Кіріспе
481–511 жылдар аралығында франктар патшасы. Хлодовик (Хлодовех; реконструкцияланған франк тілінде: Хлодовиг; шамамен 466 – 27 қараша 511) – франк тайпаларының барлығын бір билеуші астына біріктірген, билік нысанын ұсақ патшалар тобынан жеке патшаның билігіне ауыстырған және патшалық тақтың оның мұрагерлеріне берілуін қамтамасыз еткен алғашқы франк патшасы. Ол келесі екі ғасыр бойы Франк патшалығын билеген Меровингтер әулетінің негізін қалаушы деп есептеледі. Кловис Франция тарихында «болашақ Францияның алғашқы патшасы» ретінде маңызды рөл атқарады. 481 жылы Кловис әкесі Хилдерик I-нің орнына Салиан франктарының патшасы болды және ақырында қазіргі Оңтүстік Нидерландыдан Солтүстік Францияға дейінгі аумақты басқарды, бұл Рим терминологиясында Галлия Бельгика (Солтүстік Галлия) деп аталды. Сойсон шайқасында (486) ол Сиагридің басқаруындағы Батыс Рим империясының ыдырап бара жатқан мемлекетіне әскери үстемдік орнатты. 511 жылы қайтыс болған кезде Кловис Галлияның солтүстік-шығысындағы бірнеше кіші франк патшалықтарын, соның ішінде қазіргі Францияның солтүстік бөліктерін жаулап алған еді. Ол сонымен қатар шығыс Галлиядағы алеманн тайпаларын және оңтүстік-батыстағы Аквитания вестготтар патшалығын бағындырды. Бұл жорықтар Кловистің иелігін едәуір кеңейтіп, оның әулетін Батыс Еуропадағы маңызды саяси және әскери күш ретінде бекітті. Кловис 508 жылы крещение қабылдауы да маңызды, бұл оның әйелі Клотильданың тілегімен болды, ол бұл ісі үшін кейін қасиетті әйел ретінде құрметке ие болды және бүгінде католик және православие шіркеулерінде құрметпен еске алынады. Кловистің Никея христиандығын қабылдауы (көптеген герман тайпаларының ариандыққа қарсылығынан айырмашылығы) франк халқы арасында дінге кеңінен енуге, қазіргі Франция, Төмен елдер және Германиядағы діни біртүтастыққа, үш ғасырдан кейін Шарлеманнің Рим епискобымен одақтасуына және 10 ғасырдың ортасында Ұлы Оттон I тұсында алғашқы Киелі Рим империясының құрылуына әкелді.
Clovis (Chlodovechus; reconstructed Frankish: Hlodowig; c. 466 – 27 November 511) was the first king of the Franks to unite all of the Frankish tribes under one ruler, changing the form of leadership from a group of petty kings to rule by a single king and ensuring that the kingship was passed down to his heirs. He is considered to have been the founder of the Merovingian dynasty, which ruled the Frankish kingdom for the next two centuries. Clovis is important in the historiography of France as "the first king of what would become France". Clovis succeeded his father, Childeric I, as a king of the Salian Franks in 481, and eventually came to rule an area extending from what is now the southern Netherlands to northern France, corresponding in Roman terms to Gallia Belgica (northern Gaul). At the Battle of Soissons (486) he established his military dominance of the rump state of the fragmenting Western Roman Empire which was then under the command of Syagrius. By the time of his death in 511, Clovis had conquered several smaller Frankish kingdoms in the northeast of Gaul including some northern parts of what is now France. Clovis also conquered the Alemanni tribes in eastern Gaul, and the Visigothic kingdom of Aquitania in the southwest. These campaigns added significantly to Clovis's domains, and established his dynasty as a major political and military presence in western Europe. Clovis is also significant because of his baptism in 508, largely at the behest of his wife, Clotilde, who would later be venerated as a saint for this act, celebrated today in both the Catholic Church and Eastern Orthodox Church. The adoption by Clovis of Nicene Christianity (as opposed to the Arianism of most other Germanic tribes) led to widespread conversion among the Frankish peoples; to religious unification across what is now modern day France, the Low Countries and Germany; three centuries later, to Charlemagne's alliance with the Bishop of Rome; and in the middle of the 10th century under Otto I the Great, to the consequent birth of the early Holy Roman Empire.
