Сидни Люмет: Американдық режиссердің өмірі мен шығармашылығы

Кіріспе

Америкалық кинорежиссер (1924–2011)

Сидни Артур Люмет (/l//uː/'/m//ɛ//t/ looMET; 25 маусым 1924 – 9 сәуір 2011) – американдық кинорежиссер. Люмет мансабын театрдан бастап, кейін киноға ауысты. Ол жұмысшы табына арналған, әлеуметтік теңсіздіктерді көрсетіп, билікті сынаған реалистік және қатал Нью-Йорк драмаларын жасауымен танылды. Ол «Академия» сыйлығына бес рет ұсынылды: төрт рет – «12 ашулы еркек» (1957), «Ит күнінің ортасында» (1975), «Желі» (1976) және «Үкім» (1982) фильмдері үшін үздік режиссер номинациясында, ал бір рет – «Қала ханзадасы» (1981) фильмі үшін үздік бейімделген сценарий номинациясында. Оның басқа фильмдері: «Көпірден көрініс» (1962), «Түнге созылған күндізгі сапар» (1962), «Күрмеші» (1964), «Қауіпсіздік шегі» (1964), «Төбе» (1965), «Серпико» (1973), «Ориент экспресіндегі кісі өлтіру» (1974), «Экус» (1977), «Сиқыршы» (1978), «Ертеңгі күн» (1986), «Босқа жүгіру» (1988) және «Ібіліс сен өлгеніңді білмей тұрғанда» (2007). 2004 жылы «Академияның» арнайы сыйлығымен марапатталды. Нью-Йорктегі «Актерлер студиясының» алғашқы құрамының мүшесі Люмет Бродвейде актерлік өнермен айналысып, 1935 жылы «Dead End» пьесасында дебют жасады. Кейін ол «Аук түні» (1956), «Калигула» (1960) және «Жоғары көтерілуге басқа жол жоқ» (1962) Бродвей пьесаларын қойды. Люмет теледидардағы жұмысымен де белгілі. Ол 1961 жылы «NBC Sunday Showcase» телесериалы үшін «Primetime Emmy» сыйлығын «Драмалық сериалдағы үздік режиссура» номинациясы бойынша жеңіп алды. Сонымен қатар, ол «Goodyear Television Playhouse», «Kraft Television Theatre» және «Playhouse 90» үшін режиссерлік жұмыстар атқарды.

