Кіріспе

Еуропалық аймақта жоғары білім беру біліктіліктерінің үйлесімділігі жүйесі

Болон процесі – жоғары білім беру біліктіліктерінің стандарттары мен сапасының салыстырмалылығын қамтамасыз ету мақсатындағы еуропалық елдер арасындағы министрлердің кездесулері мен келісімдерінің сериясы. Бұл процесс Лиссабон туралы келісімге сәйкес Еуропалық жоғары білім беру кеңістігін құрды. Ол Болонья университетінің атымен аталады, онда 1999 жылы 29 еуропалық елдің білім министрлері Болон декларациясына қол қойды. Бұл процесс Еуропа Кеңесінің Еуропалық мәдени конвенциясы аясында басқа елдерге де ашылды, және Прагада (2001), Берлинде (2003), Бергенде (2005), Лондонда (2007), Левенде (2009), Будапештте және Венада (2010), Бухарестте (2012), Ереванда (2015), Парижде (2018) және Римде (2020) үкіметтік кездесулер өтті. Болон декларациясына қол қойылғанға дейін, 1988 жылы Болонья университетінің (және еуропалық университеттердің) 900 жылдығын тойлауға арналған университет ректорларының кездесуінде Magna Charta Universitatum қабылданылған. Декларацияға бір жыл бұрын, білім министрлері Клод Аллегр (Франция), Юрген Рюттгерс (Германия), Луиджи Берлингер (Италия) және Баронесса Блэкстоун (Ұлыбритания) 1998 жылы Парижде Сорбон декларациясына қол қойып, «Еуропалық жоғары білім беру жүйесінің архитектурасын үйлестіруге» міндеттенді. Болон процесіне 49 ел қатысады.

Қалған елдер

Төрт мемлекет – Израиль, Қырғызстан, мойындалмаған Солтүстік Кипр және Косово мүшелікке үміттенген, бірақ мүшелік талаптарына сай келмеген. Израиль Еуропа Кеңесінің Еуропалық мәдени конвенциясына қатысушы емес, алайда бақылаушы статусына ие. Израиль географиялық жағынан Еуропаның бір бөлігі болмаса да, ЮНЕСКО-ның Еуропалық аймағының құрамына кіреді (бірақ ЮНЕСКО мүшесі емес). Израиль Лиссабон туралы келісімді де ратификациялаған, бірақ 2003 жылғы Берлин хабарламасының шарттарына сәйкес Болонья процесіне қатыса алмайды. Косово Еуропа Кеңесінің Еуропалық мәдени конвенциясына қатысушы емес. Сербия оған мүше болғанымен, Косово одан тәуелсіздігін жариялаған және теориялық тұрғыдан Косово соғысынан бері Болонья процесіне қатысып келеді. Косовоның жағдайын ескере отырып, оны процеске қонақ немесе арнайы бақылаушы мәртебесінде қатыстыру ұсынылған. Қырғызстан Еуропа Кеңесінің Еуропалық мәдени конвенциясына қатысушы емес, бірақ Лиссабон келісімін де ратификациялаған. Солтүстік Кипр Еуропа Кеңесінің Еуропалық мәдени конвенциясына қатысушы емес және Болонья процесінің мүшелерінің ешқайсысы оны Түркиядан басқа тәуелсіз саяси бірлік ретінде мойындамайды.

