Кіріспе

Оңтүстік Африкадағы бұрынғы елдер
Бур республикалары (кейде Бу мемлекеттері деп те аталады) – Кейп колониясының голланд тілінде сөйлейтін тұрғындары мен олардың ұрпақтары құрған (әсіресе 19 ғасырдың соңғы жартысында) тәуелсіз, өзін-өзі басқарушы республикалар. Құрылтайшылар – Trekboers, Boers және Voortrekkers деп әртүрлі аталатын – негізінен қазіргі Оңтүстік Африканың орталық, солтүстік, солтүстік-шығыс және шығыс бөліктеріне қоныстанды. Бур республикаларының екеуі халықаралық деңгейде мойындалып, толық тәуелсіздікке қол жеткізді: Оңтүстік Африка Республикасы (Zuid Afrikaansche Republiek, ZAR; немесе Трансвал) және Оранж еркін мемлекеті. Республикалар дін мен мемлекеттің айырылуын қарастырмады, бастапқыда тек Голланд реформаттық шіркеуіне, ал кейіннен кальвинистік (әсіресе африканер) дәстүріндегі басқа да протестанттық шіркеулерге рұқсат берді. Республикалар 1899–1902 жылдардағы Екінші бур соғысынан кейін құлап, оның нәтижесінде британдықтардың аннексиялауына және кейіннен (1910 жылы) олардың жерлері Оңтүстік Африка одағының құрамына енді.

Өмірбаян

Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы (VOC) алғаш рет 1657 жылы еркін бургерлерге жер берді. Еркін бургерлер Батыс Кейптегі Рондебош маңындағы Лисбик өзені жанында екі колония құрды. Өтініш беру процесінен кейін еркін бургерлер екі топқа бөлінді, бірінші топ өздерінің қонысын Харман колониясы деп, ал екінші топ Стефан колониясы деп атады. 1670 жылы VOC еркін бургерлерге қосымша жер беру туралы шешім қабылдады, себебі астық импортталуын тоқтатып, өндірісті арттыру және қамтамасыз ету қажеттігі туды. Еркін бургерлердің қоныстары Оңтүстік Африканың ішкі аймағына қарай біртіндеп кеңейе берді. 1806 жылы Ұлыбритания Нидерландыдан Ізгі Үміт мүйісіндегі отаршылдық билікті өз қолына алды. Содан кейін голланд тілінде сөйлейтін тұрғындардың көпшілігі ішкі аймаққа көшіп кетті, бастапқыда аздап, кейін жүзге жуық адамнан тұратын топтарда, ал 1834 жылдан кейін тіпті жүзден астам адамнан құралған топтарда көшті. Бурлардың Кейп колониясын тастап кетуіне көптеген себептер болды, алғашқы себептердің бірі тіл заңдары еді. Британдықтар ағылшын тілін Кейп колониясының жалғыз тілі деп жариялап, голланд тілін пайдалануға тыйым салды. Көптеген қоныс аударушылардың Киелі кітаптары, шіркеулері, мектептері мен мәдениеті голланд тілінде болғандықтан, бұл көптеген келіспеушіліктерге әкелді. 1834 жылы Ұлыбритания құлдықты жойды және голланд қоныс аударушыларының құлдары үшін өтемақы ретінде 1,200,000 британ фунт стерлингі бөлді. Голланд қоныс аударушылары талаптарын Ұлыбританияда тіркеу қажеттігіне қарсы шықты және құлдардың құны бөлінген сомадан әлдеқайда жоғары екенін мәлімдеді. Бұл голланд қоныс аударушыларының арасындағы наразылықты күшейтті. 1837 жылдың 22 қаңтарында Пит Ретиф британдық отаршылдық әкімшілігіне жолдаған хатында: "Біз осы колонияны ағылшын үкіметі бізден ештеңе талап етпейтініне толық сеніммен тастап келеміз және болашақта оның араласуынсыз өзімізді басқаруға мүмкіндік беретініне сенеміз" деп түйіндеді.

Свеллендам Республикасы

1795 жылы Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясына наразылық Свеллендам қаласының тұрғындарын көтеріліске шығарды, ал 17 маусымда олар өздерін Республика деп жариялады. Герман Стейн Свеллендам Республикасының президенті болып тағайындалды. Свеллендам тұрғындары француз революциясының үлгісімен өздерін "ұлттық тұрғындар" деп атай бастады. Дегенмен, Республиканың өмірі қысқа болды және 1795 жылғы 4 қарашада Ұлыбритания Корольдігі Кейпті басып алған кезде таратылды.

Граф-Райне Республикасы

Мемлекеттік шаруалар мен үкіметтік органдар шекаралық саясат мәселесінде келісе алмады, нәтижесінде 1795 жылғы "Кейп шекаралық бүлігі" болды. Осыдан кейін бурлар Графф Рейнетті тәуелсіз республика деп жариялап, Графф Рейнет Республикасын құрды. 1795 жылы Кейп колониясына басып кіргеннен кейін, британдықтар аймақты басып алды, бұл 1799 жылы тағы бір көтеріліске әкелді. Сол жылы британдық әскерлер көтерілісті басып тастады.

