. бұл «Historii Chartitudii» деп аталуы мүмкін. Уиллуби білікті математик еді, және жоғалған мәтін карталар мен ойынды ойындарға қатысты ықтималдықты қарастырғанына дәлелдер бар.

Суреттер мен дереккөздер

Құс және балық кітаптарындағы түрлерді суреттейтін көптеген суреттер бірнеше көзден жиналған. Уиллубидің өзінің мол жинағында оның Еуропа саяхаттарында сатып алған картиналары, сондай-ақ Скиппон мен сэр Томас Браун сияқты достарынан алған суреттері болды. Көптеген суреттер басқа авторлардың бұрынғы басылымдарынан алынған, ал кейбіреулері Фрэнсис Барлоудың Сент-Джеймс паркіндегі II Карлдың құс үйінен салған құстардың майлы бояуларына негізделген. Алдыңғы кітаптардан алынған суреттердің көптеген көздері болды, әсіресе Улисс Альдрованди, Пьетро Олина, Георг Маркгрейв және Виллем Писоның бұрынғы табиғаттану еңбектерінен немесе орнитологиясынан алынған. Мүмкін болған жағдайда Уиллуби мен Рей қолжетімді суреттерді тірі нысандармен немесе үлгілермен салыстырды, ал мүмкін болмаса, бір-бірімен салыстырып, жариялау үшін ең дәл нұсқасын таңдады. Олинаның "Ucelliera" еңбегі "Орнитологияның" латын және ағылшын тіліндегі басылымдары арасында қайта қарастырылған сияқты, себебі кейінгі нұсқада бұрынғы жұмыста жоқ, сарышаянның аумақтық мінез-құлқының сипаттамасы бар.

Мұра

Уиллубидің жазба жұмыстарының көп бөлігі, оның ғылыми құрал-жабдықтарымен және табиғат тарихына қатысты жинақтарының көпшілігімен бірге жоғалып кетті; қалғандарының көп бөлігі отбасының меншігінде және Ноттингем университетінің Миддлтон мұрағатында сақталады. «Орнитология» Реамурдың үлкен құс коллекциясын ұйымдастыруына, ал Бриссонның осы тақырыптағы еңбегін жинақтауына әсер етті. Жорж Кювье «Historia Piscium» еңбегінің ықпалына тоқталды, ал Карл Линней 1735 жылдан бастап «Systema Naturae» еңбегінде, есімдемелік номенклатураның негізінде, Виллуби мен Рейдің кітаптарына көп сүйенді. Физикалық дәлелдердің жетіспеуі, Виллубидің ерте қайтысы және оның кітаптарының Рей арқылы жариялануы екеуінің салыстырмалы үлесі кейіннен дау тудырды. Виллубидің еңбегі бастапқыда жоғары бағаланды, бірақ уақыт өте келе Рейдің беделі артты, ал 1788 жылы ағылшын ботанигі Джеймс Эдвард Смит Виллубидің үлесін оның досы артық бағалаған, ал өзінің еңбегін жеткілікті бағаламаған деп жазды. Уильям Суэйнсон кері пікір білдірді, Рейдің даңқы оның демеушісіне ғана байланысты екенін, ал оның өзіндік жетістікке жеткізе алатын генийі болмағанын айтты. Ол оның еңбектерін басқа авторлардың еңбектерімен салыстырып, жақсы бағалады. Равен өзінің кітабын жазған кезде Ноттингем университетіндегі Виллуби отбасының мұрағатынан хабарсыз болды, ал оған және басқа да жаңа материалдарға қол жеткізу қазіргі заманғы бағалауларға әкелді, нәтижесінде екеуі де жеке үлес қосып, әрқайсысы өз күшін көрсеткенін көрсетеді. Виллуби мен Рей бұрын сипатталмаған құстар, балықтар және жұмырқалылардың бірнеше түрлерін ашты. Уиндермирдің шарабы (Salvelinus willughbii), Виллубидің жапырақ кесетін арасы (Megachile willughbiella) және тропикалық өсімдіктер туысы Виллугбеяның аттары жас Виллубидің құрметіне берілген. Дегенмен, Виллуби мен Рейдің негізгі ықпалы үш кітабы арқылы болды, әсіресе «Орнитология», жүйелі сипаттау мен жіктеуге баса назар аударғандықтан. Тіпті Виллубидің 170 суреттен және табиғат суреттерінен тұратын жинағы жеке суреттерді ұсыну үшін ғана емес, сонымен қатар табиғат тәртібін нығайтуға арналған жинақтың ажырамас бөлігі болу үшін жасалған сияқты.