Біліктіліктер жүйесі

Негізгі құрылым – жоғары білімнің үш циклы. Министрлердің 2005 жылы Бергенде өткен отырысында қабылдаған аяқтама біліктіліктерді оқу нәтижелері тұрғысынан анықтайды, яғни студенттер білімі мен бітіргеннен кейін не істей алатыны туралы мәлімдемелер. Циклдарды сипаттауда аяқтама Еуропалық кредиттерді беру және жинақтау жүйесін (ECTS) пайдаланады:

Бірінші цикл: әдетте 180–240 ECTS кредиті (бір оқу жылына кемінде 60 кредит), көбінесе бакалавр дәрежесі беріледі. Еуропалық жоғары білім беру кеңістігі «BA hons» дәрежесін алуға мүмкіндік беретін, құрметті бакалавр бағдарламасын енгізбеді (мысалы, Ұлыбритания, Австралия, Жаңа Зеландия және Канадада қолданылады) және кейде түлектерге магистр дәрежесін алмай-ақ докторлық зерттеуді бастауға мүмкіндік береді. Екінші цикл: әдетте 60–120 ECTS кредиті (бір оқу жылына кемінде 60 кредит), көбінесе магистр дәрежесі беріледі. Үшінші цикл (докторлық дәреже): Пәндердің ұзақтығы мен толықтығы әртүрлі болғандықтан нақты ECTS диапазоны жоқ. Алайда, кейбір елдерде докторлық дәрежелерге ең төменгі кредиттік талаптар бар. Бұл елдік талаптар әдетте 120–420 ECTS оқуды талап етеді. Көп жағдайда бакалавр дәрежесін алу үшін үш-төрт жыл, ал магистр дәрежесін алу үшін тағы бір-екі жыл қажет. Докторлық дәреже алу үшін әдетте тағы екі-төрт жылдық мамандану, негізінен жетекшінің басшылығымен жеке зерттеу қажет. Дәреже атаулары елдер бойынша өзгеше болуы мүмкін. Бір оқу жылы әдетте 60 ECTS кредитіне тең, бұл 1500–1800 сағат оқуға баламалы.

Мемлекеттер бойынша әсері

Бұл процесс – ЕО және ЕО-ға мүше емес елдер арасындағы үкіметаралық келісім, бірақ ол ЕО заңнамасының мәртебесіне ие емес. Болонья декларациясы келісімшарт немесе конвенция болмағандықтан, оған қол қойған мемлекеттер үшін заңдық міндеттемелер жоқ; қатысу және ынтымақтастық ерікті. Декларация ЕО институттарымен ресми байланыссыз жасалғанмен, Еуропалық Комиссия (Тюнинг және ТЕЭП сияқты еуропалық жобаларды қолдаған) осы процесті іске асыруда маңызды рөл атқарады. Көптеген елдер өздерінің дәстүрлі жүйелерін сақтайды, сондықтан бұл жүйеге толық сәйкес келмейді. Процесс екіжақты келісімдерге алып келеді, онда елдер мен мекемелер бір-бірінің білім деңгейін мойындайды, біліктіліктерге жұмсалатын уақыттың қатаң үйлесімділігінен құзыреттіліктерге негізделген жүйеге көшеді, ол бакалавриат және магистратураны (біріншісінде бакалавр, екіншісінде магистр және докторлық дәрежелерін) қамтиды. Еуропаның континенттік бөлігінде бес жылдық бірінші білім беру деңгейі кең таралған. Көптеген студенттер оқуын аяқтамайды, ал көптеген елдер бакалавриат деңгейіндегі біліктіліктерді енгізіп жатыр. Болон процесі іске асырыла келе жағдай өзгеріп тұрады. Кейбір елдер Еуропалық кредиттерді беру және жинақтау жүйесін (ECTS) енгізіп, жоғары білім берудің деңгейлері мен құрылымын, біліктіліктерін, қаржыландыруын және басқаруын, сондай-ақ академиялық ұтқырлық бағдарламаларын талқылады. Институционалдық деңгейде реформаға жоғары оқу орындары, олардың факультеттері мен кафедралары, студенттер мен қызметкерлердің өкілдері және басқа да факторлар қатысты. Басымдықтар елдер мен мекемелер арасында әр түрлі болды.

