Кіріспе

Француз төңкерісі – Франция тарихында 1789-1799 жылдар аралығында болған кезең. Осы кезеңде республикашылдар Бурбон монархиясын құлатты, ал Франциядағы Католик шіркеуі радикалды түрде қайта құрылымдауға ұшырады. Бұл мақала 1791 жылдың 1 қазанынан 1792 жылдың қыркүйегіне дейінгі бір жылдық мерзімді қамтиды, бұл кезде Франция 1791 жылғы Франция Конституциясы негізінде жұмыс істеген Заң шығарушы жиналыс тарапынан басқарылды, Ұлттық құрылтай мен Ұлттық конвент аралығындағы кезең еді.

Заң шығарушы Кеңестің құрамы

Ұлттық құрылтайшы жиналыс 1791 жылдың 1 қазанында таратылды. Робеспьердің ұсынысымен ол өзінің ешбір мүшесінің келесі заң шығарушы органда отыруға құқығы болмауын қабылдады, бұл өзін-өзі шектеу туралы жарлық ретінде танылды. Оның қалдырған мұрасы – 1791 жылғы Конституция, либералды конституциялық монархия құруға бағытталған. Бұл құрылым бір буынға дейін өзгеріссіз сақталуы тиіс еді, бірақ шындығында бір жылға да жетпеді. Ассамблея үкімет жүргізуге тырысқанда мүлдем сәтсіздікке ұшырады. Монтегюдің «Encyclopædia Britannica» Eleventh Edition басылымындағы сөздерімен айтқанда: «Ол артында құрған қазынаны, тәртіпсіз әскер мен флотты және қауіпсіз және сәтті бүлікке батқан халықты қалдырды». 1791 жылғы сайлауда, шектеулі сайлау құқығына қарамастан, революцияны одан әрі ілгерілетуді қалаған партия өзінің санына пропорционалсыз үлкен жетістікке қол жеткізді, бұл Якобин клубының және Франция бойынша оның қолдаушы қоғамдарының жеңісі болды. Заң шығарушы жиналыс алғаш рет 1791 жылдың 1 қазанында өтті. Онда 745 мүше болды. Олардың арасында ақсүйектер мен дін қызметкерлері өте аз болды, ал көп бөлігі орта таптан шыққандар еді. Мүшелердің көпшілігі жас болды және бұрынғы жиналыста отырмағандықтан, олардың көпшілігінде ұлттық саяси тәжірибе болмады. Оң жақта шамамен 165 «Фейлиант» болды. Олардың арасында Матье Дюма, Рамонд, Вобланк, Бёгно және Биго де Преаменау сияқты қабілетті адамдар бар еді, бірақ олардың көпшілігі палатадан тыс тұлғалардың басшылығымен жүрді, себебі олар қайта сайлану мүмкіндігіне ие болмады: Барнаве, Адриен Дюпорт және Александр мен Шарль Ламет ағайындары. Сол жақта шамамен 330 Якобин болды, бұл термин сол кезде пайда болған, кейіннен Жирондистер немесе Жирондиндер деп аталған партияны да қамтыды, себебі олардың бірнеше жетекшілері Оңтүстік Францияның Жиронда аймағынан шыққан. Соңғы сол жақтағылар – Якобин атауын сақтап қалғандар – Камбон, Кутон, Антуан Кристоф Мерлен («Мерлен де Тьонвиль»), Франсуа Шабо және Клод Базире болды. Жирондистер ең шебер дебатшыларды: Пьер Виктурниен Вергняуд, Маргарита Эли Гуадет, Арман Генсонне және Максимин Иснарды (соңғысы Прованстан) мақтан етуге болады. Жак Пьер Бриссо («Брисо де Варвиль»), тынбай памфлет жазушы және «Патриот» газетінің редакторы, партияға орасан зор ықпал етті, сондықтан кейде оның атымен («Брисотиндер») танылды. Жирондистермен бірге Ассамблея хатшысы Кондорсе және Конституциялық жиналыста болғандықтан Заң шығарушы жиналысқа кіргізілмеген, бірақ жақын арада Париж мэрі болған Петион да болды. Жиналыстағы солшылдардың күшті өкілдігін саяси клубтар мен Париждегі және Франция бойынша тәртіпсіз революциялық топтар толықтырды. Жиналыстың қалған 350 депутаты (Мэтьюс 2004) ешқандай нақты партияға жатпады, бірақ көбінесе солшылдармен бірге дауыс берді.

