Кіріспе

Москва қаласы 14 ғасырдан бастап Мәскеу Кремлі төңірегінде біртіндеп өсті. Бұл қала Ұлы Петр астананы Санкт-Петербургке көшіргенге дейін Мәскеу (немесе Московия) Ұлы Герцогтігінің, содан кейін Ресей Царлығының астанасы болды. Мәскеу 1918 жылдан бастап Ресей Федеративтік Социалистік Кеңестік Республикасының (1922-1991) астанасы болды, ал 1991 жылдан бері Ресей Федерациясының астанасы болып табылады. Есімдік Москов өзенінің екі жағасында орналасқан қала 16-17 ғасырларда бір-бірінен қабырғалармен бөлінген бес концентрлік аймаққа бөлінді: Кремль ("бекініс"), Китаигород ("қабырғалы қала", бірақ халық этимологиясы бойынша "Қытай қаласы" деп түсіндіріледі), Белигород ("ақ қала"), Землянойгород ("топырақ қабырғалы қала") және Миещанскийгород ("қалалық қала") қала қабырғаларының сыртында. 1812 жылғы өрттен кейін қаланың қамалдары Бульвар сақинасымен және Бақ сақинасымен алмастырылды, бұл тиісінше Белигород пен Землянойгородтың айналасындағы қабырғаларды алмастырды. Қала халқының саны 19 ғасырда 250 000-нан миллионнан астамға дейін, ал 20 ғасырда бір миллионнан он миллионға дейін өсті, осылайша бүгінде әлемдегі ең көп халқы бар жиырма қаланың қатарына енді.

Тарихқа дейінгі дәуір

Мәскеу аумағындағы адамдардың ең көне іздері – Мәскеу өзеніндегі неолиттік Шукинская ескерткішінен табылды. Қазіргі қала шегінде Фатяновская мәдениетінің зираты, сондай-ақ Кремль, Воробьевы төбелері, Сетунь өзені және Кунцевский орман паркі аумағында Дьяково мәдениетінің темір дәуіріне жататын қонысының орны сияқты кешірек дәлелдер де анықталды. Қаланың аты Мәскеу өзенінің атынан шыққан деп саналады. Өзеннің атына қатысты бірнеше теориялар бар. Бұл аймақты алғашқыда мекендеген славян тайпаларының бірі – фин-угорлық меря және мурома халықтары өзенді, ағылшын тілінде «Қара өзен» деген мағына беретін Мустайоки деп атаған деседі. Қаланың аты осы сөзден туындаған болуы мүмкін. 9 ғасырда Ока өзені Волга сауда жолының бір бөлігі болды, ал Жоғарғы Волга су алабы меря сияқты жергілікті уралдық халықтар мен кеңейіп келе жатқан түрік (Волга болгарлары), герман (варягтар) және славян халықтарының араласу ортасы болды. 9-10 ғасырларда Жоғарғы Волгаға дейін кеңейген алғашқы шығыс славян тайпалары – вятичтер мен кривичтер деп тарихта жазылған. Мәскеу өзені 11 ғасырда Ростов-Суздаль княздығының құрамында Киев Русіне қосылды. 1100 жылға қарай Неглинная өзенінің сағасында кішкентай қоныс пайда болды.

Ерте тарихы (11471283)

Мәскеу туралы алғашқы дерек 1147 жылға қатысты, ол Свиятослав Ольгович пен Юрий Долгорукийдің кездесу орны ретінде тарихқа енген. Ол кезде бұл Владимир-Суздаль княздығының батыс шебіндегі шағын қала болған. 1156 жылы князь Юрий Долгорукий қаланы ағаш қоршаумен және бекініс ормен нығайтқан. Руське жасалған моңғол шапқыншылығы кезінде Алтын Орда қаланы толығымен өртеп, халқын қырған. «Мәскеу өзеніндегі» ағаш қамал 1260 жылдары Александр Невскийдің кіші ұлы Даниилге мұра болып өтті, ол кезде бұл әкесінің иелігіндегі ең мардымсыз мүлік саналды. Даниил сол кезде әлі бала болған, ал қамалға Даниилдің әкесі Ярослав Тверский тағайындаған (өкілдер) басшылық еткен. Даниил 1270 жылдары есейіп, княздықтың билік күресіне қатысып, ұзаққа созылған табысқа жетті, Новгород билігі үшін күресіп жүрген ағасы Дмитрийдің жағына шықты. 1283 жылдан бастап ол Дмитриймен бірге тәуелсіз княздыққа билік етті, ал Дмитрий Владимирдің Ұлы князі атанды. Даниил Иеміздің Епифаниясы мен Әйгілі Даниилге арналған алғашқы мәскеулік монастырларды салғандығы үшін құрметке ие болды.