Атауы
Куәландырылған нысандарға сүйене отырып, түпнұсқалық атау франк тілінде *Hlōdowik немесе *Hlōdowig ретінде қайта құрылды және дәстүрлі түрде екі элементтен тұрады деп саналады, олар протогерман тілінен алынған: *hlūdaz («көкейкесті, әйгілі») және *wiganą («шайқасуға, күресуге»), нәтижесінде Кловис есімін «танулы жауынгер» немесе «шайқаста әйгілі» деген мағынада аударудың дәстүрлі тәжірибесі қалыптасты. Алайда ғалымдар Григорий Турскийдің әртүрлі меровингиялық патшалық есімдердің аттарын бірінші элементті chlodo ретінде транскрипциялайтынын атап өтті. Григорий басқа да герман есімдерінде (мысалы, Фредегунд, Арнулфус, Гундобадус және т.б.) қолданатын күтілетін жақын орта артқы дөңгеленген дауысты (u) емес, жақын орта дөңгеленген дауысты (o) қолдануы, бірінші элементтің протогермандық *hlutą («бөлім, үлес, мүлік») сөзінен шыққандығын көрсетеді, бұл есімнің мағынасын «тоңдақ әкелуші» немесе «тоналғанды (әкеліп беруші) жауынгер» деп түсіндіруге мүмкіндік береді. Бұл гипотезаны құптайтын факт – егер бірінші элементті «әйгілі» деп қарасақ, онда Хлодомердің (Кловисиң ұлдарының бірі) атында екі элемент (*hlūdaz және *mērijaz) болады, екеуі де «әйгілі» дегенді білдіреді, бұл әдеттегі германдық есім құрылымында сирек кездесетін жағдай. Орта голланд тілінде, франк тіліне жақын тілде, бұл есім Lodewijch (салыстырыңыз, қазіргі голланд тілінде Lodewijk) деп жазылған. Атау басқа да батыс герман тілдерінде де кездеседі, оның ішінде көне ағылшын тілінде Hloðwig, көне саксон тілінде Hluduco және көне жоғарғы неміс тілінде Hludwīg (вариант Hluotwīg).
Өмірбаян
Клодвиг – Салиан франктарының меровинг патшасы Хилдерик I мен Тюрингия ханшайымы Басинаның ұлы. Дегенмен, ол құрған әулет өзінің болжамды атасы Меровехтің атымен аталады. Кейбір дереккөздерде Клодвигтің әкесі Хлодио болғандығы айтылады, бірақ оның Меровехпен нақты туыстығы белгісіз. V ғасырда көптеген ұсақ франк патшалықтары болған. Салиан франктары – Римнің ресми рұқсатымен империя ішінде қоныстанған алғашқы франк тайпасы. Олар алдымен Рейн-Маас дельтасындағы Батавияда, содан кейін 375 жылы Токсандрияда қоныстанды, қазіргі Нидерландыдағы Солтүстік Брабант провинциясы және Бельгиядағы Антверпен мен Лимбург провинцияларының бір бөлігін құрайды. Бұл оларды римдік Тунгрорум цивитасының солтүстік бөлігіне орналастырды, ал романизацияланған халық Булонь-Кельн әскери жолының оңтүстігінде басымдылық сақтады. Кейіннен Хлодио осы аймақтан батысқа қарай шабуыл жасап, Турнедегі рим халқын, содан кейін оңтүстікке қарай Артуа мен Камбрейді бағындырып, Сомма өзеніне дейінгі аумақты бақылауға алды. Клодвигтің әкесі Хилдерик I, Хлодионың туысы ретінде танылды және солтүстік Галлияда әскер ретінде соғысқан франктардың патшасы болды. 463 жылы ол Солтүстік Галлияның әскери басшысы Эгидиймен бірлесіп, Орлеанда вестготтарды жеңді. Хилдерик 481 жылы қайтыс болып, Турнеде жерленді, ал Клодвиг 15 жасында патшалыққа мұрагер болды. Тарихшылар Хилдерик пен Клодвигтің екеуі де Бельгика Секунда провинциясындағы рим әскерінің қолбасшылары болғанын және әскери басшыға бағынышты болғанын айтады. Турне франктары көршілеріне үстемдік етті, бастапқыда Эгидиймен байланыста болды. 454 жылы Этийдің өлімі Галлиядағы императорлық биліктің әлсіреуіне әкелді, бұл аймақта үстемдік үшін вестготтар мен бургундтардың бәсекелесуіне жол ашты. Римнің бақылауында қалған Галлия бөлігі Эгидийдің ұлы Сиагрий басқаруымен патшалыққа айналды. Клодвигтің сөйлеген тілі туралы тікелей дереккөздер жоқ болғанымен, тарихи лингвистер оның отбасы тарихы мен негізгі аумақтарына сүйене отырып, ол ежелгі голланд тілінің бір түрін сөйлеген болуы мүмкін деп санайды. Осы тұрғыдан алғанда, ерте меровингтерді 8 ғасырдың соңынан бастап Карлингтермен, мысалы, Карлмен салыстыруға болады, олар, әдетте, көне жоғарғы неміс тілінің әртүрлі нұсқаларын қолданған.