Оңтүстік Африка Республикасы

Луи Трегардт пен Ян ван Ренсбург Хендрик Потгитер тобынан бөлініп, Зоутпансбергті құруды жалғастырды. Потгитердің тобы Вет өзенінде қалып, Винбург атты қала құрды. Голландия реформатор шіркеуінің мүшесі емес адамдарға сайлау құқығынан (азаматтықтан) бас тартылды. 1858 жылы конституциядағы бұл ережелер өзгертіліп, Volksraad-қа Голландия реформатор шіркеуінен бөлінген басқа голландтық кальвинистік шіркеулерді мақұлдауға мүмкіндік берілді. Рим-католик шіркеуінің және басқа христиан шіркеулерінің мүшелеріне ЦАР азаматы болуға рұқсат берілмеді. Дигане Вуртректерге шабуыл жасап жауап берді; 1838 жылдың 16 желтоқсанында Нкомь өзеніндегі шайқас (кейіннен Қанды өзен шайқасы деп аталды) болды, оның барысында 300 Вуртрек аман қалды және мыңдаған Дигане әскерлеріне қарсы шешуші жеңіске жетті. 1839 жылы жергілікті бурлар Преториус жаңа зулу патшасы Мпандемен одақтасқаннан кейін Наталия республикасы құрылды.

Оранж еркін мемлекеті

1852 жылдың маусым айында Блумфонтейн қаласында халық жиналысы өтіп, барлық еуропалықтар тәуелсіздікке көшуді немесе британдық үкімшілік астында қалуды қарастырды. Көпшілік британдық үкімшілік астында қалуға дауыс берді. Алайда, сэр Гарри Смит елді буарларға беруге нұсқау алған. 1853 жылы сэр Джордж Клерк жерді тапсыру және өздік басқару құру үшін арнайы комиссар ретінде жіберілді. 1883 жылдың 6 тамызында Стеллаландпен бірікті.

Стеллаландия

Трансваалдың батысында 400 буар Дэвид Массаумен, Корана хоисан тайпасының басшысымен одақтасып, шабуыл жасап, бір бөлік жерді басып алды және оны Стеллаленд Республикасы деп жариялады. Бірінші президент Геррит Якобус ван Никерк болды, ал Врибург қаласы құрылып, оның астанасы деп белгіленді. 1883 жылы Стеллаленд Республикасы Гошен мемлекетімен бірігіп, Стеллаленд Біріккен Штаттарын құрды.

Жаңа республика

Жаңа Республика (Врихейд қаласын қамтиды) 1884 жылы Зулу патшасы Динузулу, Цетшвайоның ұлы, жергілікті бурларды өз жағына тартып, олармен бірге соғысуға шақырғаннан кейін, оларға берген жерде құрылды. Бурларға қызметтері үшін жер берілуге уәде берілді және олар Луи Ботаның басшылығымен екінші Англо-бур соғысында көзге түсті. Бұл республика кейін Трансваал / Оңтүстік Африка Республикасының құрамына енді.

Грикваленд

Гриквалар, Оңтүстік Африканың әртүрлі және көп ұлтты "Түсті халықтың" ішіндегі ең белгілі бір тобы болғандықтан, басқа халықтар да мемлекеттер құрды. Олардың ең танымалдары – Грикваленд Батыс және Грикваленд Шығыс.

Халықаралық танылу

Оңтүстік Африка Республикасындағы Ваал өзенінің солтүстігіндегі халық 1852 жылдың 17 қаңтарында Құм өзені келісіміне қол қою арқылы Ұлыбритания тарапынан тәуелсіз мемлекет ретінде мойындалды. Бұл екі мемлекет Ұлыбританиямен болған Бірінші бура соғысына қарамастан, бірнеше онжылдық бойы дербес сақталды. Дегенмен, кейіннен осы мемлекеттерде алмаз бен алтынның табылуы, Екінші бура соғысына алып келді. Бұл соғыста Трансвааль және Оранж еркін мемлекеті үлкен ағылшын әскерлерінен жеңіліп, аннексияланды. 1902 жылдың 31 мамырында Веринигинг шартына қол қойылып, олардың мемлекеттік мәртебесі жойылды. 1909 жылғы Оңтүстік Африка заңы негізінде жаңа британдық доминион – Оңтүстік Африка Одағы құрылды, онда Трансвааль және Оранж еркін мемлекеті, Кейп және Натал провинцияларымен бірге енді.

2014 жылғы жер туралы талап

2014 жылдың 24 сәуірінде «Front Nasionaal» (FN) саяси партиясы африканер ұлтының атынан Преториадағы Жер талаптары комиссарына жер талабын ұсынды. Талап Оңтүстік Африка Ұлттық архивінде R117/1846 ретінде сипатталған жерге қатысты: «Оригстадтан солтүстікке қарай Олифантсриверге дейін, содан кейін Делагоа шығанағының шебіне дейін; оңтүстікке қарай Крокодил өзеніне дейін; батысқа қарай Эландспруитке дейін 26 градус шебіне дейін; шығысқа қарай Крокодил өзені Комати өзенімен қосылған жерге дейін». FN мәлімдемесіне сәйкес, аталған жерді сатушы ретінде король Масус (зулулардың өкілі), ал сатып алушы ретінде комендант SJZR Burg (голланд Оңтүстік Африкасының өкілі) арасында өткен. Келісімнің көшірмесі мемлекеттік мұрағатта R117/46 нөмірімен тіркелген. FN сондай-ақ, жердің 1846 жылғы 25 шілдеде жеке меншік иелері емес, этностық топ ретінде заңды түрде сатып алынып, төленгенін, ал олар этностық топтың ұрпақтары ретінде қарастырылғандықтан 1994 жылға дейінгі үкіметтің қамқорлығында болғанын айтады. Осылайша, 1994 жылдың сәуірінде бұл жерді «шет елдік» үкіметке беруге және бастапқы этностық топтан айыруға заңдық негіз болмады. Дегенмен, жаңа жер талаптарын қарау процесі әлі аяқталған жоқ.