Кіріспе

Эквадордағы белсенді стратовулкан Котопакси (kotoˈpaksi) – Анд тауларында, Квито қаласының оңтүстігінде және Эквадордың Котопакси провинциясының Латакунга қаласының солтүстік-шығысында, Латакунга қаласының жанында орналасқан белсенді стратовулкан. 2023 жылдың ақпан айының соңында Эквадордың Геофизикалық институты Котопаксиде 2022 жылдың 21 қазанынан бері шамамен 8000 жер сілкінісі тіркелгенін, яғни айына 1600 шарапатқа тең екенін хабарлады.

Сипаттама

Аспан ашық күндері Котопаксині Латакунга мен Китодан жақсы көруге болады. Әлемдегі сирек кездесетін экваторлық мұздықтардың бірі оның биіктігінен басталады. Котопакси шыңында кең және терең кратер орналасқан. Кратер екі концентрлі қабырғадан тұрады, сыртқы қабырғасы ішінара қардан тазаланып, дөңгелек емес пішінге ие. Кратердің ішкі жағы мұз тік құлауларымен жабылған және көбінесе тегіс. Ең жоғары нүкте кратердің солтүстік жағындағы сыртқы қабырғасында орналасқан.

Атауы

Жергілікті тұрғындардың, кэчуа тілінде сөйлейтіндердің айтуынша, кото сөзі "мойын", ал пакси сөзі "ай" деген мағынаны білдіреді (кэчуа тілінде q'oto - "жұтқыншақ", аймара тілінде phakhsi - "ай"). Бұл айдың кіндігін еске түсіретін Котопакси кратеріне сілтеме жасайды. Бұл тауды жергілікті анд халқы 15 ғасырда инкалар шапқанға дейін қасиетті тау деп құрметтеген. Оған жаңбыр жіберуші ретінде табынып, жердің құнарлы болуына кепілдік беретін деп сенген, сонымен қатар оның шыңы құдайлар мекендейтін орын ретінде қастерленген.

Тарихи атылулар

87 рет атқан Котопакси Эквадордың ең белсенді жанартауларының бірі. Котопаксидің тарихи кезеңдегі ең күшті жарылыстары 1742, 1744, 1768 және 1877 жылдары болды. 1744 және 1768 жылғы жарылыстар Латакунга қаласын қиратты. 1877 жылғы 26 маусымдағы жарылыс кезінде таудың барлық беткейінен пірокластикалық ағындар құлап, мұз қабатының барлығын ерітіп жіберді, ал лахарлар Тынық мұхиты мен Амазонканың батыс алабына дейін жетіп, аңғарды құрғатып тастады.

Үстірту

Таудың басына көтерілуге тырысқан алғашқы испандық емес еуропалық 1802 жылы Александр фон Гумбольдт болды; алайда, ол шамамен сол биіктікке ғана жетті. 1858 жылы Мориц Вагнер тауды зерттеді, бірақ ол да шыңға жете алмады. 1872 жылдың 28 қарашасында неміс геологы Вильгельм Рейсс және оның колумбиялық серігі Анхель Эскобар Котопакси шыңына жетті. 1880 жылы британдық альпинист Эдвард Уимпер және итальяндық гидтер Жан Антуан Каррел мен Луи Каррел Котопаксиге үшінші рет көтерілді және түнін шыңда өткізді. Суретшілер Ханс Мейер мен Решрайтер 1903 жылы шыңға шықты, ал Решрайтердің көптеген суреттерінде Котопаксиның көрінісі бейнеленген. ХХ ғасырдың соңында Котопакси шыңына көтерілу туристер үшін маңызды тартымдылыққа айналды. Хосе Ф. Рибас паналағы (Refugio José Félix Ribas) 1971 жылы салынды және 2005 жылы кеңейтілді. 1996 жылғы Пасха күні трагедия орын алды, қар көшкіні паналақты және ондаған туристерді жартылай көміп тастады. Көшкінге дейін бірнеше күн бойы бүкіл Котопакси провинциясын қалтыратқан жер сілкінісінен мұздық әлсіреген болуы мүмкін. Күннің ыстығында мұз қабырғасының үлкен бөлігі жұлдырды. Пасха мерекесі болғандықтан, тауға көптеген күндізгі саяхатшылар келген, олар мұз бен қардың астында қалды. Паналақтағылар қауіпсіздікке шығу үшін төмен қарай терезелерді сындырды, бірақ еңісте 13 адам қаза тапты. Паналақ өзі аңғарда орналасқан, сондықтан болашақта қар көшкініне ұшырауы мүмкін. Жанартауға жақын аудандарда күл көп мөлшерде түсті, соның ішінде Эль-Корасон сияқты көрші жанартаулардың беткейлеріндегі егістік жерлерге зиян келтірді, ал Китоға дейін жұқа ғана түсті, қаланың оңтүстік және орталық аймақтарына әсер етті. Жаңа атқышу 2022 жылдың 21 қазанында басталды және 2023 жылдың маусым айына дейін жалғасуда. Егер өте үлкен жарылыс болса, ол Китоның қалалық аймағындағы солтүстік елді мекендерін (2 миллионнан астам халқы бар) жояды. Тағы бір қауіпті қала – оңтүстік аңғарда орналасқан аймақтық орталық Латакунга, ол кемінде екі рет (1768 және 1877 жылдары) жанартаулық әрекетке байланысты лахарлардың салдарынан қирады.

Өнер саласында

Котопакси Тигуаның жергілікті халқының дәстүрлі суреттерінде бейнеленген, себебі жанартау зор мәдени құндылыққа ие. Котопакси 1855 және 1862 жылдары суретші Фредерик Эдвин Черчтің маңызды туындыларының нысаны болды. Х.Г. Уэллстің "Жұлдыз" (1897) атты әңгімесінде Котопакси бір күні ішінде жағалауға жеткен лава ағынымен атқылайды. Уолтер Дж. Тернердің 1916 жылғы "Романс" ("Чимборазо, Котопакси, Попокатепетль") поэмасында Котопакси – ақынның жүрегін жаулаған романтикалық жерлердің бірі. Роберт Сильвербергтің 1976 жылғы "Шадрах пеште" ғылыми фантастикалық романында Котопаксидің жарылысы "Котопакси түні" деп аталады. Ол бірқатар апаттар мен көтерілістерге бастама болады, нәтижесінде ХХІ ғасырдың басында моңғол Чингис Маоның әлемдік диктатурасы орнатылады. 1977 жылғы американдық "Үшінші дәрежедегі жақын кездесулер" фильмінде 1925 жылы жоғалып кеткен "SS Cotopaxi" кемесі, Котопакси атымен, Гоби шөлінде пайда болады. Американдық "The Mars Volta" рок-тобы 2009 жылы таудың атын алған ән шығарды.