Сойсонға баратын жол
481 жылы Турнай билеушісі қайтыс болды, ал оның орнына жас ұлы Клодвиг билікке келді. Оның әскерінің саны жарты мыңнан аспаған болуы мүмкін. 486 жылы ол Камбрей патшасы, туысы Рагнахар және тағы бір франк патшасы Халарикпен одақтасып, мемлекетін кеңейтуге кірісті. Бұл билеушілер кейде "регулус" (лат. rex сөзінің кішіртілген түрі) деп аталады. Үшеуі бірлесіп Сиагрийге қарсы жорыққа шықты және Сойсон қаласында Галло-римдік қолбасшымен шайқасты. Шайқас барысында Халарик жолдастарына опасыздық жасап, күреске қатысудан бас тартты. Бұл сатқындыққа қарамастан, франктар шешуші жеңіске жетіп, Сиагрийді Аларик II сарайына қашуға мәжбүр етті. Бұл шайқас Италиядан тыс Батыс Рим империясының қалдықтарының соңы деп есептеледі. Шайқастан кейін Клодвиг сатқын Халариктің жеріне басып кірді және оны ұлымен бірге тұтқындады. Клодвиг Ғаллияны дін қызметкерлерінің көмегінсіз билей алмайтынын түсінгендіктен, оларды риза ету үшін Никея христиан дініндегі әйелге үйленді. Ол сондай-ақ Сиагрийдің көптеген әскерлерін өз армиясына қосты. 491 жылға қарай Рим мемлекеті Клодвигтің бақылауында болған болуы мүмкін, себебі сол жылы Клодвиг Бургундия шекарасына жақын, шығыс Галлиядағы аз санды Тюрингтерге қарсы сәтті әрекет етті.
Барбариялық байланыстар
493 жылы ол қарындасы Аудофледаны король Теодорих Ұлына үйлендіру арқылы Остготтармен одақ жасады.
Аламанндықтардың шабуылдаулары
496 жылы аламандықтар шапқындады және кейбір салиандар мен рипуарлықтардың регли (патшалары) олардың жағына кетті. Кловис жауларымен Толбиак бекінісінің жанында кездесті. Шайқас барысында франктар ауыр қатыгездіктерге ұшырады. Клодвиг үш мыңнан астам франк серігімен бірге сол кезде христиан дініне көшкен болуы мүмкін. Рипуар франктарының көмегімен ол 496 жылы Толбиак шайқасында аламандықтарды қиындықпен жеңіп, вестготтар патшасы Аларик II-нің өліміне себеп болды. Грегори Турскийдің мәлімдемесіне сәйкес, шайқастан кейін Византия императоры Анастасий I Кловиді патриций және құрметті консул етіп тағайындады.
Франктерді біріктіру
Воуле шайқасынан кейін Клодвиг өзінің барлық мүмкін бәсекелестерін жойды, соның ішінде оныңмен бірге билік еткен басқа франк патшаларын да. 507 жылдан кейін Клодвиг Харарихтың монастырь түрмесінен қашу жоспарын естіп, оны өлтірді. Біраз уақыттан соң Клодвиг Камбреге бұрынғы одақтасы Рагнахарды көруге келді. 508 жылы Клодвиг христиан дініне кіргеннен кейін, оның көптеген пұтқа табынушылары Рагнахардың жағына кетіп, оны саяси қарсыласына айналдырды. Рагнахар Клодвигтің кіруіне рұқсат бермеді, соның салдарынан Клодвиг оған қарсы қимыл жасады. Ол Рагнахардың қызметшілеріне пара беріп, оны ағасы Рикхармен бірге өлімге жіберді.
