Кіріспе

Чэнь И (; әдеби есімдері Гунсяо (公俠) және кейін Гунця (公洽), лақап аты Туйсу (退素); 3 мамыр 1883 – 18 маусым 1950) – Жапон империясы Қытай Республикасына бас игеннен кейін Тайвань провинциясының басшысы және гарнизон командирі. Ол 1945 жылғы 25 қазанда Тайбэйдегі Чжуншань залында Жапонияның капитуляция құжатын одақтас державалардың атынан қабылдады. Ол тайвандықтар мен материктік қытайлықтар арасындағы қарым-қатынасты дұрыс басқара алмағандықтан, 1947 жылғы 28 ақпандағы оқиғаға себепкер болды, салдарынан 18 000-нан 28 000-ға дейін адам қаза тапты және қызметтен алынды. 1948 жылғы маусымда Чжэцзян провинциясының төрағасы болып тағайындалды, бірақ Қытай Коммунистік партиясына бас беру жоспарының құпиясы ашылғаннан кейін қызметтен босатылып, тұтқындалды. 1950 жылы Тайбэйде өлім жазасына кесіліп, атылды.

Ерте өмірбаяны және білімі

Чен Чжэцзян провинциясының Шаосин қаласында дүниеге келген. Қиуши академиясында (қазіргі Чжэцзян университеті) оқығаннан кейін, 1902 жылы Жапониядағы әскери академияға жеті жылға барып оқыды. Жапонияда оқып жүргенде Гуанфухуй ұйымына қосылды. 1917 жылы Жапонияға қайта оралып, үш жыл әскери университетке оқыды, сосын Шанхай қаласында тұрып қалды. Ол "жапонияға құштар" болған деседі. Чен сонымен қатар Ұлттық революциялық армияның 19-шы жол армиясының (國民革命軍第十九路軍軍長) қолбасшысы болды. 1927 жылдан кейін ол Әскери істер департаментінде (軍政部) жұмыс істеді, Шанхай арсеналының директоры, соғыс вице-министрі қызметтерін атқарды, ал 1934 жылдан бастап Фуцзянь провинциясының төрағасы және Атқарушы Юаньның бас хатшысы болып тағайындалды.

Чэнь және Фуцзянь

1934 жылдан бастап Чэнь сегіз жыл Фуцзянь провинциясының губернаторы қызметін атқарды. Тайваньда болған кезінде ол заманауи инфрақұрылым мен күшті экономикалық дамуды жоғары бағалады. Чэнь, Тайвань халқының ұзақ жылдарға созылған соғыс салдарынан қирап, одан әрі жаңғыру мүмкіндігінен айырылған Қытай материгіндегі халықпен салыстырғанда, гөріп-тозу деңгейіне қызғанышпен қарады. Фуцзяньға оралғаннан кейін ол Чан Кайшыға сапары туралы есеп берді. Жапонияда және Тайваньдағы тәжірибесінің арқасында Чэнь, Тайваньның егемендігінен бас тарқаннан кейін Чан Кайшының ойындағы Тайвань губернаторы лауазымына бірінші кандидатқа айналды. Дуглас Макартурдың №1 бас бұйрығымен Чэнь Иді Джордж Керр Қытай делегаты ретінде Тайваньға Жапония үкіметінің капитуляциясын қабылдау үшін сүйемелдеп алып келді. 1945 жылғы 25 қазанда одақтас державалардың делегаттарымен бірге Чэнь Тайбэй қалалық әкімшілігінде (қазіргі Чжуншань залы) Тайваньның генерал-губернаторы генерал Андо Рикичимен капитуляция туралы құжатқа қол қойды. Чэнь И сол күнді Тайваньнің қайтарылу күні деп жариялады, бірақ бұл 1952 жылға дейін Жапония Тайваньды ешқандай шарт бойынша бермегендіктен, құқықтық тұрғыдан даулы саналды. Тайваньдықтар, көбінесе коммунистерге қарсы және Гоминьданды қолдаған, экспортты енді Жапонияға емес, Қытайға бағыттауға болатынына сеніп, қайтарылуды қуана қарсы алды.

Мақтау мен сын

Чен еңбекке деген берілгендігі, қарапайымдылығы және жемқорлыққа төзбеуі үшін мақтау алды. Дегенмен, ол жемқорлығымен белгілі болған қарауындағыларын қолдағаны және кейбір саясаттағы жаңғырықсыздығы үшін сынға ұшырады. Жапон тілін жақсы білсе де, ол тілді жергілікті тайваньдық элитасымен байланыс үшін пайдаланудан бас тартты, олардың көпшілігі мандарин тілінде сөйлей алмады, себебі аралдың отаршылдық тілді жаңа ұлттық тілге ауысуы керек деп ойлады. Оның қарауындағы адамдармен оңай тіл табыса алмауы және өзі басқаратын тайвань қоғамымен байланыс жасауға көбірек күш жұмсамауы, соғыстан кейінгі биліктің бірінші жылынан кейін аралдағы наразылықтың күшеюін анықтауды қиындатты.

