Жоан X папа: өмір және билік дәуірі

Кіріспе

Католик шіркеуінің басшысы 914-928 жылдар аралығында Иоанн X (Иоанн X; 28 мамыр 928 жылы қайтыс болды) – Рим епискобы және 914 жылдың наурыз айынан өліміне дейін Папа мемлекеттерінің номиналды билеушісі болды. Тускулум графтарының үміткері ретінде, ол Фриулиялық Беренгар басшылығымен Италияны біріктіруге тырысты және Гарильяно шайқасында сарациндерді жеңуде маңызды рөл атқарды. Соңында ол Марозиямен келіспей, оның қызметтен алынуына, түрмеге қамалуына және соңында өлтірілуіне себепкер болды. Иоаннның паптығы «Секулум обскурум» деп аталатын кезеңде өтті.

Ерте мансап

Иоанн X, оның әкесінің аты да Иоанн, Сантерно өзенінің жанындағы Тоссигнано қаласында дүниеге келді. Оны Болония епископы Петр IV диякондыққа бекітті. Сол жерде ол Римдегі ең ықпалды ақсүйек Теофилак I-нің әйелі Теодораның назарын аударды. Иоанн Теодораның туысы еді. Лиутпранд Кремоналық Иоаннның Римге келгенде Теодораның сүйіктісі болғанын айтты; алайда, Иоганн Петер Кирш былай дейді: «Бұл мәлімдеме, әдетте, негізсіз жала деп есептеледі. Лиутпранд тарихын он жылдан кейін жазды және жек көретін римдіктерді үнемі жамандады. Иоанн сайланған кезде Теодора жасы ұлғайған еді, және оны басқа жазушылар (мысалы, Vulgarius) мақтап жазды». 905 жылы Папа Сергий III, Тускулум графтарының тағы бір діни қайраткері, оны архиепископ етіп тағайындады. Иоанн сегіз жыл архиепископ болып тұрғанда Сергиймен бірге Луи Соқырды тақтан түсіріп, оның орнына Италия патшалығына талапкер Фриулиялық Беренгарды император етіп тағайындауға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 914 жылы Папа Ландо қайтыс болғаннан кейін, Рим ақсүйектерінің бір тобы, бастауында Тускулумдық Теофилак тұрды, Иоаннды Римге шақырып, бос қалған Папалық тақты иеленуге шақырды. Бұл Лиутпрандтың Теодораның өзі сүйіктісін Папа етіп тағайындауға тікелей араласқаны ретінде түсіндіргеніне қарамастан, Иоаннның Теофилакпен тығыз байланысы және Папа Формоздың тағайындалуына қарсылығы оның Равеннадан Римге ауысуының шынайы себептері болуы мүмкін. Епископтық орнын ауыстыру канондық заңға қайшы келеді деп есептелді, сондай-ақ 769 жылғы Латеран кеңесінің жарлықтарына қайшы болды, онда сайлаусыз Папа тағайындалуына тыйым салынған. Сондықтан Иоаннның тағайындалуын оның замандастары сынады. Бірақ Теофилак тірі болғанда Иоанн оның қолдауында болды.