Өлім
Өлер алдында Клодвиг шіркеуді реформалау және Никеялық христиан епископтары мен тәждің арасында берік байланыс орнату үшін галликалық епископтардың синодын Орлеан қаласына шақырды. Осылайша Орлеанның бірінші соборы құрылды. Отыз үш епископ қатысып, жеке тұлғалардың міндеттері мен жауапкершіліктері, қасиетті бейіт құқығы және шіркеу тәртібі туралы 31 жарлық қабылдады. Бұл жарлықтар франктер мен римдіктерге бірдей қолданылып, бірінші рет жеңімпаздар мен жеңілгендер арасында теңдік орнатты. Клодвиг қайтыс болғаннан кейін Париждегі Сент-Женевьева аббаттығына жерленді. Оның денесі XVIII ғасырдың ортасы мен соңында Сен-Дени базиликасына көшірілді. Клодвиг өлген соң, оның патшалығы төрт ұлы – Теодерик, Хлодомер, Хильдеберт және Клотер арасында бөлісті. Бұл бөліс Реймс, Орлеан, Париж және Суассон корольдіктерінің жаңа саяси бірліктерін құрып, 751 жылы Меровингтер әулетінің аяқталуына дейін созылатын бірліксіздік дәстүрін қалыптастырды. Клодвиг бекітілген астанасы және оның жанындағылардан басқа орталық басқаруы жоқ патша болды. Парижге жерленуге шешім қабылдауы арқылы Клодвиг қалаға символдық мән берді. Оның немерелері 511 жылы қайтыс болғаннан кейін 50 жыл өткен соң патшалық билікті бөліскенде, Париж ортақ мүлік ретінде және әулеттің берік символы ретінде сақталды. Бұл бөлінушілік Каролингтер кезеңінде де жалғасты, бірақ Карл Ұлының билігіндегі қысқа мерзімді бірігуден кейін франктер шығыс және батыс корольдік орталықтарының маңында қалыптасқан ерекше мәдени аймақтарға бөлінді. Кейінірек осы саяси, тілдік және мәдени бірлестіктер Франция Корольдігіне, көптеген неміс мемлекеттеріне, сондай-ақ Бургундия мен Лотарингияның жартылай тәуелсіз патшалықтарына айналды.
Шомылдыру рәсімінен өту
Кловис бұтқа табынушы болып туған, бірақ кейін арийлік христиандыққа көшуге қызығушылық танытты. Бұл Никеялық христиандыққа қайшы болды, оның жақтастары Әке Құдай, Иса және Киелі Рух – бірліктегі үш жанда (құдайлық мәні бір) деп сенді. 325 жылы Никеяның бірінші соборында ариандықтардың діни ілімдері ерестік деп жарияланды, бірақ епископ Ульфиластың миссионерлік қызметі 4 ғасырда көптеген бұтқа табынушы готтарды арийлік христиандыққа өткізді. Кловистің билікке келген кезде гот арийлері христиандық Галлияда басымдық танытты, ал Никеялық христиандар азшылықта болды. Кловистің әйелі Клотильда Бургундия ханшайымы болды. Оның табандылығы нәтижесінде Кловис Никеялық христиандыққа көшті, бірақ бастапқыда оған қарсылық көрсетті. Клотильда ұлын шүкіршілік рәсімінен өткізуді қалаған, бірақ Кловис келіспеді, сондықтан ол күйеуінің білмейінше баланы шүкіршілік рәсімінен өткізді. Рәсімнен кейін ұлы қайтыс болды, бұл Кловистің дінге көшуге қарсылығын күшейтті. Клотильда екінші ұлын да күйеуінің рұқсатынсыз шүкіршілік рәсімінен өткізді, содан кейін бала ауыр сырқатқа шалдығып, жартылай қайтыс болды. Кловис 508 жылы Рождество күні Реймстегі Сент-Реми аббаттығының жанындағы шағын шіркеуде Никеялық христиандыққа көшті; оның Сент-Ремидің қолынан шүкіршілік алған мүсіні әлі де сол жерде сақталған. Бұл