Ұлы Герцогтық (12831547)

Даниял 1303 жылға дейін Мәскеуді Ұлы князь ретінде басқарды және оны 1320 жылдарға қарай өз туған Владимир княздығын басып оздыратын гүлденген қала етіп қалыптастырды. 1282 жылы Даниял Мәскеу өзенінің оң жағалауында Санкт-Даниял Стилитінің ағаш шіркеуін салды. Қазір ол Данилов монастыры деп аталады. Даниял 1303 жылы 42 жасында қайтыс болды. Өмірінің соңында монахқа айналып, өсиеті бойынша Санкт-Даниел монастырының зиратына жерленді. Мәскеу көп жылдар бойы тұрақты және өркендеген қала болды және Ресейдің түкпір-түкпірінен көптеген қашқынды тартып алды. Руриктер үлкен жер иеліктерін тұңғыш балаға мүліктің барлығын беру арқылы сақтап келді, яғни барлық жер барлық ұлдарға бөлінбей, ең үлкен ұлына берілді. 1304 жылы Мәскеу князі Юрий Тверь князі Михаилмен Владимир княздығының тағы үшін күресті. Иван I соңында Тверьді жеңіп, моңғол билеушілері үшін салық жинаушы болды, осылайша Мәскеуді Владимир Суздальдің астанасына айналдырды. Иван ханға жоғары салық төлеп, маңызды жеңілдіктерге қол жеткізді. Алтын Орда ханы бастапқыда Мәскеудің ықпалын шектеуге тырысты, бірақ Литва Ұлы Княздығының өсуі Ресейдің барлығына қауіп тудырғанда, хан Литваны тепе-теңдету үшін Мәскеуді күшейтті, осылайша оны Ресейдегі ең қуатты қалалардың біріне айналдырды. 1380 жылы Мәскеу князі Дмитрий Донской Куликов шайқасында моңғолдарға қарсы жеңіске жеткен біріккен орыс әскерін басқарды. Осыдан кейін Мәскеу Ресейді моңғол үстемдігінен босатуда жетекші рөл атқарды. 1480 жылы Иван III орыстарды татарлардың билігінен босатып, моңғолдарды құлатты. Кейін Мәскеу бүкіл Ресей мен Сібірді, сондай-ақ көптеген басқа да жерлерді қамтитын империяның астанасы болды. 1462 жылы Иван III, Ұлы Иван (1440–1505) Мәскеудің Ұлы князі болды (сол кезде ортағасырлық Мәскеу мемлекетінің құрамында). Ол татарлармен соғысып, Мәскеудің аумағын кеңейтіп, астанасын байыта бастады. 1500 жылы оның халқы 100 000 адамды құрады және әлемдегі ең ірі қалалардың бірі болды. Ол солтүстіктегі жауынгер литвалықтармен одақтас Новгород княздығын жаулап алды. Осы жаулау арқылы Иван III өзінің аумағын жеті есеге кеңейтіп, 430 000 шаршы километрден 2 800 000 шаршы километрге дейін жеткізді. Ол ежелгі "Новгород жылнамасын" бақылауға алып, оны өзінің режимі үшін үгіт құралына айналдырды. Алғашқы Мәскеу Кремлі 14 ғасырда салынған. Оны 1480 жылдары Италиядан Петрус Антоний Солариус сияқты сәулетшілерді шақырған Иван қайта жаңартып, жаңа Кремль қабырғаларын және оның мұнараларын, сондай-ақ ханзадаға арналған жаңа сарайды жобалауды тапсырды. Кремль қабырғаларының қазіргі күйі Солариус жобалаған, ол 1495 жылы аяқталды. Кремльдің Ұлы қоңырау мұнарасы 1505–08 жылдары салынды және 1600 жылы қазіргі биіктігіне дейін жеткізілді. Кремльдің шығысында, Зарядье деп аталатын аймақта сауда орталығы немесе посад пайда болды. Иван III тұсында Қызыл алаң, бастапқыда Қуыс алаң (Полое поле) деп аталды. 1508–1516 жылдары итальяндық сәулетші Алевиз Фрязин (Нови) шығыс қабырғасының алдында Московка және Неглиннаяны байланыстыратын және Неглиннаядан сумен толтырылатын ор қазуды ұйымдастырды. Бұл ор, Алевизов ор деп аталады, ұзындығы 541 метр, ені 36 метр, тереңдігі 9,5–13 метр болатын, әк таспен қапталған және 1533 жылы екі жағынан 4 метр қалыңдықтағы тісті кірпіш қабырғалармен қоршалған.