Андорра

Андоррада барлық үш цикл бойынша (бакалавр, магистр және доктор) дипломдарды мемлекет тағайындайды. Андорра университеті Болон келісіміне сәйкес, Еуропалық жоғары білім беру аймағына қалыптасқан оқу процесін бейімдеді. Дипломдық жүктеме еуропалық кредиттермен есептеледі, бакалавр дипломы үшін 180 кредит (үш жыл) және магистр дипломы үшін 120 кредит (екі жыл) құрайды.

Австрия

Австрияның жағдайы Германияныкіне ұқсас, ең төменгі бакалавриат деңгейлері – Magister (FH) және Diplom (FH) (оқуға үш немесе төрт жыл кеткенге арналған). Ең төменгі жоғары білім деңгейлері – магистр және дипломдық дәрежелер болып табылады, олар көбінесе дипломдық жұмыстың талабын (қорытынды емтихан мен диссертация қорғауын қоса) орындайды және төрт жылдан алты жылға дейін оқудан кейін алуға болады. 2000 жылдан бастап көптеген оқу бағдарламалары бакалавриат (Bakkalaureat; бұл термин 2007 жылға қарай көптеген бағдарламаларда «бакалавр» терминімен алмастырыла бастады) және магистрлік (Magisterstudium) бағдарламаларына көшірілді, олардың шартты ұзақтығы тиісінше алты семестр (үш жыл) және үштен төрт семестр (18 айдан екі жылға дейін) құрайды. Докторлық бағдарламаға қабылдану үшін, әдетте, осы саладағы магистр дәрежесі қажет. Докторлық бағдарламалардың шартты ұзақтығы екі немесе үш жыл болғанымен, бітіруге кеткен уақыт маңызды түрде өзгереді және көбінесе одан ұзаққа созылады.

Армения

Армения 2005 жылы Болонья процесін ратификациялап, Еуропалық жоғары білім беру аймағының мүшесі атанды.

Әзірбайжан

Әзірбайжан 2005 жылдан бері Болонья процесінің толық мүшесі болып табылады.

Беларусь

Беларусь 2015 жылдың мамыр айында Арменияның Ереван қаласында өткен конференцияда Еуропалық жоғары білім беру аймағының мүшесі болды.

Дания

Дания 1971 жылы Дания инженерлер қоғамының білім беруді басқару жұмыс тобы және 1984–1985 жылдары Дания өнеркәсіп федерациясының тобы арқылы 3+2+3 жүйесін енгізді, екеуі де Ханс Бруно Лунд басқаруында болды. Халықаралық стандарттар қабылданатынша, Дания университеттеріндегі ең төменгі академиялық дәреже әдетте магистр дәрежесімен (Kandidat/cand. mag.) теңестірілді. Бакалавр дәрежесі үш жылдық оқудан кейін алынса да, көптеген студенттер магистр дәрежесі үшін қажетті қосымша екі жылдық оқуды жалғастырады. Орташа ұзақтықтағы (екі-төрт жылдық) кәсіби білім беру бағдарламалары кәсіби бакалавр дәрежесіне (3,5 жыл) бейімделді.