Патшаның министрлері

Патшаның тағайындаған және Ассамблеядан шеттетілген министрлерінің көпшілігі көзге түспейтін адамдар еді. Монморин 1791 жылғы 31 қазанда сыртқы істер министрлігінен бас тартып, оның орнына бұрынғы қаржы министрі Де Лессар келді. Бон-Клод Кахиер де Гервилл ішкі істер министрі, Луи Хардуан Тарбе – қаржы министрі, ал Бертран де Моллевилл – теңіз министрі болды. Бірақ мемлекеттік істер барысына ықпал еткен жалғыз министр – соғыс министрі Нарбон графы еді. Ашық айтқанда, патша (алдында Парижден Вареннеге қашуға жасаған әрекетіне қарамастан) жаңадан бекітілген конституцияны қабылдағандай болды. Өзінің бұрынғы абсолютті билігінен айырылғанына оның риза болмауы мүмкін, бірақ ол өзінің көзқарасы бойынша, қиын жағдайды жақсартуға шынайы ниеттенген болуы мүмкін. Мария Антуанетта, әрине, тәждің әлсіздігі мен ар-ұятсыздығынан құтылуды қалады, сондықтан ол әлі де шетелден көмек күтіп, Венамен хат алмасып тұрды.

Солшылдардың саясаты

Сол жақта үш жау болды. Олардың арасында ең біріншісі – король жұбы, король Людовик XVI, королева Мария Антуанетта және корольдік отбасы. Солшылдардың көпшілігі монархияны республикамен алмастыруды қалағанмен, бұл бастапқыда олардың көпшілігінің жарияланған ұстанымы емес еді. Екіншісі – эмигранттар, енді шетелден келген қауіп ретінде қарастырылды, ал үшіншісі – ант бермеген дін қызметкерлері. Майнц және Триер (Треве) сайлаушыларының аумақтарында, сондай-ақ Австриялық Нидерландтарда қарулы күш жинаған эмигранттар өздерін жария түрдегі жаулардың орнына қойды. Олардың басшылары корольдің інілері болды, олар Людовикті тұтқын деп есептеді, сондықтан оның іс-әрекеттері жарамсыз деп танылды. Прованс графы регенттік дәрежесін иеленіп, өзін министрлер кабинетімен қоршады. Эмигранттардан туындаған нақты қауіп символдық болды: олардың саны небары бірнеше мыңға жететін, құзыретті басшылары мен қаржысы болмаған, және бұрын дипломатиялық маңызы болғанымен, оларға қонақжайлылық көрсеткен билеушілер үшін олардың күйесі барған сайын жағымсыз болатын. Дегенмен, Мигнет бұл қауіптен гөрі шынайырақ болғанын және олардың саны артып келе жатқанын айтады, сондай-ақ «эмигранттардың елшілері қабылдалып, ал француз үкіметінің елшілері босатылып, жаман қабылданып, тіпті М. Дуверьердің жағдайында түрмеге қамалған» екенін мәлімдейді. Жергілікті билік тарапынан мазақтауға ұшыраған, бірақ дін қызметкерлерінің азаматтық конституциясы бойынша ант беруден бас тартқан ант бермеген дін қызметкерлері, католиктердің көпшілігінің құрметі мен сенімін сақтап қалды. Монтегюдің (1911) сөзіне сәйкес, «Оларға қарсы ешқандай адалдықсыздық әрекеттері дәлелденбеді, және Ұлттық Ассамблея комиссарлары оның мұрагерлеріне олардың қойларының тек жалғыз қалдырылуын қалағанын хабарлады. Бірақ Заң шығарушы Ассамблеяның дін қызметкерлеріне қарсы көзқарасы мұндай саясатқа тым күшті болды». Алайда Мигнет маркиз де Ферриердің сөздерін келтіріп, «Пасторлар, әсіресе епископтар, фанатизмнің барлық мүмкіндіктерін пайдаланып, қала және ауылдағы халықты дін қызметкерлерінің азаматтық конституциясына қарсы қоздырды» дейді және епископтар дін қызметкерлеріне конституциялық дін қызметкерлерімен бірге діни қызмет атқаруға тыйым салғанын атап көрсетеді. Екі қарсылас шіркеудің қатар өмір сүруі күмәнді бола бастады. Діни негізде көтеріліс Кальвадос, Гевадан және Вендеде (Вендедегі көтеріліс туралы қараңыз) басталды.