Патшалық (15471721)

16-17 ғасырларда үш дөңгелек қорғаныс қамалы салынды: Китай-город (Китай город), Ақ қала (Белый город) және Жер қала (Земляной город). Алайда, 1547 жылы екі өрт қаланың көп бөлігін қиратты, ал 1571 жылы Қырым татарлары Мәскеуді басып алып, Кремльден басқа барлық нәрсені өртеп жіберді. Жылнамалар бойынша, 200 мың тұрғынының тек 30 мыңы ғана аман қалды. 1584-1591 жылдары Федор Кон есімді шебер салған жаңа қорғаныс қабырғалары Қырым татарларының келесі шабуылын тойтарды. 1592 жылы қаланың айналасына 50 мұнарасы бар сыртқы жер қорған салынды, оның ішінде Мәскеу өзенінің оң жағалауындағы аймақ та болды. Қорғаныстың ең сыртқы шебі ретінде оңтүстік және шығыстағы қамалдардан тыс, мықты бекітілген монастырлар желісі құрылды, олардың ішінде Новодевичий монастыры, сондай-ақ Донской, Данилов, Симонов, Новоспасский және Андроников монастырлары бар еді, қазіргі кезде олардың көпшілігінде мұражайлар орналасқан. Қаланың қамалдарынан бастап, қала ақ қабырғалы (Белокаменная) деп атала бастады. 1592 жылы салынған қамалдармен белгіленген қала шекарасы бүгінде Саябақ сақинасымен (Садовое кольцо) белгіленеді. Кремль қабырғасының шығыс жағында үш шаршы қақпа болды, олар 17 ғасырда Константин және Елена, Құтқарушы және Әулие Николай иконаларының құрметіне ат қойылған: Константино-Еленинский, Спасский және Никольский қақпалары. Соңғы екеуі Қызыл алаңға тікелей қарап тұрды, ал Константино-Еленинский қақпасы Әулие Василий соборының артында орналасқан. 1601-1603 жылдардағы Ресейде болған ашаршылық Мәскеуде шамамен 100 мың адамның өміне қиындық тудырды. 1610-1612 жылдары Польша-Литва одағының әскерлері Мәскеуді басып алды, өйткені олардың билеушісі III Зигмунд Ресей тағына талаптанды. 1612 жылы князь Дмитрий Пожарский мен Кузьма Минин басқарып, Нижний Новгород және басқа ресейлік қалалардың халқы литвалық басқыншыларға қарсы көтеріліп, Кремльді қоршап алып, оларды Мәскеуден қуды. 1613 жылы Земский соборы Михаил Романовты патша сайлап, Романовтар әулетін құрды. 17 ғасырдың бірінші жартысында Мәскеу халқы шамамен 100 мыңнан 200 мыңға дейін өсті. 17 ғасырдың соңында қала қамалдарынан тысқары қарай кеңейді. 1682 жылы қамалдың солтүстігінде орыс-поляк соғысы (1654-1667) кезінде өздерінің туған жерлерінен әкеліп қоныстандырылған украиндықтар мен белорустардың 692 шаруашылығы орналасты. Қаланың бұл жаңа шеткі аудандары рустикалық "қала тұрғындары" деген мағына беретін русин тіліндегі "мещане" сөзінен алынған Мещанская слобода деп аталды. "Мещане" термині 18 ғасырдағы Ресейде жағымсыз мағынаға ие болды және бүгінде "кішкентай буржуазия" немесе "тар көзқарасты филистин" дегенді білдіреді. 17 ғасырдың соңындағы қаланың барлық бөлігі, қала қабырғаларынан тысқары өскен слободалармен бірге, бүгінгі күні Мәскеудің Орталық әкімшілік округінің шегінде орналасқан. Қаланың басына көптеген апаттар келді. 1654-1655 жылдары жұқпалы аурудан халықтың 80 пайыздан астамы қайтыс болды. 1626 және 1648 жылдары ағаштан салынған қаланың көп бөлігі өртеніп кетті.