Сарацендермен соғыс

Иоанн X-қа алғашқы міндет Гарильяно өзеніндегі сарацендердің бекінісі болды, оны Италия ауылдарын тонау үшін база ретінде пайдаланды. Иоанн Беневентоның Ландульф I-ге кеңес сұрады, ол оған Византия империясынан және Сполетоның Альберик I-нен көмек сұрауға кеңес берді. Иоанн оның кеңесін қабылдап, папалық өкілдерді Беренгарға, түрлі итальян князьдарына және Константинопольге сарацендерді қууға көмек сұрау үшін жіберді. Нәтижесінде христиан одағы құрылды, ол келесі ғасырдағы крест жорықтарының алғы күші болды. Баридің жаңа византиялық стратегосы Николай Пицинглидің әскерлері, сондай-ақ Беневентоның Ландульф I, Гаетаның Иоанн I және Досибилис II, Неапольдің Григорий IV және Иоанн II, Салерноның Гуамар II сияқты басқа да оңтүстік итальян князьдарының күштеріне қосылды. Осы уақытта Беренгар Италияның солтүстік бөлігінен әскер әкелді, ал науқанды Иоанн X үйлестірді, ол Сполето герцогы Альберик I-мен бірге жеке өзі майданға шықты. Кампо-Баккано және Тревидегі алдын ала шайқастардан кейін сарацендер Гарильянодағы бекінісіне кері шегінді. Сол жерде, Гарильяно шайқасында одақтастар үш ай бойы оларды қоршауға алды, соңында сарацендер үйлерін өртеп, қоршаудан бұзып шығуға тырысты. Иоанн бастаған одақтастар оларды толығымен ұстап, өлтірді, үлкен жеңіске жетіп, Италия материгіндегі сарацендердің қаупін жойды. Содан кейін Иоанн Гаета герцогына сарацендермен одақтас болғандықтан айырылғаны үшін сыйлық ретінде Траеттоны беруді бекітті. Беренгар 905 жылы император Луи Соқырды жеңіп, Италиядан қуғаннан бері императорлық тәжді талап ете келген. Иоанн X оны сарацендерге қарсы науқанды қолдауға және әскер беруге итермелеу үшін бұл мүмкіндікті пайдаланды. Сондықтан 915 жылдың желтоқсан айында Беренгар Римге келді, Теофилакттың отбасымен (олар оған қолдау көрсетті) күшін алғаннан кейін, ол Иоанн Папамен Санкт-Петер базиликасында кездесті. 3 желтоқсан күні жексенбіде Иоанн Беренгарды император деп жариялады, ал Беренгар бұрынғы императорлардың Петр тақтысына жасаған сыйлықтарын растады.

The first task that confronted John X was the existence of a Saracen outpost on the Garigliano River, which was used as a base to pillage the Italian countryside. John consulted Landulf I of Benevento, who advised him to seek help from the Byzantine Empire and Alberic I of Spoleto. John took his advice and sent papal legates to Berengar, various Italian princes, as well as to Constantinople, seeking help to throw out the Saracens. The result was a Christian alliance, a precursor to the Crusades of the following century. The forces of the new Byzantine strategos of Bari, Nicholas Picingli, joined those of various other south Italian princes: Landulf I of Benevento, John I and Docibilis II of Gaeta, Gregory IV and John II of Naples, and Guaimar II of Salerno. Meanwhile, Berengar brought with him troops from the northern parts of Italy, and the campaign was coordinated by John X, who took to the field in person, alongside Duke Alberic I of Spoleto. After some preliminary engagements at Campo Baccano and at Trevi, the Saracens were driven to their stronghold on the Garigliano. There, at the Battle of Garigliano, the allies proceeded to lay siege to them for three months, at the end of which the Saracens burnt their houses and attempted to burst out of the encirclement. With John leading the way, all were eventually caught and killed, achieving a great victory and removing the ongoing Saracen threat on the Italian mainland. John then confirmed the granting of Traetto to the Duke of Gaeta, as a reward for abandoning his Saracen allies. Berengar had pressed for the imperial crown ever since he had defeated and driven Emperor Louis the Blind out of Italy in 905. John X used this as leverage to push Berengar into supporting and providing troops to the Saracen campaign. So in December 915, Berengar approached Rome, and after being greeted by the family of Theophylact (whose support he secured), he met Pope John at St. Peter’s Basilica. On Sunday 3 December, John crowned Berengar as emperor, while Berengar in turn confirmed previous donations made to the See of Peter by earlier emperors.