Алғашқы жылдар

Люмет Филадельфияда дүниеге келіп, Манхэттеннің төменгі шығыс жағында өсті. Ол Нью-Йорктегі Кәсіби балалар мектебінде және Колумбия университетінде театр актерлігін оқыды. Люметтің ата-анасы Барух пен Евгения (қыздығы Вермус) еврейлер еді және идиш театрының ардагерлері болды; олар Польшадан АҚШ-қа көшіп келген. Оның әкесі, актер, режиссер, продюсер және жазушы, Варшавада туған. Люметтің биші болған анасы ол кішкентай кезінде қайтыс болды. Оның үлкен әпкесі бар еді. Люмет төрт жасында радиода, ал бес жасында Идиш өнер театрында кәсіби дебют жасады. Бала кезінде ол көптеген Бродвей қойылымдарында да ойнады. 1939 жылы 15 жасында «One Third of a Nation» фильмінде өзінің жалғыз толық метражды фильмінде түсті. Екінші дүниежүзілік соғыс Люметтің актерлік мансабын тоқтатты және ол төрт жыл АҚШ армиясында қызмет етті. 1942-1946 жылдары Үндістан мен Бірмада радар жөндеушісі болып қызметтен кейін ол Актерлер студиясына қатысып, кейін өз театр шеберханасын құрды. Ол Бродвейден тыс топ ұйымдастырып, оның директоры болды, сонымен қатар актерлік өнерді оқыта отырып, жазғы театрларда режиссерлік жұмысын жалғастырды. Ол сондай-ақ Playhouse 90, Kraft Television Theatre және Studio One үшін шамамен 200 эпизодты режиссерлік етті, бұл оны Turner Classic Movies мәліметінше, «өте өнімді және беделді режиссерлердің бірі» ретінде таныстырды. Оның түсірілімдерде жылдам жұмыс істеу қабілеті кино мансабына да көшті. 1960 жылы ол режиссерлік еткен даулы телешоу оған танымал болды: NBC арнасындағы «Сакко Ванцетти тарихы». «Нью-Йорк Таймс» газетінің хабарлауынша, бұл драма Массачусетс штатынан (Сакко мен Ванцетти сотталып, жазаланған жер) сынға ұшырады, себебі олардың кінәсіздігін көрсетуге тырысқан деп есептелді. Алайда, туындаған даулар Люметке зиян емес, пайда әкелді, оған бірнеше беделді фильмдері тапсырылды. Ол классикалық пьесаларды кино мен теледидарға бейімдеуді бастады, Теннесси Уильямстың «Орфей төмен түседі» пьесасы негізінде түсірілген «Қашқын» (1959) фильмінде Марлон Брандо, Джоан Вудвард және Анна Магнаниге режиссерлік жасады. Кейін ол Юджин О’Ниллдің «Айсмен келеді» пьесасының тікелей эфирдегі нұсқасын түсірді, содан кейін «Көпірден көрініс» (1962) фильмін жасады, бұл Артур Миллердің пьесасы бойынша тағы бір психологиялық драма. Одан кейін Юджин О’Ниллдің тағы бір пьесасы «Түнге созылған ұзақ күн» (1962) киноға айналды, онда Кэтрин Хепберн есірткіге тәуелді үй шаруасының әйелі рөлі үшін Оскарға ұсынылды; төрт басты актер 1962 жылғы Канн кинофестивалінде актерлік жүлделерді жеңіп алды.

Lumet was born in Philadelphia and grew up in the Lower East Side neighborhood of Manhattan. He studied theater acting at the Professional Children's School of New York and Columbia University. Lumet's parents, Baruch and Eugenia (née Wermus) Lumet, were Jewish and veterans of the Yiddish theatre; they had immigrated to the United States from Poland. His father, an actor, director, producer and writer, was born in Warsaw. Lumet's mother, who was a dancer, died when he was a child. He had an older sister. Lumet made his professional debut on the radio at age four and his stage debut at the Yiddish Art Theatre at age five. As a child he also appeared in many Broadway productions, In 1939, he made his only feature length film appearance, at age 15, in One Third of a Nation

World War II interrupted Lumet's early acting career and he spent four years in the U. S. Army. After returning from service as a radar repairman stationed in India and Burma (1942–1946), he became involved with the Actors Studio, and then formed his own theater workshop. He organized an Off Broadway group and became its director, and continued directing in summer stock theatre, while teaching acting at the High School of Performing Arts. He also directed original plays for Playhouse 90, Kraft Television Theatre and Studio One, directing around 200 episodes, which established him as "one of the most prolific and respected directors in the business", according to Turner Classic Movies. His ability to work quickly while shooting carried over to his film career. A controversial TV show he directed in 1960 gained him notoriety: The Sacco Vanzetti Story on NBC. According to The New York Times, the drama drew flack from the state of Massachusetts (where Sacco and Vanzetti were tried and executed) because it was thought to postulate that the condemned murderers were, in fact, wholly innocent. However, the resulting controversy actually did Lumet more good than harm, sending several prestigious film assignments his way. He began adapting classic plays for both film and television, directing Marlon Brando, Joanne Woodward and Anna Magnani in the feature film The Fugitive Kind (1959), based on the Tennessee Williams play Orpheus Descending. He later directed a live television version of Eugene O'Neill's The Iceman Cometh, which was followed by his film, A View from the Bridge (1962), another psychological drama from the play written by Arthur Miller. This was followed by another Eugene O'Neill play turned to cinema, Long Day's Journey into Night (also 1962), with Katharine Hepburn gaining an Oscar nomination for her performance as a drug addicted housewife; the four principal actors swept the acting awards at the 1962 Cannes Film Festival.