Империя (17211917)

Мәскеу 1728 жылдан 1732 жылға дейінгі қысқа мерзімді қоспағанда, Жоғарғы құпия кеңесінің ықпалымен Ресейдің астанасы болуын тоқтатты, себебі Петр I өзінің үкіметін 1712 жылы Балтық жағалауындағы жаңадан салынған Санкт-Петербургке көшірді. Империяның астанасы мәртебесін жоғалтқаннан кейін, Мәскеу халқының саны 17 ғасырдағы 200 000-нан 1750 жылы 130 000-ға дейін азайды. Бірақ 1750 жылдан кейін Ресей империясының қалған кезеңінде халық саны он еседен астам өсіп, 1915 жылға қарай 1,8 миллионға жетті. 1700 жылға қарай тас төселген жолдар салу басталды. 1730 жылдың қараша айында тұрақты көше жарығы енгізілді, ал 1867 жылға қарай көптеген көшелерде газ шамдары болды. 1883 жылы Пречистинские қақпасының жанында дуалдық шамдар орнатылды. 1741 жылы Мәскеуді 25 мильдік Камер-Коллежский бөгеті қоршап алды, онда 16 қақпа болды, олар арқылы кедендік алымдар жиналды. Оның шекарасы бүгінде «рампарттар» деп аталатын бірнеше көшелермен белгіленген. 1781-1804 жылдары Ресейдегі алғашқы су құбыры – Митишинский су құбыры салынды. 1813 жылы Мәскеу қаласын салу жөніндегі комиссия құрылды. Ол қала орталығын ішінара қайта жоспарлауды қамтитын, қаланың қайта құрылуының кең ауқымды бағдарламасын бастады. Осы кезеңде салынған немесе қайта жаңартылған ғимараттардың арасында Ұлы Кремль сарайы және Кремль қару-жарағы, Мәскеу университеті, Мәскеу манежі (ат үстіндегі мектеп) және Большой театры болды. 1903 жылы Москворецкая су құбыры аяқталды. 19 ғасырдың басында Константино-Еленский қақпасы кірпішпен қаланды, бірақ Спасский қақпасы Кремльдің басты қақпасы болып, патшалық сапарлар үшін пайдаланылды. Одан ағаштан және (17 ғасырдағы жақсартулардың нәтижесінде) тас көпірлер қазбадан созылып жатты. Көпірде кітаптар сатылып, жақын жердегі «раскат» қаруларына арналған тас платформалар салынды. Патшалық қаруы Лобное место платформасында орналасқан. Мәскеу мен Санкт-Петербургты байланыстыратын жол, қазіргі M10 тас жолы 1746 жылы аяқталды, оның Мәскеудегі соңы 16 ғасырдан бері бар ескі Тверь жолынан басталды. Ол 1780 жылдары асфальт төселгеннен кейін Петербургское шоссе деп аталды. Петровский сарайы 1776-1780 жылдары Матвей Казаковтың жобасымен Санкт-Петербургтен Мәскеуге патшалық сапарларға арналған теміржол станциясы ретінде салынды, ал қарапайым жолаушылар Всехсвятское станциясынан келіп-кетті. 1812 жылы Наполеон Ресейге басып кірген кезде москвалықтар эвакуацияланды. Бүгінде Мәскеудегі өрттің бастапқыда ресейлік саботаж нәтижесінде болғаны күдік тудырады. Өрттен кейін қаланың үштен екі бөлігі қирады. Мәскеу мемлекеттік университеті 1755 жылы құрылды. Оның негізгі ғимараты 1812 жылғы өрттен кейін Доменико Гилиардимен қайта жаңартылды. «Московские Ведомости» газеті 1756 жылдан бастап апта сайын, ал 1859 жылдан бастап күнделікті шыға бастады. Арбат көшесі 15 ғасырдан бері бар еді, бірақ ол 18 ғасырда беделді ауданға айналды. Ол 1812 жылғы өртте қирап, 19 ғасырдың басында толығымен қайта салынды. 1830 жылдары генерал Александр Башилов Петровский сарайынан солтүстікке қарай қала көшелерінің алғашқы тікбұрышты желісін жоспарлады. Ходынка алаңы, тас жолдың оңтүстігінде, әскери жаттығулар үшін пайдаланылды. Смоленский теміржол станциясы (қазіргі Белорус теміржол терминалының алдағысы) 1870 жылы ашылды. 18 ғасырда патшаның бүркітшілерінің мекені болған Сокольники паркі, 19 ғасырдың соңында кеңейіп жатқан қаламен бірігіп, 1878 жылы қоғамдық муниципалды паркіге айналды. Савьоловский теміржол терминалы 1902 жылы салынды. 1905 жылдың қаңтар айында Мәскеуде қала әкімінің лауазымы ресми түрде енгізілді, ал Александр Адрианов Мәскеудің алғашқы ресми мэрі болды. Екатерина II 1762 жылы билікке келген кезде қаланың лас болуы және арық судың иісі байқаушылармен шаруалардан келген төменгі сыныптағы ресейліктердің тәртіпсіз өмір салтының белгісі ретінде сипатталды. Элиталар санитарияны жақсартуды талап етті, бұл Екатеринаның әлеуметтік өмірге бақылауды арттыру жоспарларының бір бөлігі болды. 1812 жылдан 1855 жылға дейінгі ұлттық саяси және әскери жетістіктер сыншыларды тыныштандырып, білімді және тұрақты қоғам құруға бағытталған күш-жігерді растады. Иіс пен денсаулық жағдайының нашарлығы туралы аз айтылды. Алайда, 1855-56 жылдары Ресейдің Қырым соғысындағы сәтсіздіктерінен кейін мемлекеттің ықжалаларда тәртіпті сақтау қабілетіне деген сенім жойылды және қоғамдық денсаулықты жақсарту туралы талаптар ластану мәселесін күн тәртібіне қайта енгізді.