Саяси өзгерістер

Беренгардың Римнің ірі ақсүйектері мен папаның қолдауы болғанымен, оның басқа да жауы болды. 923 жылы итальян князьдерінің бірігуі Беренгардың жеңілісіне соқтырды, бұл біріккен Италияның үмітін тағы да күйретіп, 924 жылы оның өліміне әкелді. Содан кейін 925 жылы Тускулумдық Теофилакт және Сполеттік I Альберик та қайтыс болды; осылайша бір жылдың ішінде Папа Иоаннның үш маңызды қолдаушысы көз жұмды, бұл Иоаннды Теофилакттың қызы Марозияның мүдделеріне қауіпті жағдайға түсірді, ол Иоаннның анасы Теодорамен болған қарым-қатынасына наразы болған еді. Жаңадан туындаған қауіпке қарсы тұру үшін Иоанн X Прованстың Гюгосын Италияның келесі патшасы болуға шақырды, өзінің елшісін Пизаға жіберіп, Гюго келгенде оны қарсы алушылардың біріншісі болды. Гюго Павияда патша ретінде мойындалғаннан кейін көп ұзамай Мантуяда Иоаннмен кездесіп, Римдегі Иоаннның мүдделерін қорғау мақсатында белгілі бір келісімге келді. Бургундияның II Рудольф патшасы Италияға талап етуді бастады, ал Гюго Иоаннға көмектесе алмады. Келесі бірнеше жыл Италияда тәртіпсіздік пен шатақшылыққа толы болды. Осы аралықта Марозия Тоскананың маркграфы Гайға үйленді. Көп ұзамай олардың арасында билік үшін күрес басталды, ал Иоаннның бауыры Петр олардың аділетсіздігін бірінші болып сезінді. Иоанн Альберик қайтыс болғаннан кейін Петрді Сполето герцогы етіп тағайындады, ал оның күшінің артуы Гай мен Марозияға қауіп келтірді.

Шығыс мәселелері

Бұл қиындықтар Римде Иоаннды мазалағанмен, ол бүкіл Еуропадағы кең епархиялық және саяси мәселелерге қатысып, оларға әсер ете алды. 920 жылы Византия императорлары Романос I және Константин VII, сондай-ақ Константинополь патриархы Николай Мистикос одан Константинополге төртінші некелерді айыптаған синод шешімдерін бекіту үшін бірнеше легат жіберуді сұрады (бұл Константиннің әкесі, дана Лев VI-ның қақтығысының салдары), осылайша екі шіркеу арасындағы алауыздықты аяқтады. 925 жылы Иоанн Далмацияда славян тіліндегі діни қызметтерді тоқтатуға және жергілікті латын тілін миссада қолдануды міндеттеуге тырысты. Ол "хорваттардың патшасы (рекс)" Томиславқа және Захумлье герцогы Михаилға хат жазып, Иоаннның легаттары айтқан нұсқауларды орындауды өтінді. Нәтижесінде 926 жылы Сплитте өткен синод Иоаннның талабын бекітті; латын тілін білмейтін ешкімнің дін қызметкері болып тағайындалуына тыйым салды және дін қызметкерлері жетіспесе ғана славян тілінде мисса өткізуге рұхсат берді. Синодтың қаулылары Иоаннның бекітуі үшін Римге жіберілді, ол Нонаның хорват епископын Спалатро архиепископының қарауына беру туралы шешімнен басқа, барлық шешімдерді мақұлдады. Ол тараптарды Римге шақырды, бірақ олар келе алмады, сондықтан Иоанн мәселені шешу үшін бірнеше пап легаттарын жіберуге мәжбүр болды. Бұл мәселе Иоаннның қызметтен алынып, қайтыс болғаннан кейін Папа Лев VI-мен шешілді. Осы уақытта Болгарияның патшасы Симеон I Иоаннға өзінің елінің Константинополь патриархына бағынуын тоқтатып, өз патшалығын Римдегі папалардың рухани билігіне беруді ұсынды. Иоанн екі легатты жіберді, олар Константинополге ғана жетті, бірақ олардың Симеонды Византия империясымен келісімге келуге шақырған хаттары оған жеткізілді. Дегенмен, Иоанн Симеонның патша (император) атағын растады және оның өкілдері 927 жылы Симеонның ұлы Петр I-ді Болгарияның патшасы етіп таж кигізді. Соңында, Иоанн болгарлар мен хорваттар арасындағы соғысты тоқтатуға делдалдық ету үшін өкіл жіберді.