оқиғаның егжей-тегжейлерін көп жылдардан кейін, 6 ғасырда Григорий Турский жазып қалдырды. Патшаның Никеядағы шүкіршілік рәсімінен өтуі Батыс және Орталық Еуропаның кейінгі тарихында маңызды рөл атқарды, өйткені Кловис өзінің билігін Галлияның көп бөлігіне таратып, кеңейтті. Никеялық христиандық Кловиске Батыс Еуропадағы көптеген билік орталықтарының арасында өзінің билігін ерекшелеу үшін күрескенде белгілі бір артықшылықтар берді. Никеялық христиандыққа көшкені оны германдық бұтқа табынушылықтан арийлік христиандыққа өткен вестготтар мен вандалдар сияқты замандас германдық патшаларынан ерекшелендірді. Алайда, ол Никеялық христиандыққа көшкен алғашқы германдық патша емес еді, бұл мәртебе Галлекияның суевтіктер патшасы Рехиарға тиесілі болды, оның дінге көшкені Кловистің шүкіршілік рәсімінен жарты ғасыр бұрын болған. Дегенмен, Кловистің Никеялық христиандық дінін қабылдауы 507 жылы оңтүстік Галлиядан қуып шығарған визиготтарға қарсы жорығында Никеялық христиандық галло-римдік аристократиясының қолдауын алған болуы мүмкін, соның нәтижесінде оның көптеген халқы да Никеялық христиандыққа көшкен. Екінші жағынан, Бернард Бахрах оның франк бұтқа табынушылығынан бас тартуы көптеген франк кіші патшаларын алшақтатты және келесі бірнеше жылда оның әскери жағдайын әлсіретті деп санайды. Римдік нұсқасында Сент-Грегорий Турский Кловис тастаған германдық құдайларға Жопетер мен Меркурий сияқты шамамен бірдей римдік құдайлардың аттарын бергенін айтады. Уильям Дейли Кловистің варварлық және бұтқа табынушылық тамырларын бағалап, Григорий Турскийдің нұсқасын елемеді және өз есебін аздаған ертеректегі деректерге, 6 ғасырлық "вита" мен епископтардан Кловиске жолданған немесе оған қатысты хаттарға (қазіргі Epistolae Austrasicae) және Теодорикке негіздеді. Кловис пен оның әйелі Париждегі Сент-Женевьева (Сент-Пьер) аббаттығына жерленді; шіркеудің бастапқы атауы – Киелі елшілер шіркеуі.
Рим құқығы
Клодвиг тұсында сальдық франк заңын алғаш рет кодификациялау жүзеге асты. Рим заңдары Галло-римдіктердің көмегімен, саликалық құқықтық дәстүр мен христиандықты көрсететіндей етіп жазылды, сонымен қатар римдік дәстүрден көптеген ережелерді қамтиды. Рим заңы түрлі қылмыстарды және оларға белгіленген айыптарды тізімдейді.
Мұра
Кловис бағындырған франк мемлекеті, Рим Галлиясының көп бөлігі мен Батыс Германияның бір бөлігін қамтыды, оның мұрасы оның қайтысынан соң ұзақ сақталды. Француз халқы үшін ол Францияның негізін қалаушы. Алайда, осы мұраны азайтатын нәрсе – оның бұрын айтылған мемлекетін бөлуі. Бұл бөліну ұлттық немесе тіпті географиялық принциптер бойынша емес, негізінен оның қайтысынан кейін ұлдарының теңдей табыс табуын қамтамасыз ету мақсатында жасалды. Бұл оның ниеті болған жоқ па, болған жоқ па, Галлияда көптеген ішкі келіспеушіліктерге себеп болды. Осыдан кейін оның әулеті құлдырады, себебі бұл үрдіс келесі биліктерде қайталанды. Кловис мұрагерлеріне халық пен шіркеудің қолдауын қалдырды, сондықтан магнаттар патшалық үйді жоюға шешім қабылдағанда, бірінші кезекте Папаның келісімін алды.