Патша өзінің вето құқығын қолданады

Бастапқыда патша мен Заң шығарушы Ассамблея арасындағы қарым-қатынас тым жақсы болған жоқ. Патша Ассамблеяның алғашқы делегациясымен жеке кездесуден бас тартты; Ассамблея корольдің өз залына сапарының салтанатын жою туралы дауыс берді (бірақ бұл дауыс келесі күні қайтарылып алынды, ал корольдің сөзі көбінесе жақсы қабылданды). 1791 жылдың 9 қарашасында Ассамблея шекарада жиналған эмигранттар келесі жылдың 1 қаңтарына дейін сол жерде болса, өлім жазасы мен мүлікті тәркілеуге жазаланады деп шешті. (Бұл заң қару қолға алған немесе дипломатиялық жұмыспен айналысқандарға қарсы бағытталған, ал тек шетелде қауіпсіздік сезінгендерге қатысты ыңғайлырақ болды.) Луи өзінің бауырларын жақсы көрмеді және олардың саясатын жек көрді, ол оған ешқандай көмек көрсетпей, оның бостандығын, тіпті өмірін қауіпке тікелей ұшыратты; дегенмен, оларды өлімге кесуге ықыласы болмағандықтан, ол бұл жарлыққа вето қойды. Бірақ ол 30 қазан күні шығарылған жарлыққа қол қойды, онда оның үлкен ағасы Луи Станислав Ксавье екі ай ішінде Францияға оралуы керек, әйтпесе бұл мерзім өткеннен кейін ол регенттік құқығынан айырылады деп белгіленді. 1791 жылдың 29 қарашасында Ассамблея әрбір ант бермеген дін қызметкері сегіз күн ішінде бұрынғыдай азаматтық ант беруге міндетті деп шешті, әйтпесе зейнетақысынан айырылып, егер қандай да бір проблема туындаса, елден қуылып кетеді. Луи бұл қаулыға өзінің сенімдеріне орай вето қойды. Қай жағдайда болсын, оның қарсылығы Ассамблеядағы жауларына қару-жарақ беруге ғана себеп болды. Бірақ сол кездегі ең маңызды мәселе – сыртқы саясат болды.

Парижде жаңа әкімшіліктің құрылуы

Конституциялық Ассамблея мүшелері өздерін Заң шығарушы Ассамблеядан шеттету саясатын ұстанғаннан кейін, қазан айында Лафайет Ұлттық гвардия басшылығынан кетіп, Бэйли Париж мэрі қызметінен қанағаттанды. Конституциялық монархияны сақтап қалуды көздеген көптеген адамдар (күшейіп келе жатқан республикалық заң шығарушы органдарға қарсы) Лафайеттің Бэйлиден кейін мэр болып сайлануын қалады. Бірақ, Лафайетті корольге қарсылас деп қауіптенген сарай, Жирондист Петионды қолдап, сайлауда оған көмектесті. 4 қарашада өткен сайлауда Петион 10 632 дауыстың 9 708-ін алып, жаңа мэр болды.