Финляндия

Болонья процесіне дейінгі Финляндия білім жүйесінде жоғары білім университеттер мен политехникалық училищтер арасында бөлінді. Университеттерде көптеген мамандықтар бойынша білім беру үш жылдық бакалавр (kandidaatti) және екі жылдық магистр (maisteri) дәрежелерінен тұрды. Бұл салаларда Болонья процесі ешқандай өзгеріс енгірген жоқ. Инженерлік мамандықтарда университеттер тек 5 1/2 жылдық магистрлік бағдарламаны (diplomi insinööri) ұсынды. Бұл үш жылдық бакалавр (tekniikan kandidaatti) және екі жылдық магистр (diplomi insinööri) дәрежелерімен алмастырылды, олардың ағылшын тіліндегі атаулары – ғылым бакалавры (технология) және ғылым магистрі (технология) болып табылады. Осыған ұқсас өзгеріс әскери білім беруде де жасалды, онда офицерлік дәреже бакалавриат және магистратура бағдарламаларына бөлінді. Қолданбалы ғылымдар университеті (Финляндиядағы политехникалық училищтер) 2005 жылдан бастап магистрлік бағдарламаларды ұсына бастады. Кейбір инженерлік магистрлік (insinööri (ylempi AMK)) бағдарламалары ағылшын тілінде оқытылады. Тек медицина және стоматология ғана дәрежелік құрылымының стандартты емес түрін сақтап қалды, онда лицензиат (магистр дәрежесінен жоғары, бірақ медицина немесе стоматология докторынан кем) негізгі дәреже болып табылады. Кемінде 360 ECTS кредитінен тұратын алты жылдық оқу медицина лицензияты (lääketieteen lisensiaatti) дәрежесіне алып келеді. Академиялық дәреже емес, бірақ аралық атақ – медицина кандидаты (lääketieteen kandidaatti) бар, ал магистр дәрежесі жоқ. Политехникалық училищтердегі дәрежелер халықаралық қолданыста бакалавр дәрежелері ретінде қарастырылады. Ішкі қолданыста политехникалық училищтерден университеттерге ауысатын бакалаврлар магистрлік деңгейдегі оқуды бастамас бұрын қосымша 60 ECTS кредитіне дейін жинауы қажет болуы мүмкін. Болонья процесімен байланысты политехникалық училищтер магистрлік дәрежелерді беруге құқылы.

Франция

Францияда орта білімнің соңында берілетін бакалавриат студенттерге университетке түсуге мүмкіндік береді. 2000 жылдардың басында жүзеге асырылған Болон процесін енгізген LMD реформасына дейін, оған екі жылдық Diplôme d'études universitaires générales (DEUG) және үшінші курс Licence (Ұлыбритания бакалавр дәрежесімен тең) жататын. Студенттер содан кейін бір жылдық ғылыми-зерттеу дәрежесін (Maîtrise) алуға мүмкіндік алды, одан кейін бір жылдық кәсіптік диплом (Diplôme d'études supérieures spécialisées немесе DESS) немесе ғылыми-зерттеу дәрежесі (Diplôme d'études approfondies, немесе DEA) алуға болады. DEA, докторлық диссертацияға дайындық, M.Phil. дәрежесімен теңестірілді. Одан кейін студенттер кем дегенде үш жылдық докторлық (PhD) дәрежесін алуға мүмкіндік алды. DESS 1975 жылы төрт жылдық білім алған студенттер үшін құрылды. Бұл зерттеуге қарағанда практикалық бағытталған докторлық диссертация еді, ол 120 беттік жұмысты қамтыды, оны осы саладағы үш халықаралық маманнан тұратын комиссияға қорғау қажет болды. Мини-диссертация DESS диссертациясын берген университеттің кітапханасында сақталады, ал PhD диссертациясы авторының өзі барлық француз университеттерінің кітапханаларына таратылады. Францияда жоғары білім беруді университеттерден басқа, нақты пәндерге арналған білім беру мекемелері де ұсынады. Инженерлік диплом (Diplôme d'ingénieur) мемлекеттік аккредитация алған инженерлік мектептерде, әсіресе Mines, Centrale және ENAC сияқты Grandes Écoles-та бес жылдық оқудан кейін студенттерге беріледі. Болон жүйесінде (Францияда LMD реформасы ретінде танылған) бакалавриат және докторлық дәрежелері өзгеріссіз қалды, бірақ DEUG және Licence үш жылдық Licence біріктірілді. Maîtrise, DESS және DEA екі жылдық магистр дәрежесіне біріктірілді, ол жұмысқа бағытталған (master professionnel) немесе зерттеуге бағытталған (master recherche) болуы мүмкін. Инженерлік диплом университеттік дипломнан бөлек, бірақ оның иегерлері заңды түрде магистр дәрежесін де алуға құқылы. 2002, 2003 және 2007 жылдары LMD реформасына қарсы наразылықтар болды, олар Болон процесіне қарағанда 1968 жылдың мамыр айынан бастап француз университеттерінің жеткіліксіз қаржыландырылуына көбірек назар аударды. Екі ірі студенттік ұйым оның француз жүйесіне қолданылуының кейбір аспектілеріне қарсы болғанымен, олар жалпы алғанда еуропалық процесті қолдайды.