Although these troubles were continuing to trouble John in Rome, he was still able to participate and influence broader ecclesiastical and political questions across Europe. In 920, he was asked by the Byzantine Emperors Romanos I and Constantine VII and the Patriarch of Constantinople Nicholas Mystikos to send some legates to Constantinople to confirm the acts of a synod which condemned fourth marriages (a legacy of the conflict which embroiled Constantine’s father Leo VI the Wise) thereby ending a schism between the two churches. In 925 John attempted to stem the use of the Slav liturgy in Dalmatia, and enforce the local use of Latin in the Mass. He wrote to Tomislav, "king (rex) of the Croats", and to Duke Michael of Zahumlje, asking them to follow the instructions as articulated by John’s legates. The result was a synod held in Split in 926, which confirmed John’s request; it forbade the ordination of anyone ignorant of Latin, and forbade Mass to be said in the Slav tongue, except when there was a shortage of priests. The decrees of the synod were sent to Rome for John’s confirmation, who confirmed them all except for the ruling which placed the Croatian Bishop of Nona under the jurisdiction of the Archbishop of Spalatro. He summoned the parties to see him at Rome, but they were unable to attend, forcing John to send some papal legates to settle the matter, which were only resolved by Pope Leo VI after John’s deposition and death. Around the same time, Tsar Simeon I of Bulgaria made overtures to John, offering the renounce his nation’s obedience to the Patriarch of Constantinople, and place his kingdom under the ecclesiastical authority of the popes at Rome. John sent two legates, who only made it as far as Constantinople, but whose letters urging Simeon to come to terms with the Byzantine Empire were delivered to him. However, John did confirm Simeon’s title of Tsar (emperor), and it was John’s representatives who crowned Simeon’s son Peter I of Bulgaria as Tsar in 927. Finally, John sent a legate to act as intermediary to attempt to stop a war between the Bulgarians and Croatians.

Батыс Еуропадағы мәселелер

Джон Батыс Еуропадағы қызметіне де ынталы болды. Ол понтификатының басында Германия королі Конрад I-ге неміс герцогтарына қарсы күресте қолдау көрсетті. 916 жылы Конрад Альтеймде шақырған епископтар синодына папаның легатын жіберді, нәтижесінде синод Конрадтың қарсыластарына Римдегі папа Иоаннның алдына келуді бұйырды, егер олар басқа синодта сотқа тартылмаса, экскоммуникация жазасына ұшырайды. 920 жылы Иоаннды Карл Қарапайым Льеж епископтығы үшін араласуға шақырды, себебі Карлдың үміткері Хилдуин оған қарсы шығып, Лотарингия герцогы Гилбертке қарсы көтеріліске қосылды. Карл содан кейін оны Прум аббаттығының Ричерімен алмастыруға тырысты, бірақ Хилдуин Ричерді тұтқынға алып, оны епископ етіп тағайындауға мәжбүр етті. Иоанн X екеуіне де Римде өз алдына келуді бұйырды, нәтижесінде Иоанн Рихердің тағайындалуын растады және Хилдуинды қауымнан шығарды. 923 жылы Карл Вермандои графы Герберт II тарапынан тұтқынға алынғанда, Иоанн Карлдың тұтқынға алынуына қарсылық білдірген жалғыз көшбасшы болды; ол Гербертке Карлды босата алмаған жағдайда экскоммуникациямен қорқытты, бірақ Герберт оған мән бермеді. Папаның билігін есепке алмаған Герберт 925 жылы бес жасар ұлы Хьюды Реймстің архиепископы етіп тағайындады, бұл тағайындауды Иоанн қабылдауға және растауға мәжбүр болды, өйткені Герберт егер ұлы сайланбаса, епископтық жерді бөліп, түрлі жақтастарға таратып беретінін мәлімдеді. Иоанн сонымен қатар шіркеудің рухани жағын қолдады, мысалы, 914 жылы Нормандарды христиан дініне айналдыру туралы кеңес сұраған Реймстің архиепискобы Херивке берген кеңесі. Ол былай деп жазды: "Сіздің хатыңыз мені бірден қайғы мен қуанышқа толтырды. Қайғы – сендердің емес, христиандардың да, тіпті басқа ұлттардың да қиналуларына байланысты; қуаныш – бұрын адам қандарына тойған Солтүстік халықтарының енді Мәсіхтің құтқарушы қандарымен қуанғанына байланысты. Осы үшін біз Құдайға шүкірлік етеміз және олардың сенімін нығайтуын сұраймыз. Олардың білімсіздігіне және жаңадан сенушілер екендігіне байланысты, олардың қайта жасаған қылмыстары, дін қызметкерлерін өлтірулері және жалған құдайларға құрбандық шалулары үшін қаншалықты қатаң канондық жазаға ұшырауы керек екенін сіздің үкіміңізге қалдырамыз, өйткені бұл халықтың әдет-ғұрыптарын сізден артық білетін адам жоқ. Сіз, әрине, оларды канон талап ететіндей қатаңдықпен қараудың орынды еместігін жақсы түсінесіз, әйтпесе олар бұрынғы қателіктеріне оралып, көтере алмайтын ауыртпалықтар туралы ойлайды."