Реализм және күшті стиль

Киносыншы Оуэн Глейберман Люметті "қатал, тікелей айтатын" деп атады, себебі ол 1950 жылдардағы теледидардың алтын ғасырында тәрбиеленгендіктен, жанды режиссерлік стилімен танымал болды. Ол "Сидней Люмет" және "энергия" сөздерінің мағынасы біріккенін қосты: "Энергия ең тыныш сәттерде де болды. Бұл ішкі энергия, адамдардағы өмірлік күшті Люмет байқап, оларды Нью-Йорк көшелеріне шығарғанда осыны оятып, оларды қуатпен толтырды. Сыншы Джастин Чанг Люметтің режиссерлік шеберлігі мен күшті сюжеттер құру қабілеті 2007 жылғы соңғы фильміне дейін сақталғанын айтады, оның "актерлермен өте нәзік жұмысы, бір жағынан олардан жылу мен көңілді күлкіні шығаруға, екінші жағынан оларды эмоцияның ең қараңғы, қиын тұстарындағы сезімдерге жетелеу қабілеті, оның ирониялық атаулы соңғы фильмі "Жын білгенше өлмеймін" ("Before the Devil Knows You're Dead") фильмінде жарқын көрінді."

Болашақ фильмдер туралы көзқарастар

New York журналына берген сұхбатында ол әр түрлі этникалық топтар мен қауымдастықтардан шыққан режиссерлердің өз тарихтарын айтатынын күтетінін айтты. "Шындығында, мен еврейлер, итальяндар және ирландтар туралы фильмдер түсіруден бастадым, себебі маған басқа ештеңе таныс емес еді".

Жеке өмір және өлім

Лумет төрт рет үйленген, алғашқы үш некесі ажырасып кеткен. Ол 1949 жылдан 1955 жылға дейін актриса Рита Гаммен тұрмыста болды; сонымен қатар Алекс Курцманмен бірге екі телесериал – "Қойлардың үндемесі" жалғасы "Клариса" және "Жұлдыздар жолы: Таңғажайып жаңа әлемдер" сериалдарын жасаған. Лумет 2011 жылдың 9 сәуірінде Манхэттендегі үйінде 86 жасында лимфомадан қайтыс болды. 2011 жылдың сәуірінде Лумет қайтыс болғаннан кейін бірнеше ай өткен соң, Нью-Йорктегі Линкольн орталығында оның туындыларына арналған еске алу кеші өтті, онда көптеген спикерлер мен киножұлдыздар қатысты. 2015 жылы Нэнси Бьюирски оның мансабы туралы "Сидни Лумет" атты деректі фильмін түсірді, ол 2017 жылдың қаңтарында PBS телеарнасының "Американдық шеберлер" циклінде көрсетілді.