Грузия

Грузия 2005 жылы Берген саммитінде Болон процесіне қосылғанмен, Еуропалық жоғары білім беру кеңістігін құруға қатысты шаралар одан бұрын аяқталған. 1990-шы жылдардың соңынан бастап көптеген грузин университеттері (көбінесе жекеменшік) студенттерге төрт жылдық бакалавр дәрежесін және бір-екі жылдық магистр дәрежесін алуға мүмкіндік беретін, бірақ ескі бес-алты жылдық жүйені сақтайтын шектеулі білім беру бағдарламаларын енгізді. Кеңес кезеңінде мамандық деңгейі ғана болған, ол қазір тоқтатылды. Жоғары білім беру циклдары бірінші (240 кредитпен бакалавр), екінші (120 кредитпен магистр) және үшінші (180 кредитпен доктор) деңгейлеріне бөлінеді. Адам және ветеринариялық медицина, сондай-ақ стоматология (300-360 кредит) – магистр дәрежесімен тең бағаланған біліктілікті беретін біріктірілген бағдарламалар.

Грекия

Грекия 1999 жылы Болонья процесіне қосылды. 2007 жылдан бері Еуропалық жоғары білім беру аймағын құру бойынша белсенді жұмыстар аяқталды.

Венгрия

Венгрияда Болонья жүйесі 2006 жылдың қыркүйегінен бастап немесе одан кейін университет білімін бастағандарға қолданылады. Таңдау үшін 108 мамандық болды (2005 жылы 400-ден астам), олардың алтауы бакалавр және магистр білімінен босатылған: құқық, адам және ветеринариялық медицина, стоматология, фармация және архитектура. Ұлттық жоғары білім беру ақпараттық орталығы жүргізген онлайн сауалнама бойынша, респонденттердің 65 пайызы жүйені қабылдаудың қажеті жоқ деп ойлады. Жаңа жүйе студенттердің магистратураны аяқтауына толық кепілдік бермейді, себебі көптеген студенттер үш жылдық бакалавриаттан кейін білімін аяқтайды. Мамандықтардың санының азаюына байланысты студенттер алғашқы үш жылда білім берумен тікелей байланысы жоқ пәндерді көбірек оқуға тиіс.

Исландия

Исландияда бакалавр дипломы әдетте үш жылға созылады, магистр дипломы екі жылға, ал докторлық диссертация үш жылдан алты жылға дейін алады.

Ирландия

Ирландияда бакалавр дәрежесін алу әдетте 3-4 жылға созады; магистрлік және докторлық дәрежелер негізінен Ұлыбританиядағыдай. Бакалавр дәрежесі – бірінші деңгейдегі біліктілік. Тринити колледжінің магистратурасын қоспағанда, магистр дәрежесі әрқашан аспирантура (оқыту немесе зерттеу) болып саналады. Ирландиялық білім берудің жалпы нәтижелері 2003 жылғы Ұлттық біліктіліктер аясында белгіленген. 2006 жылы Ирландия ұлттық аясының Еуропалық жоғары білім беру аймағының (ЕЖББ) аясымен үйлесімділігін растаған алғашқы ел болды.