Чен және 28 ақпан оқиғасы

Тайваньды қытайлық КМН билеген алғашқы жылдары Чен басқарған жаңа әкімшіліктің кең таралған сыбайлас жемқорлығы жоғары жұмыссыздық деңгейіне, індеттердің таралуына және ауыр инфляцияға алып келді, бұл өз кезегінде халықтың кеңінен наразылығына себеп болды. 28 ақпанда жесірдің өлтірушілеріне әділдік талап етіп бейбіт шеру өтті; Монополия бюросының кеңсесіне жеткен соң, олар генерал-губернатор кеңсесіне бет бұрды, онда ескертусіз автоматтан төрт адам атып өлтірілді. 1947 жылдың 18 сәуірінде Стюарттың баяндамасын Чиангқа жеткізгеннен кейін Чен губернаторлық қызметтен Вэй Тао Мингке ауыстырылды. Вэйдің губернаторлық лауазымы Ченнің генерал-губернатор ретіндегі әскери билігінен айқын түрде шектелді, бұл Ченнің тиімсіз үкіметіне жауап ретінде жасалды. Тайваньдағы шетелдіктердің хабарлауынша, Чианг қол қойған парақшаларда бастапқы қырғыннан қашқандарға кешірімділік уәде етілді және оларды қайта оралуға шақырды; осылай оралғандардың көпшілігі түрмеге қамалды немесе өлім жазасына кесілді. Бастапқыда талан-таражға түсіргеннен кейін, әскерлер қарсылықты жою мақсатымен студенттер, зиялылар, қоғамдық лидерлер, бұрынғыда үкімет саясатын сынаған адамдар және белгілі бизнесмендер сияқты «элиталарды» таңдап ұстады. Оқиғада қаза тапқандардың жалпы саны әлі де даулы болып қалуда және 1987 жылы төтенше жағдай режимі аяқталғаннан кейін келесі онжылдықтарда саяси мәселеге айналды.

Кейінгі мансап

Тайвань генерал-губернаторы лауазымынан босатылғаннан кейін Чен кеңесші болып жұмыс істеді. 1948 жылғы маусымда ол Чжэцзян провинциясының төрағасы болып тағайындалды. Қараша айында өлім жазасына кесілуге тиіс болған жүзден астам коммунисті босатты. 1949 жылдың қаңтарында Чэнь И Гоминьданның жағдайының тұрақсыз екенін түсінді, сондықтан Нанкин, Шанхай және Ханчжоу аймағының 18 миллион тұрғынын қанаушы соғыстан құтқару үшін Қытай Коммунистік партиясына өтпек болды. Өтпелі әрекетімен бірге, ол гарнизонның әскери қолбасшысы Тан Энбоны коммунистерге бас беруге көндіруге тырысты. Бірақ Тан Чан Кайшекке Ченнің Гоминьданға қарсы бүлік көтеруге кеңес бергенін хабарлады. Чан дереу Ченді коммунистермен байланыс жасады деген айыппен төрағалық лауазымынан шеттетуге бұйрық берді. 1950 жылғы сәуірде Чэнь И Тайваньға жеткізіліп, кейін Килунг түрмесіне қамалды. 1950 жылғы мамыр айында тыңшылық қылды деген айыппен Чан Кай-Шек Тайвань әскери сотына Чэнь Иді өлім жазасына кесуді бұйырды. Сол жылы 18 маусымда сағат 17:00-де Тайбэйдің Мачангдин ауданында өлім жазасына кесілді.

Дәйексөздер

"Қытайлықтар конституциялық үкіметтің артықшылықтарын пайдалануға жеткілікті деңгейде дамыған еді, бірақ ұзақ жылдар бойы зұлым жапондық билікке байланысты, Формозалықтар саяси жағынан қалып қойып, өздерін-өздері басқаруды ақылды түрде жүзеге асыруға қабілетсіз болды." — (1947)
"Жапондықтарға осы аралды басып алуға 51 жыл кетті. Мен халықты қайта тәрбиелеуге шамамен бес жыл жұмсап, оларды қытайлық басқаруға көбірек риза етуді күтемін." — (1947)
"Мен жеке кәсіпкерлікті ешқашан ұмытқан емеспін. Мен оны қайта жаңартуды әрқашан жоспарлағанмын." — (1947)