Соғыс жақындап келеді

Киелі Рим империясының аумағындағы эмигранттардың қарулы күштері Францияға шағымдануға себеп болды. Француздардың Эльзастағы талаптары бар неміс князьдеріне өтемақы ретінде тек ақша ұсынуы империяға наразылық тудырды. Шетелдік мемлекет қайраткерлері француз революциясының өз елдеріндегі пікірлерге тигізген әсерін алаңдатушылықпен байқады және француз революционерлерінің оларды өз нанымына көндіру әрекеттеріне наразылық білдірді. Осы мемлекет қайраткерлерінің арасында ең білгірі император Леопольд II болды. Ол өзінің ілгерідегі билеушісі Иосиф II қалдырған ел ішіндегі және сыртқы қиындықтардан шеберлікпен шығып кетті. Ол Людовик XVI-мен туыс болды және Киелі Рим империясының басшысы ретінде шекаралық князьдерді қорғауға міндетті болды. Екінші жағынан, ол Габсбург монархиясының әлсіздігін түсінді. Ол Австрияның Нидерландында, өзінің билігін қиындықпен қалпына келтірген, революцияның жақтастары көп екенін және француз әскерін көптеген бельгиялықтар құптауға дайын екенін білді. Ол эмигранттардың әлсіздігі мен ақымақтығын жек көріп, оларды өз кеңестерінен шеттетті. Ол өз қарындасы Мария Антуанеттаға немесе оның күйеуіне қауіп төндіретін соғыстан қашуға тырысты. 1791 жылдың тамызында Леопольд Дрезденге жақын Пилниц қаласында Пруссияның Фридрих Вильгельм II-мен кездесті және екі монарх Пилниц декларациясында Франциядағы тәртіп пен монархияны қалпына келтіру барлық егемендік державалар үшін маңызды мәселе екенін жариялады. Олар осы мақсатқа жету үшін басқа державалармен бірлесіп әрекет етуге дайын екендерін мәлімдеді. Монтегю (1911) бұл декларация Леопольдты жағдайдың қысымымен жасалған сияқты деп санайды. Леопольд Ұлыбританияның француз ісіне араласпауға бекінгендігін білгендіктен, державалардың бірлескен әрекеті мүмкін емес екенін жақсы білді. Луи конституцияны қабылдағаннан кейін Леопольд өзінің мәлімдемесінен бас тартты. Дегенмен, бұл қателік болашақ соғысқа ықпал етті. Францияда көптеген адамдар түрлі себептермен соғыс қалады. Нарбон соғыс арқылы патшалық билікті қалпына келтіріп, революцияны шектеуге болатынына сенді. Ол тек Австриямен соғыс жүргізуді жоспарлады. Жирондистер соғыстың монархияны толығымен жоюға мүмкіндік беретініне үміттенеді. Олар соғыстың революцияны басқа елдерге таратып, оны Францияда қауіпсіз етуіне сенді. Сол жақтағылардың да осындай мақсаттары болды, бірақ олар соғыс үшін осындай мақсаттарды патша мен оның министрлеріне сеніп тапсыруға болмайды деп есептеді. Жеңіс патшаның билігін жаңартуы мүмкін, ал жеңіліс революцияның құлауына әкеледі. Робеспьер де жирондистердің соғысты революцияны тарату құралы ретінде пайдалану ниетіне қарсы болды, себебі "ешкім қаруланған миссионерлерді ұнатпайды". Сондықтан Робеспьер және онымен бірге ойлайтындар бейбітшілікке ұмтылды. Француз халқы Австриямен одақты ешқашан мақұлдамады және Габсбургтерді дәстүрлі жау санады. Патша мен патшайымның бұл мәселеге қатысты көзқарастары әлі де даулы. Кейбір тарихшылар олар Австриямен соғыстан қорқып отырғанын айтады, ал басқалары Франция жеңіледі деп ойлағандықтан соғыс қажет деп есептеді, сонда австриялықтар мен басқа басқыншылар абсолюттік монархияны қалпына келтіретін еді. Франция қатаң соғыс жүргізуге дайын болған жоқ. Конституция жұмыс істемейтін, ал билік органдары өзара қақтығыста болды. Қаржылық жағдай нашарлап, инфляция өршіп тұрды: 1790 жылдың қыркүйегінен кейін Заң шығарушы жиналыс 800,000,000 ливр номиналды құндылығы бар ассигнаттар шығарды. 1791 жылдың қыркүйегіне қарай ассигнаттардың құны 18-20 пайызға төмендеді. Әскер дезертирлік салдарынан азайып, ұзақ уақыт бойы тәртіпсіздікке ұшырап, әлсіреп қалды. Қорғаныс қабырғалары нашар күйде және азық-түлік жетіспеді. Қазан айында Леопольд Австрияның Нидерландында қаруланған эмигранттарды таратуға бұйрық берді. Оның үлгісін Тревес және Майнц сайлаушылары да қайталады. Сонымен қатар олар императордан қорғаныш сұрады және Австрия канцлері Венцель Антон фон Кауниц француз елшісі Нуайеге қажет болған жағдайда қорғаныш берілетінін хабарлады. Нарбон 20,000,000 ливр несие сұрады, оны Ассамблея мақұлдады. Ол Францияның солтүстігін тексеру сапарынан оралғаннан кейін Ассамблеяға соғысқа дайын екенін жалған мәлімдеді. 1792 жылдың 14 қаңтарында дипломатиялық комитет Ассамблеяға императордан 10 ақпанға дейін қанағаттанарлық кепілдік беруді талап ету керектігін хабарлады. Ассамблея мерзімін 1 наурызға дейін ұзартты. Ақпан айында Леопольд Фридрих Вильгельм II-мен қорғаныс шарты жасады. Бірақ екеуінің арасында өзара сенім болған жоқ, өйткені олар Польшаға қатысты қарама-қарсы саясат ұстанды. Леопольд әлі де соғыстан қашуға тырысты. Ол 1 наурыз 1792 жылы қайтыс болды және императорлық лауазым бос қалды. Австрияның мұрагерлік иеліктері оның ұлы Францқа, кейіннен Франц II императорына, өте қабілетсіз және тәжірибесі жоқ жасқа көшті. Іс жүзіндегі басқару, демек, қартайған Кауницке тиесілі болды. Францияда Нарбон патшаны немесе оның әріптестерін өз жағына тарта алмады. Патша 9 наурыз 1792 жылы оны қызметтен босатып, оған батыл шешім қабылдады, содан кейін Заң шығарушы жиналыс Нарбонға сенім білдірді. Де Лессар өзінің австриялық диктатқа бағынуының әлсіздігінен ашуға ұшырады және Ассамблея оны қызметтен алуға дауыс берді.