Қасиеттілік
Кейінгі ғасырларда Кловис Францияда қасиетті ретінде құрметке ие болды. Сент-Денис бенедиктиндік аббаттығында (Кловис жерленген жер) бас алтарьдың шығысында Сент-Кловиске арналған киелі орын болды. Париждегі Сен-Женевьева аббаттығында да оған арналған ғибадатханасы бар еді. Бұл ғибадатханада мүсін және бірнеше епитафиялар сақталған. Аймарик Кловисті қасиетті деп қана қоймай, сондай-ақ Сент-Кловистің шаفاعәтін тіледі. Бонифаций Симонета, Жак Алмен және Паулюс Эмилиус Вероненсис Кловос өмірінің агиографиялық еңбектерін жазды, және сол кезде қасиеттілердің өмірбаянын жинақтап жазу кең таралған. Сент-Кловис культінің негізінен солтүстік аймақтарда қолдау тапқан қозғалыс екені туралы теорияға қарсы, Эми Гудрих Ременснайдер окситандықтардың Кловисті монархияның солтүстік тұжырымын қабылдамау үшін және өздерінің қасиетті берген құқығы арқылы автономияларын қайта орнату үшін пайдаланғанын айтады. Мюнхендегі Сент-Бонифаций аббаттығы Сент-Клодовийді оның қамқорлығы үшін лайық еліктуге болатын қасиетті тұлға ретінде бейнеледі, ал флоренциялық барокко суретшісі Карло Долчи Уффици галереясының Императорлық пәтері үшін Сент-Кловистің ірі суретін салды. Сент-Кловис ресми түрде қасиетті деп жарияланбаған, сондай-ақ бейнеленбеген, сондықтан оның қасиеттілігі тек халықтың құрметімен мойындалды. Сент-Женевьева монахтарының үлгісі бойынша, Францияда Сент-Кловистің мерекесі 27 қарашада тойланды. Француз монархтары, ең кеш 14 ғасырдан бастап, Кловисті ресми түрде қасиетті деп жариялауға бірнеше рет тырысты. Ең маңызды әрекет, король Людовик XI басшылығымен және Людовик IX-тың сәтті қасиеттілік науқанының үлгісімен, бургундтықтармен болған қақтығыс кезінде орын алды. Кловос қасиеттілігін жариялау ісі 17 ғасырда иезуиттердің қолдауымен, өмірбаянмен және қайтыс болғаннан кейін орын алған кереметтер туралы есептермен қайтадан көтерілді, бұл кальвинист пастор Жан де Серрестің Кловос туралы даулы тарихи еңбектеріне қарсы болды, онда ол Кловос қатыгез және қанқұмар патша ретінде бейнеленген. Ол сонымен қатар мистикалық беделге де ие болды. Григорий Кловос өмірін жиі 5 жылдық кезеңдерге бөледі: ол 15 жасында патша болды, билігінің 5-ші жылы Сиагриді жеңді, 15-ші жылы аламандарды жеңді, 25-ші жылы вестготтарды жеңді және 30 жыл патшалық құрғаннан кейін, Вуйе шайқасынан кейін 5-ші жылы 45 жасында қайтыс болды. Кловос «барлық франктардың патшасы» болған нақты күні белгісіз, бірақ бұл Вуйе шайқасынан кейін, шамамен 507 жылы болды. Бұл шайқастан кейін Кловос Парижді астана етіп, католицизмге көшті және франк патшалары Сигоберт пен Рагнахарды өлтіруді ұйымдастырды, осылайша барлық франктарды өзінің билігіне біріктірді. Рагнахар мен Кловос арасындағы қақтығыс оның дінге бет бұрғаннан кейін басталғанын ескерсек, олардың қақтығысы көп ұзамай, 509 жылы болған деп болжауға болады. Дәстүр бойынша, Кловос I 511 жылдың 27 қарашасында қайтыс болды. Бұл күн 3 қаңтарда тойланатын Женевьева мерекесімен шатасуы мүмкін. Григорий Турский Кловос Вуйе шайқасынан кейінгі бесінші жылы қайтыс болғанын айтады. Кловос соңғы рет 511 жылдың 11 шілдесінде Орлеанның бірінші соборындағы ресми құжатта тіркелген, және ол одан кейін көп ұзамай қайтыс болды деп қабылданады.