Кеңес дәуірі (1917-1991)

1917 жылы қарашада Петроградта көтеріліс болып жатқанын білгеннен кейін Мәскеу большевиктері де өз көтерілісін бастады. 1917 жылы 2 (15) қарашада ауыр шайқастардан соң Мәскеуде Кеңес өкіметі орнады. Содан кейін Владимир Ленин, мүмкін болатын шетелдік басқындықтың қаупін сезіп, 1918 жылы 12 наурызда елорданы Петроградтан (Санкт-Петербургтен) Мәскеуге қайта көшірді. Ұлы Отан соғысы жылдарында Советтік Қорғаныс комитеті мен Қызыл Армияның Бас штабы Мәскеуде орналасты. 1941 жылы москвитерлердің арасында 16 халықтық ерікті дивизия (160 000-нан астам адам), 25 батальон (18 000 адам) және 4 инженерлік полк құрылды. 1941 жылғы 6 желтоқсанда неміс әскерлерінің Орталық тобы қала сыртында тоқтатылып, Мәскеу шайқасы барысында ығыстырылды. Көптеген зауыттар, сондай-ақ үкіметтік органдар эвакуацияланды, ал 20 қазаннан бастап қала қоршауға алынды. Қала тұрғындары қалғандарымен танкіге қарсы бекіністер салып, оларды күзетті, ал қала әуеден бомбаланды. 1944 жылғы 1 мамырда «Мәскеуді қорғағаны үшін» медалі, ал 1947 жылы «Мәскеудің 800 жылдығы» медалі тағайындалды. Соғыстан кейінгі жылдары тұрғын үй тапшылығы күшті болды, ол жоғары қабатты үйлер салу арқылы шешілді. Үйлер зауытта жиналды және жартылай жиһазбен жабдықталды, содан кейін тігіліп, биік бағаналарға орнатылды. Танымал советтік комедиялық фильм «Тағдырдың ирониясы» осы құрылыс әдісін пародиалайды. Зеленоград қаласы 1958 жылы қала орталығынан солтүстік-батысқа қарай 37 шақырым қашықтықта, Ленинград тас жолы бойында салынды және Мәскеудің әкімшілік округінің бірі ретінде құрылды. Мәскеу мемлекеттік университеті 1953 жылы Спароу Хиллдегі кампусына көшті. 1965 жылғы 8 мамырда Екінші дүниежүзілік соғыстағы жеңістің нақты 20 жылдығына орай Мәскеуге «Батыр қала» атағы берілді. 1980 жылы жазғы Олимпиада ойындары қабылдады. МКАД айналма жолы 1961 жылы ашылды. Оның ұзындығы 109 шақырымды құрады және қала шекарасы бойымен төрт қатарлы қозғалысқа арналды. МКАД 1980 жылдарға дейін Мәскеу қаласының әкімшілік шекарасын белгіледі, содан кейін айналма жолдан тыс жатқан шеткі елді мекендер қала құрамына енгізіле бастады. 1991 жылы Мәскеуде Михаил Горбачевтің либералды реформаларына қарсы консерваторлардың төңкеріс талпырысы болды.