Жиронди қызметі

Патша басқа жолдың жоқ екенін көріп, негізінен Жирондисттерден жаңа министрлік құрды. Жан-Мари Роланд ішкі істер министрі, Этьен Клавьер қаржы министрі, Пьер-Мари де Грейв соғыс министрі, ал Жан де Лакост – теңіз министрі болды. Осылардың бәрінен де қабілетті және бекем қадамды Шарль Франсуа Дюморие болды, ол жаңа сыртқы істер министрі тағайындалды. Кәсіби әскери болған ол, XV Людовик тұсындағы құпия дипломатияда қызмет еткендіктен, халықаралық саясатты жақсы білген. Ол партиялардан алшақ жүрді, қатаң принциптері болған жоқ, бірақ көзқарастары Нарбонннікіне жақын болды. Ол Австриямен соғыс бастауды қалап, соның арқасында патшалыққа беделін қайтаруды және өзін Францияның шешуші тұлғасы етіп тағайындауды көздеді. Бүгін бұл адамдардың бұрынғы министрлерден қаншалықты өзгеше болғанын көзге елестету қиын. Мигнеттің айтуынша, сарай бұл министрлікке «le Ministère Sans Culotte» деген ат берген, ал Роланд алғаш рет сарайға келгенде – бағаналы емес, жақтаулы аяқ киім кигендіктен, сарай рәсімдерінің шебері оны бастапқыда қабылдаудан бас тартқан. Патша қажеттілікке мойынсұнып, 1792 жылдың 20 сәуірінде Ассамблеяға Австрияға қарсы соғыс жариялау туралы ұсыныс енгізді. Ұсыныс бірауыздан қабылданды. Дюморие Австрияның Нидерландтарына шабуыл жасаудан бастауды жоспарлады. Бұл ағылшындардың қызғанышын тудыруы мүмкін болғандықтан, ол Таллеранды Лондонға жіберіп, жеңіске жеткен жағдайда француздар ешқандай территорияны аннексияламайтынына кепілдік берді.