John was just as vigorous in his activities in Western Europe. Early on in his pontificate he gave his support to King Conrad I of Germany in his struggles against the German dukes. He sent a papal legate to a synod of bishops convoked by Conrad at Altheim in 916, with the result that the synod ordered Conrad’s opponents to present themselves before Pope John at Rome if they did not appear before another synod for judgement, under pain of excommunication. In 920, John was called upon by Charles the Simple to intervene in the succession in the Bishopric of Liège, when Charles’ candidate Hilduin turned against him and joined Duke Gilbert of Lorraine in rebellion. Charles then tried to replace him with another candidate, Richer of Prüm Abbey, but Hilduin captured Richer, and forced Richer to consecrate him as bishop. John X ordered both men to appear before him at Rome, with the result that John confirmed Richer’s appointment and excommunicated Hilduin. When in 923 Charles was later captured by Count Herbert II of Vermandois, John was the only leader who protested over Charles’ capture; he threatened Herbert with excommunication unless he restored Charles to freedom, but Herbert effectively ignored him. Contemptuous of the pope’s authority, in 925 Herbert had his five year old son Hugh made archbishop of Reims, an appointment which John was constrained to accept and confirm, as Herbert declared that if his son were not elected, he would carve up the bishopric and distribute the land to various supporters. John also supported the spiritual side of the Church, such as his advice to Archbishop Herive of Reims in 914, who asked for advice on converting the Normans to Christianity. He wrote:
”Your letter has filled me at once with sorrow and with joy. With sorrow at the sufferings you have to endure not only from the pagans, but also from Christians; with gladness at the conversion of the Northmen, who once revelled in human blood, but who now, by your words, rejoice that they are redeemed by the life giving blood of Christ. For this we thank God, and implore Him to strengthen them in the faith. As to how far, inasmuch as they are uncultured, and but novices in the faith, they are to be subjected to severe canonical penances for their relapsing, killing of priests, and sacrificing to idols, we leave to your judgment to decide, as no one will know better than you the manners and customs of this people. You will, of course, understand well enough that it will not be advisable to treat them with the severity required by the canons, lest, thinking they will never be able to bear the unaccustomed burdens, they return to their old errors.”

Сонымен қатар, Иоанн Клюни аббаттығындағы монахтар реформасының қозғалысын қолдады. Ол ондағы монахтар үшін Клюнидің қатаң ережесін бекітті. 926 жылы ол Субиако аббаттығына қосылған жерді монахтардың жанын құтқару үшін 100 рет "Кирие-элейсон" оқулары үшін арттырды. 924 жылы Иоанн X мосарабтық рәсімдерді зерттеу үшін Испанияға папаның өкілі Занеллоны жіберді. Занелло бұл рәсім туралы жақсы пікір білдірді, ал папа оған жаңа бекіту берді, тек құлшылық сөздерін римдік сөздерге ауыстыруды талап етті. Иоаннның понтификаты кезінде Англиядан Римге көптеген паломниктік сапарлар жасалды, соның ішінде 927 жылы Кентерберий архиепископы Вулфелм келді. Үш жыл бұрын, 924 жылы король Этельстан өзінің ақсүйектерінің бірі Альфредті патшаның көзін жоюға қастандық жасады деген айыппен Римге жіберді, онда ол Иоанн папасының алдында өзінің кінәсіздігін мойындап ант беруге тиіс болды, бірақ ол көп ұзамай Римде қайтыс болды. 917 жылы Иоанн Бремен архиепискобына Швеция, Дания, Норвегия, Исландия және Гренландия епископтарына билік беруге рұхсат берді. Соңында, Иоанн өзінің понтификаты кезінде 897 жылы қираған Латеран базиликасын қалпына келтірді.