Италия

Италия 1999 жылы 3+2 жүйесін қабылдағаннан бері осы жүйеге сәйкес келеді. Бірінші дәреже – Laurea triennale, оны үш жыл оқығаннан кейін алуға болады. Іріктелген студенттер екі жылдық қосымша мамандық бойынша біліміне толықтыру жасап, Laurea Magistrale (магистратура) дәрежесін аяқтауға мүмкіндік алады. Laurea бакалавр дәрежесіне, ал Laurea Magistrale магистр дәрежесіне сәйкес келеді және екі жылдан бес жылға дейінгі мерзімге үшінші циклдық бағдарламаларға (магистрден кейінгі білім беру, доктатура немесе мамандандырылған мектептер) қатысуға мүмкіндік береді (докторантураны аяқтау әдетте үш жылға созалады). Заң (Giurisprudenza) саласында бес жылдық диплом – Laurea Magistrale a Ciclo Unico (бір циклді магистрлік дәреже) тағайындалады. Бастауыш мектеп мұғалімдерін даярлау (Scienze della Formazione Primaria), сәулет (Architettura), фармацевтика (Farmacia) және фармацевтикалық ғылымдар (Chimica e Tecnologia Farmaceutiche), сондай-ақ бейнелеу өнері (Accademia di Belle Arti) және музыка (Conservatorio di Musica) салаларында да бес жылдық диплом – Laurea Magistrale a Ciclo Unico (бір циклді магистрлік дәреже) беріледі. Медицина (Medicina) және стоматология (Odontoiatria) мамандықтары бойынша алты жылдық Laurea Magistrale a Ciclo Unico (бір циклді магистрлік) дәрежесі тағайындалады. BA және BS бакалавр студенттерінің атағы – Dottore, ал MA, MFA, MSc, MD және MEd магистр студенттерінің атағы – Dottore magistrale (қысқартылған түрі Dott., Dott.ssa немесе Dr.). Бұл атақ докторлық және магистрлік бітірушілердің, сондай-ақ ғылыми доктор (Dottore di Ricerca) атағын алған түлектермен шатастырылмауы керек. Италиялық білім жүйесінде екі түрлі аспирантура бар (олар "Master" деп аталады, оны магистр дәрежесімен шатастыруға болмайды). Laurea Magistrale (120 ECTS) үшінші циклдық бағдарламаларға қатысуға мүмкіндік береді, ал Master universitario (кемінде 60 ECTS) бірінші (екінші цикл) және екінші деңгейлі магистрлік бағдарламаларға (үшінші цикл) бөлінеді. Бірінші деңгейлі магистрлік бағдарламаға бірінші циклдық білім алған түлектер қабылданады және ол "докторантураға және үшінші циклдық бағдарламаларға қатысуға мүмкіндік бермейді, себебі бұл курс түрі ұлттық деңгейде белгіленген жалпы талаптарға жатпайды, бірақ ол әрбір университеттің дербес жауапкершілігімен ұсынылады".

Қазақстан

Қазақстан 2010 жылдан бері Болонья процесінің және Еуропалық жоғары білім беру аймағының толық құқықты мүшесі болып табылады.

Нидерланды

Нидерландыда HBO (қолданбалы ғылымдар университеті) мен WO (ғылыми білім беру немесе зерттеу университеті) арасында ерекшелік бар. WO және HBO бакалавриат-магистратура жүйесін қабылдады. Бакалавр дәрежесін алу үшін әдетте үш (WO) немесе төрт (HBO) жыл оқу қажет; бітірушілер одан кейін университеттегі магистратура бағдарламасына түсуге құқылы, оны аяқтауға әдетте бір-екі жыл уақыт кетеді. HBO бакалавры HBO және (зерттеуге бағытталған) WO білімі арасындағы қашықтықты қысқарту үшін бір жылдық магистратураға дайындық курсын бітіруі керек, содан кейін WO магистратура бағдарламасына қабылдануға мүмкіндік алады, ол MA, MSc және LLM сияқты дәрежелерді тағайындайды. Сондай-ақ HBO магистратура бағдарламалары бар, ал HBO аспирантура дәрежесін ұсынатын жалғыз оқу орны. Нидерландыда PhD бағдарламасына түсу үшін магистратура дәрежесі – міндетті (заңдық) талап. Жеке жағдайлар бойынша арнайы комиссия қарап, рұқсат беруге болады. HBO магистрі бар адамдар қолданбалы ғылымдар университетінде кәсіби докторлық диссертациясын қорғай алады.