Соғыстың алғашқы апаттары

Француз соғыс жоспарында Нидерландыға үш бағытта бірдей шабуыл жасау көзделген. Лафайет Намурға, Бирон Монсқа, ал Диллон Турнеге қарсы жорыққа шықты. Бірақ алғашқы әрекет армияның нашарлығын көрсетті. Диллонның әскері жауды көріскесін үрейленіп қашқан, ал Диллон өзінің әскерлерінің бірінен жараланғаннан кейін Лилль жұртының қолынан қаза тапты. Бирон Монс тұсында оңай жеңіліске ұшырады. Осы жағдайлар туралы естіген Лафайет кері шегінуге мәжбүр болды. Бұл арсыз жеңіліс Францияда күдік пен қызғанышты қоздырды. Де Грейв отставкаға кетіп, оның орнын Серван басты. Дегенмен, Нидерландыдағы австриялық әскерлердің күші жеткіліксіз болғандықтан, олар шабуылға өте алмады. Австрия жақындағы одақтастық шартының талаптарына сәйкес Пруссиядан көмек сұрады, және бұл талап қабылданды. Пруссия Францияға соғыс жариялады, ал Брауншвейк герцогы одақтас әскерлерге басшылық етуге тағайындалды, бірақ түрлі себептерге байланысты әрекет кешікті. Польшада австриялық және пруссиялық мүдделер қақтығысты. Австрия үкіметі зиянсыз көршісін сақтап қалуды қаласа, пруссиялық үкімет Польшаны тағы бір бөліп, оның үлкен бөлігін иеленгісі келді. Ұзақ талқылардан кейін Пруссия Польшада еркін әрекет етуге, ал Австрия Франциядан басып алынған провинциялар есебінен өтемақы алуға келісті. Осылайша берілген уақыт Францияға әскерін жақсартуға мүмкіндік берді. Осы аралықта Заң шығарушы Ассамблея үш жарлық қабылдады: біреуі ант бермеген дін қызметкерлерін елден қуу, екіншісі корольдің Конституциялық гвардиясын тарату, үшіншісі Париж маңында федерация лагерін құру туралы. Людовик өзінің гвардиясын құрбан етуге келісті, бірақ қалған жарлықтарға вето қойды. Роланд оған (әсіресе ант бермеген дін қызметкерлері туралы) наразылық хат жолдағаннан кейін, король Дюмурьедің қолдауымен Роландты, Серванды және Клавиерді қызметтен босатып жіберді. Дюмурье соғыс министрінің орнына отырды, ал басқа лауазымдарға қол жеткізгендер, негізінен, қазірдің өзінде ыдырап бара жатқан Фойян фракциясының мүшелері тағайындалды. Соғыстың сәтті жүзеге асуын ғана ойлаған Дюмурье корольге жарлықтарды қабылдауға шақырды. Людовик келіспегендіктен, Дюмурье енді ештеңе істей алмайтынын сезінді. Дюмурье 1792 жылдың 15 маусымында қызметінен кетіп, солтүстік армиясына қосылды. 1791 жылғы конституцияға адал болған Лафайет Ассамблеяға наразылық хат жолдады. Ассамблея оған назар аудармады, өйткені Лафайет енді халықты өз тарапына тарта алмады. Сонымен қатар, бұл хат әскерінің басындағы жас генералдан келгендіктен, көптеген адамдар Лафайеттің билікке құмарлығы бар деп ойлады. Сол жақтағылар енді Лафайетті соттың бұрыннан күдіктенген амбицияларымен күдікпен қарады.