Депозит және өлім

Иоанн X пен Тоскана графы Гвидо мен Марозия арасындағы билік күресі 928 жылы аяқталды. Гвидо жасырын түрде әскер жинап, олармен Латеран сарайына шабуыл жасады. Петірдің жанында аздаған сарбаздар ғана болды, ол ағайынының көз алдында қаза табады. Иоанн түрмеге тасталды, онда өліміне дейін қалды. Оның өлімі туралы екі түрлі әңгіме бар: біріншісінде, ол қызметтен алынғаннан кейін бірнеше ай ішінде түрмеде жастықпен тұншықтырылып өлді деседі. Екіншісінде, ол 929 жылы зорлық-зомбылықсыз, түрмедегі жағдайлар мен депрессия салдарынан қайтыс болды делінеді. Латерандық Иоанн Диаконның айтуынша, Иоанн X Латеран базиликасының атриумында, негізгі кіреберіс жанында жерленген. 928 жылы оның орнына Папа Лев VI келді.

Атақ-даңқы мен мұрасы

Ғасырлар бойы Иоанн X-тің понтификаты Саeculum obscurum дәуіріндегі ең ұяттылардың бірі саналды. Мұның көп бөлігі Кремоналық Лиутпрандқа байланысты, оның осы кезең туралы баяндамасы дәл емес және тұрақты түрде жауластыққа толы. Ол Иоаннды паптық таққа адалсыздықпен жеткен, Теодораның сүйіктісі болған, ал Марозияның ұлы Иоанн XI-ге орын беру үшін өлтірілгенге дейін Тюскулумдық Теофилакт I-нің құлы ретінде әрекет еткен дін қызметкері ретінде сипаттады. Оның осы сипаттамасы оның билеуінің талдауын көптеп әсер етті және Католик шіркеуінің қарсыластары оны үгіт құралы ретінде пайдаланды. Джон Фокс айтуынша, Иоанн X папа Ландоның ұлы және Римдік "сатылған әйел" Теодораның сүйіктісі болған, ол Иоаннның өз әкесі деп есептелгенді құлатып, оның орнына Иоаннды тағайындаған. Ал Луи Мари ДеКорменин Иоаннды былай сипаттады: "бір монах пен діни қызметкердің ұлы, христиандық істерге қарағанда құмарлықтары мен тәлкекке берілген, ол өркөкірек, ашкөз, діннен тайған, ұят, сенім және ар-намыс сезімінен мүлдем айырылған және барлық нәрсені құштарлықтарына құрбан еткен. Ол шамамен он алты жыл бойы Киелі Тақты ұстады, бұл адамзаттың ұятқа қалуына себеп болды."

Дегенмен, соңғы уақыттарда оның понтификаты қайта қаралып, ол папалықтың аристократиялық үстемдігіне қарсы тұруға тырысқан, императорлық билеушінің басшылығымен біріккен Италияны құруға ұмтылған, бірақ осы әрекеттері үшін өлтірілген адам ретінде қарастырылуда. Фердинанд Грегоровий (Папалыққа ықылас көрсетпегенімен белгілі) Иоанн X-тің оның заманының ең көрнекті мемлекет қайраткері болғанын айтты. Ол былай деп жазды: "Дегенмен, Иоанн X, оның күнәлары туралы тек қана естіген, ал тарихта оның ұлы қасиеттері айқын көрінетін адам, осы қараңғы дәуірде папалардың ең есте қаларлық тұлғаларының бірі ретінде көзге түседі. Шіркеу тарихының құжаттары оның белсенділігін және христиан әлемінің барлық елдерімен қарым-қатынасын мақтайды. Ол Клюнидің қатаң ережесін бекіткендіктен, оны монахтық реформаторлардың бірі ретінде де жоғары бағалайды."