Метро

1935 жылы ашылған Мәскеу метрополитені бірден көлік жүйесінің басты бөлігіне айналды. Одан да артық, ол Сталиннің халықты қорқытып, бақылауға алу және оларға кеңестік реалистік өнерді ұқтыру құралы болды. Бұл болашақ кеңестік ірі технологиялардың прототипіне айналды. Лазар Каганович метроны сондай етіп жобалады, чтобы азаматтар сапар барысында сталиндік өркениеттің құндылықтары мен идеалдарын бойға сіңірсін. Алғашқы 13 станцияның көркемдік безендірілісі ел ішінде де, халықаралық деңгейде де әйгілі болды. Мысалы, Свердлов алаңындағы метро станциясында совет халқының күнделікті өмірін бейнелейтін фарфордан жасалған бедерлер орналастырылған, ал Динамо стадионындағы бедерлер спортты және жаңа, қуатты "Совет адамын" (Совет өкілі) физикалық тұрғыдан мақтан тұтатындығын дәріптеді. Метро жаңа әлеуметтік құрылыстың символы ретінде жарияланды – инженерлік прогрестің коммунистік соборы. Совет жұмысшылары еңбек етті және көркемдік жұмыстарды жасады, бірақ негізгі инженерлік жобалар, бағыттар және құрылыс жоспарларын Лондон метрополитенінен шақырылған мамандар жүзеге асырды. Британдықтар "кесіп, жауып тастау" әдісінің орнына туннель салуды, лифтілердің орнына эскалаторларды қолдануды ұсынды және бағыттарды, жылжымалы құрамды жобалады. Сталиннің және НКВД-ның параноясы құпия полицияның көптеген британдық инженерлерді тыңшылық жасады деген айыппен тұтқындауында көрінді – яғни, қаланың географиялық орналасуын тереңінен білгендігі үшін. "Метрополитен Виккерс Электрлік Компаниясының" инженерлеріне 1933 жылы көрсетілімді сот процесі жасалып, депортацияланды, бұл Ұлыбританияның КСРО-дағы бизнесіне нүкте қойды. Бүгінгі күнге дейін Мәскеу метрополитені КСРО кезеңінің ең маңызды сәулеттік мұрасының бірі болып саналады. Сталин дәуіріндегі ең әсерлі метро станциялары: Революция алаңы, Киевская, Белорусская, Маяковская, Новослободская, Достоевская, Проспект мира, Комсомольская және Таганская.

Жақындағы тарих (1991 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Сол жылы КСРО тарағаннан кейін Мәскеу Ресей Федерациясының астанасы болды. Одан бері Мәскеуде нарық экономикасы қалыптасып, батыс үлгісіндегі бөлшек сауда, қызмет көрсету, сәулет және өмір салты қарқынды дамыды. Ресей халқы КСРО құлағаннан кейін 6 миллионға азайғанмен, Мәскеу 1990-шы және 2000-шы жылдар аралығында өсуін жалғастырып, халқы тоғыз миллионнан он миллионнан асып түсті. Мейсон мен Нигматуллина кеңес кезеңіндегі қала құрылысын бақылау (1991 жылға дейін) бақыланатын және тұрақты мегаполистерді дамытуға, 1935 жылы салынған жасыл белдеумен сипатталатын жағдай жасады деп санайды. Бірақ содан бері, халыққа тығыз пәтерлерге қарағанда жеке тұрғын үйлерге деген сұраныс артып, шағын тығыздықтағы қала маңындағы кеңістіктер күрт өсті. 1995-1997 жылдары МКАД айналма жолы бастапқы төрт жолақтан он жолаққа дейін кеңейтілді. 2002 жылдың желтоқсанында "Дмитрий Донской бульвары" МКАД шегінен тыс ашылған алғашқы Мәскеу метро станциясы болды. 19 ғасырдың басындағы Бақ айналмасы мен кеңес кезеңіндегі сыртқы айналма жолдың арасындағы үшінші айналма жол 2004 жылы аяқталды. Жасыл белдеу фрагменттеуге ұшырап, шеткері аймақтарда жаңа қалалар пайда болуда. Жазғы демалыс үйлері жыл бойы тұруға бейімделген, ал автомобильдердің көбеюі салдарынан жолдарда үлкен кептелістер туып тұр.