20 маусымдағы наразылық

Якобиндер патшаны қорқытып, қаулыларды қабылдауға және министрлерін қайта шақыруға тырысты. 1792 жылғы 20 маусымда қарулы халық Ассамблея залына және Тюильридегі патшалық пәтерлерге басып кірді. Бірнеше сағат бойы патша мен патшайым өте қауіпті жағдайда болды. Бірақ, пассивті батылдықпен Луи көтерілісшілерге ешқандай уәде бермеді. Көтерілістің сәтсіздігі патшаны қолдау қозғалысын күшейтті. Жетінші мыңға жуық париждіктер Луиге деген қолдауын білдіретін петицияға қол қойды. Осыған ұқсас үндеулер департаменттер мен провинциялық қалалардан түсе бастады. Лафайет конституциялық партияны қайта құру үмітімен Парижге келді, бірақ патша мен патшайым оның көмек ұсыныстарын қабылдамады. Олар Лафайетті және Feuillants-ты әрқашан ұнатпаған және сенімсіздікпен қараған, енді құтқарылу үмітерін шетелдіктерге байланыстырды. Лафайет ешқандай нәтижеге қол жеткізбей әскерлеріне қайтып келді. Жирондистер Луиге соңғы рет ұсыныс жасады, егер ол оларды министрлер етіп тағайындаса, монархияны сақтап қалуға уәде берді. Оның бас тартуы барлық якобиндерді монархияны күшпен құлату жобасын қолдауға біріктірді.

10 тамыздағы күн

Бұл жаңа революцияның басшылық рухы – отыз екі жастағы ғана адвокат Дантон болды, ол екі Ассамблеяның бірінде де отырмаған, бірақ Кордельелер деген прогрессивті республикалық клубтың жетекшісі болған және Париждің қара халыққа зор ықпалына ие болған. Дантон мен оның достарына жұмыстарында одақтас әскердің шекараға жиналуынан туған қауіп көмектесті. Ассамблея елдің қауіпті жағдайда екенін жариялады. Париж бен оның маңындағы барлық тұрақты әскерлер майданға жіберілді. Парижге еріктілер мен федерациялықтар үнемі келіп тұрды, көпшілігі әскерге қосылса да, якобиндер өздеріне қажеттілерді, әсіресе Марсельден Брабаруның (Жирондист) шақырған 500 шамасындағы адамдарды өз қатарына қосты. Сонымен қатар, бұрынғыда орта таптың өкілдерінен құралған Ұлттық гвардия, енді төменгі тап өкілдеріне де есігін ашты. Брансвик 1792 жылдың 25 шілдесінде жасаған мәлімдемесінде одақтастар Францияға патша билігін қалпына келтіру үшін кіретінін, ал егер патшаға қарсы тағы да наразылық білдірілсе, Париж Ассамблеясы мен қаласын әскери жазамен қамтитынын айтқаннан кейін, республикалық рух ашуға толы болды. 10 тамызда шешуші соққы беруге келісім берілді. 9 тамыз күні түнінде жаңа революциялық Париж Коммунасы Хотел-де-Вилльді басып алды, ал 10 тамыздың таңында көтерілісшілер Тюильри сарайына шабуыл жасады. Якобиндердің дайындықтары жақсы белгілі болғандықтан, қорғануға дайындық шаралары қабылданды. Сарайда бірнеше қарулы азаматтар мен Ұлттық гвардиядан басқа, шамамен 950 сақшыдан тұратын швейцариялық гвардия да орналасқан еді. Күштер арасындағы айырмашылық осылай болғанмен, қарсылық көрсету мүлдем үмітсіз емес еді. Бірақ Луи өзінің мүддесінен бас тартып, отбасымен бірге Ассамблеяның қорғауына шегінуге көнді. Ұлттық гвардия тарап кетті немесе шабуылдаушылармен бірікті. Швейцариялық гвардия тұғырлы тұрды, және мүмкін кездейсоқ оқ атылысы басталды. Дұшман үстемдікке ие болып жатқанда, швейцариялықтар патшадан атысты тоқтатып, шегінуге бұйрық алды. Олардың көпшілігі шегінетін кезде атып тасталды, ал қолға түскендердің шамамен 60-ы Хотел-де-Вилльге алып келе жатқанда халықтың наразылығынан қаза тапты.