Танылу және мұра

Кинотарихшы Боулздың айтуынша, Луметтің көрнекті драма режиссері болуына бір себеп – «оның [режиссерлік] ең маңызды өлшемі – кейіпкерлерінің іс-қимылдарының дұрыс немесе бұрыс болуы емес, олардың шынайылығы». Ал осындай іс-қимылдар «жеке адамның санасымен ақталып, оның кейіпкерлеріне басқалардың қысымына, зорлық-зомбылыққа, әділетсіздікке төзуге ерекше күш-қуат пен батылдық сыйлайды». Киносыншы Роджер Эберт оны «барлық кинорежиссерлердің арасындағы ең шебер және ең жылы жүректі гуманист» деп сипаттады. Лумет сонымен қатар «актерлермен жұмыс істеуге бейім режиссер» ретінде танымал болды, өмірі бойында олардың ең жақсыларымен жұмыс істеді, тіпті «басқа режиссерлерден» де көп. Луметтің фильмдегі өмірі туралы жазған естеліктері, «Making Movies» (1996), «фильм жасау өнеріне деген ынтасы өте жеңіл және жұқпалы», – деп жазады Боулз, «оның көптеген фильмдерінің стилі мен атмосферасына қарама-қарсы. Мүмкін, режиссер ретінде Луметтің ерекшелігі – актерлермен жұмыс істеуі және тіпті ең күтпеген орындан жоғары сапалы, кейде керемет ойналымдар алу қабілеті» және кейбіреулер үшін, мысалы, Али МакГроу үшін, ол «әр актердің арманы» саналады. Луметтің «көрерменге ұнаған оқиғалары мен есімде қаларлық ойналымдары оның күшті жағы» деген сенімде режиссер және продюсер Стивен Спилберг Луметті «фильмнің ұзақ тарихындағы ең ұлы режиссерлердің бірі» деп атады. Ал Пачино Луметтің қазасы туралы естігеннен кейін, оның фильмдері «үлкен мұра қалдыратынын, бірақ одан да маңыздысы, оған жақын адамдар үшін ол – мен таныған ең мәдениетті және мейірімді адам болып қала береді» деді. Оның қазасына байланысты Нью-Йорк режиссерлері Вуди Аллен мен Мартин Скорсезе екеуі де Луметке құрмет көрсетті. Аллен оны «Нью-Йорктің көрнекті кино жасаушысы» деп атады, ал Скорсезе «қала туралы біздің көзқарасымызды «Серпико», «Иттің күні түстен кейін» және ең бастысы, «Қала ханзадасы» сияқты классикалық туындылар арқылы кеңейтіп, тереңдетті» деді. Сондай-ақ, Нью-Йорк қаласының мэрі Майкл Блумберг Луметті «қаламыздың тарихын жазған ең ұлы жазбагерлердің бірі» деп сипаттады. 2011 жылдың сәуірінде Луметтің қайтыс болғаннан кейін бірнеше ай өткен соң телекомментатор Лоуренс О'Доннелл оған құрмет көрсетіп, Нью-Йорктегі Линкольн орталығында көптеген спикерлер мен киножұлдыздардың қатысуымен оның өмірі мен шығармаларына арналған еске алу кеші өтті.

According to film historian Bowles, Lumet succeeded in becoming a leading drama filmmaker partly because "his most important criterion [when directing] is not whether the actions of his protagonists are right or wrong, but whether their actions are genuine". And where those actions are "justified by the individual's conscience, this gives his heroes uncommon strength and courage to endure the pressures, abuses, and injustices of others". His films have thereby continually given us the "quintessential hero acting in defiance of peer group authority and asserting his own code of moral values". Film critic Roger Ebert described him as "one of the finest craftsmen and warmest humanitarians among all film directors". Lumet was also known as an "actor's director", having worked with the best of them during his career, probably more than "any other director". Lumet's published memoir about his life in film, Making Movies (1996), is "extremely lighthearted and infectious in its enthusiasm for the craft of moviemaking itself", writes Bowles, "and is in marked contrast to the tone and style of most of his films. Perhaps Lumet's signature as a director is his work with actors – and his exceptional ability to draw high quality, sometimes extraordinary performances from even the most unexpected quarters" and to some, like Ali MacGraw, he is considered "every actor's dream". In the belief that Lumet's "compelling stories and unforgettable performances were his strong suit", director and producer Steven Spielberg described Lumet as "one of the greatest directors in the long history of film". Al Pacino, upon hearing of Lumet's death, stated that with his films, "he leaves a great legacy, but more than that, to the people close to him, he will remain the most civilized of humans and the kindest man I have ever known". Following his death, fellow New York directors Woody Allen and Martin Scorsese both paid tribute to Lumet. Allen called him the "quintessential New York film maker", while Scorsese said "our vision of the city has been enhanced and deepened by classics like Serpico, Dog Day Afternoon and, above all, the remarkable Prince of the City". Lumet also drew praise from New York mayor Michael Bloomberg, who called him "one of the great chroniclers of our city". A few months after Lumet's death in April 2011, TV commentator Lawrence O'Donnell aired a tribute to Lumet, and a retrospective celebration of his work was held at New York's Lincoln Center with the appearance of numerous speakers and film stars.