Португалия

Болон процесіне байланысты 2005 жылы Португалияның университеттері мен политехникалық институттарында жаңа licenciatura (licentiate) дәрежесі енгізілді. Бұрын төрт-алты жылдық бағдарлама, 300 ECTS-ке тең болса, қазір ол үш жылдық бірінші цикл, ал екі жылдық екінші циклде магистр дәрежесін алудың жалғыз шарты. Болон процесіндегі кейбір курстар бес немесе алты жылдық біріктірілген бағдарламалар болып табылады, олар ортақ магистр дәрежесін береді, бұл медицинада жиі кездесетін жағдай. Инженерлік саласында екі цикл қолданылғанына қарамастан, инженер тек магистр дәрежесін алғаннан кейін ғана лицензия ала алады. Бес немесе алты жылдық оқудан кейін алынған магистр дәрежесі бұрынғы licenciatura деп аталатын бакалавриат дәрежесіне сәйкес келеді. Үш жылдық оқудан кейін алынған жаңа licenciatura 1970 жылдардан 2000 жылдардың басына дейін политехникалық институттарда берілген, қазір тоқтатылған бакалавриатқа (көлемді мамандық біліміне тең) сәйкес келеді. Ескі және жаңа магистр дәрежелері – докторлық дәрежеден бұрынғы бірінші жоғары білім дәрежесі, ал ескі және жаңа licenciatura – бакалавриат дәрежелері. Licenciatura дәрежесі (төрт-алты жылдық оқу) ескі магистрлік және докторлық бағдарламаларға түскім келетін үміткерлер үшін міндетті талап болды, бірақ 14 балдан жоғары (20 баллдық шкала бойынша) licenciatura дәрежесі барларға ғана рұқсат берілді. Болон процесінен кейін магистр дәрежесі көптеген бұрынғы licenciatura бағдарламаларымен шамамен бірдей уақытқа созылатын бағдарламаны аяқтағаннан кейін беріледі. Бұл процестің мақсаты – білімді тарату емес, біліктілікті дамытуға негізделген білім беру жүйесін жақсарту болды. Оның басты мақсаты – біліктіліктерді салыстыруды жеңілдету үшін Еуропа бойынша оңай салыстыратын дәрежелер жүйесін құру. Оның икемділігі мен ашықтығы студенттердің біліктіліктерін кеңінен мойындауға мүмкіндік береді, екі негізгі циклге (бакалавриат және магистратура) негізделген Еуропалық жоғары білім беру кеңістігінде еркін қозғалуға және докторлық дәреже алуға ниеттенгендер үшін үшінші циклде білім алуға жағдай жасайды.

Ресей

Ресейдің жоғары білім беру жүйесі бұл процеске негізінен үйлеспейтін. Кеңес дәуіріндегі барлық университеттердегі ең төменгі, базалық академиялық дәреже – «Маман», оны бес-алты жылдық оқудан кейін алуға болады. 1990 жылдардың ортасынан бастап көптеген университеттер студенттерге төрт жылда бакалавр, ал ескі жүйені сақтап, қосымша бір-екі жылда магистр дәрежесін алуға мүмкіндік беретін шектеулі бағдарламаларды енгізді. 2003 жылы Болон процесіне қосылғаннан кейін, 2007 жылдың қазанында Ресей Болон процесінің талаптарына сәйкес екі деңгейлі білім беру жүйесіне көшті. Университеттер стандартты «Маман» бағдарламаларының арасына бакалавр (BSc) дипломын енгізді, бірақ магистр (MS) біліктілігіне көшу толыққанды аяқталған жоқ. Докторлық бағдарламаларға («Аспирантура») «Маман» және магистрлер қабылданады, ал бакалаврлар қабылдана бермейді; «Маман» дәрежесіне қолдану тоқтатылды. Көптеген университеттерде бакалавриат және магистратура білім беру тегін, бірақ кейбір мемлекеттік және жеке университеттерде бірі үшін немесе екеуі үшін де төлем қабылданады. Еңбек нарығында бакалавр (BSc) дипломдары әлі толыққанды түсініксіз, бірақ кейбір университеттер бағдарламаны классикалық білім беруге жақындастырды, ал магистрлік саты көптеген түлектер үшін міндетті болып қала береді.