Көтеріліс және конституциялық дағдарыс

Патша мен патшайым репортерлік ложада ұзақ уақыт өткізді, ал Заң шығарушы Ассамблея олардың тағдыры мен француз монархиясының тағдыры туралы пікір алмасты. Депутаттардың үштен бірінен аспады, олардың көп бөлігі якобиндер еді. Олар Луиді лауазымынан шеттетуді және Францияға жаңа конституция беру үшін конвент шақыруды қабылдады. Роланд, Клавьер және Серван қызметке қайта шақырылып, олармен бірге Дюпонды әділет министрі, Лебрунды сыртқы істер министрі және Монгені теңіз министрі етіп тағайындап, атқарушы кеңес құрылды. Лафайет Париждегі көтеріліс туралы естігенде, конституцияны қорғау үшін әскерін жинауға тырысты, бірақ олар оның үндеуіне құлақ аспады. Ол шекараны кесіп, австриялықтарға басылды. Дюморье оның орнына тағайындалды. Бірақ жаңа үкімет әлі де қауіп-қатерге толы еді. Оның заңдық негізі болмады және халық пікіріне ықпалы шамалы болды. Ол күні санаулы қалған, өте аз қалдыққа айналған Ассамблеяға сүйене алмады. Ол өзін құрған күшке, Париж Коммунасына тәуелді болып қалды. Сондықтан Коммуна қалаған жеңілдіктерді талап ете алатын. Ол патша мен оның отбасының күзетін алды, олар ғибадатханада тұтқынға алынды. Қамауға алудың шексіз құқығын алғаннан кейін, ол көп ұзамай Париж түрмелерін толтырды. Конвентке сайлау жақындаған кезде Коммуна тұтқындарды өлтіру арқылы халықты қорқытуға шешім қабылдады. Ол басып кірудің қарқынында мүмкіндік тапты. 1792 жылдың 19 тамызында Брауншвейг шекараны кесті. 22 тамызда Лонгви капитуляциялады. Верден қоршауға алынды және құлауы мүмкін болды. 1 қыркүйекте Коммуна төтенше жағдай жариялады, келесі күні дабыл қағу, барлық еңбекке қабілетті азаматтарды Марс алаңында жинау және елді қорғау үшін 60 000 ерікті жазылуын бұйырды. Бұл жиын өте жатқанда, палачтар тобы түрмелерге жіберілді және төрт күнге созылған және 1400 құрбанды талап еткен қырғын (қыркүйек қасаптары) басталды. Коммуна Францияның басқа қалаларына осы үлгіге еліктеуге шақырып, айналым хат жіберді. Орлеанда сотталуды күтіп тұрған бірнеше мемлекеттік тұтқындар Парижге жіберілді және Версальде жол жүрісінде өлтірілді. Ассамблея осы әрекеттерге әлсіз қарсылық көрсетті. Дюпонның осыған қатысы бар екенін жоққа шығаруға болмайды. Роланд наразылығын білдірді, бірақ одан артығына бармады. Ол көптеген жирондистермен бірге бастапқы жобада өлтіруге белгіленген еді. Конвентке сайлаулар көбінесе жалпы сайлау құқығымен өтті, бірақ бейжайлық немесе қорқыту сайлаушылардың санын азайтты. Ұлттық құрылтайда және Заң шығарушы Ассамблеяда отырғандардың көпшілігі қайтадан сайланды. Конвент 20 қыркүйекте жиналып, Францияның жаңа де-факто үкіметіне айналды.