Швеция

2005 жылы Парламентке жоғары білім беру саласындағы жаңа регламенттерді ұсынатын заң жобасы ұсынылды, ал жаңа жүйе 2007 жылдың шілдесінде күшіне енді. Жаңа жүйе әр циклда әртүрлі ұзақтықтағы екі дипломды қамтиды.

Цикл | Шведше | Ағылшынша | Ұзақтығы (бакалавриат) | Ұзақтығы (магистратура)
------- | -------- | -------- | -------- | --------
1 | Högskoleexamen | University diploma | 2 жыл | қолданылмайды
1 | Kandidatexamen | Bachelor's degree | 3 жыл | қолданылмайды
2 | Magisterexamen | Master's degree (1 жыл, сондай-ақ "швед магистрі" деп те аталады) | 4 жыл | Kandidatexamen + 1 жыл
2 | Masterexamen | Master's degree (2 жыл) | 5 жыл | Kandidatexamen + 2 жыл немесе Magisterexamen + 1 жыл
3 | Licentiatexamen | Licentiate | | Magisterexamen немесе одан жоғары + 2 жыл
3 | Doktorsexamen | Doctorate | | Magisterexamen немесе одан жоғары + 4 жыл

Студенттерге жоғарыда көрсетілген барлық комбинациялар әрқашан ұсынылмайды. Әдетте, högskoleexamen ұсынылмайды, ал көптеген оқу орындары студенттерден magisterexamen немесе masterexamen алу үшін алдымен kandidatexamen алуды талап етеді. Көптеген үшінші цикл бағдарламаларына кем дегенде магистратура білімі қажет, бірақ заң бойынша минималды талап – екінші циклден алынған диплом немесе кемінде бір жыл екінші циклді қамтитын төрт жылдық оқу курсын аяқтау. 2007 жылдың шілдесінде Еуропалық кредиттерді тасымалдау және жинақтау жүйесімен (ECTS) үйлесетін жаңа кредиттер жүйесі енгізілді, онда жаңа жүйедегі бір кредит (högskolepoäng) бір ECTS кредитіне және ескі жүйедегі екі-үштен бір бөлігіне (poäng) тең. Кейбір швед университеттері барлық студенттер үшін ECTS стандартты бағалау шкаласын енгізді, ал басқалары оны тек халықаралық студенттер үшін пайдаланады. Швед білім беру жүйесінде салыстырмалы бағалаудың орнына критериалды бағалау қолданылатындықтан, студенттердің А, В, С, D және Е арасындағы 10%, 25%, 30%, 25% және 10% үлесінде таратылуы жүзеге асырылмайды. Кейбір университеттер белгілі бір курстар (мысалы, тәжірибе және дипломдық жобалар) немесе зертханалық жұмыстар сияқты тапсырмалар үшін тек "сәтсіз" (Fail) немесе "сәтті" (Pass) бағаларын (F немесе P) ғана қояды.

Семинарлар

Болон процесі аясында бірнеше семинар өтті. Алғашқысы, бір академиялық пән – химия мамандығына арналған, «Еуропалық жоғары білім беру аймағындағы химиялық білім беру» (Eurobachelor мақұлдаған) тақырыбында 2004 жылдың маусым айында Дрезден қаласында өткізілді.