Кіріспе

Бүкіл ислам әлеміндегі мемлекеттердің үкімет басшыларының атағы – Ұлы везир (وزيرِ اعظم; sadrazam) – ислам әлеміндегі көптеген тәуелсіз мемлекеттердің тиімді үкімет басшысының атағы. Бұл атақ алғаш рет кейінгі Аббасид халифатының лауазымды тұлғалары иеленді. Содан кейін Осман империясында, Моғол империясында, Сокото халифатында, Сафави империясында және Марокконың Шерифтік империясында қолданылды. Осман империясында Ұлы везир императорлық мөрді ұстап, мемлекеттік істерді қарау үшін барлық везирлерді жинауға құқылы болды; кеңесте отырған везирлер «Куббеалты везирлері» деп аталды, себебі олардың жиналатын орны – Топкапы сарайындағы Куббеалты («дәстүрлі күмбез астында») болды. Оның кеңсесі «Сублым Порта» орналасқан. Бүгінде Пәкістанның премьер-министрі урду тілінде «Вазир-э-азам» деп аталады, бұл сөзбе-сөз «Ұлы везир» дегенді білдіреді. Бастапқыда Осман империясындағы Ұлы везирлердің барлығы түрік тектес болды. Алайда, түрік Ұлы везирі, Жас Чандарлы Халил-паша мен оны өлімге кесіп жіберген Сұлтан Мехмед II арасында туған дау-дамайдан кейін, құл-әкімшілердің (девширме) маңызы артты. Оларды түрік аристократиясынан шыққан еркін әкімшілерге қарағанда солтандар бақылауына алу оңайырақ болды.

Осман империясы

Визир термині алғаш рет 8 ғасырда Аббасид халифатында қолданылған. Бұл лауазымды кейіннен 14 ғасырдың басында Анадолияның Селжұқтары және Осман мемлекеті қабылдады. Осман мемлекетінің қалыптасу кезеңінде "визир" деген атақ ғана қолданылған. Осы Осман визирлерінің алғашқысы, "Ұлы визир" (французша: grand vézir) атағын алған Чандарлы Халил-паша Ақсақал болды. "Ұлы визир" атағын орнатудың мақсаты – сұлтанның мөрін ұстаған адамды басқа визирлерден ажырату болды. Бастапқыда жиі қолданылатын везир-и а’зам (وزیر اعظم) атағы бірте-бірте басқа атаққа, яғни садр-и а’замға (صدر اعظم, араб тілінен صَدْر – "алдыңғы бөлік, көкірек, маңдай, жетекші, алдыңғы" және أعْظَم – "жоғары, негізгі, ең жоғары, ең маңызды, ұлы", бейресми айтылуы sadrazam) ауыстырылды. Екеуі де мағынасы бойынша "үлкен визир" дегенді білдіреді. Осман тарихында Ұлы визирлер садр-и али (صدر عالی, "көсем визир"), векил-и мутлак (وكیل مطلق, "абсолютті өкіл"), сахиб-и даулет (صاحب دولت, "мемлекет иесі"), сердар-и акрем (سردار اكرم, "ең асыл бас қолбасшы"), сердар-и а’зам (سردار اعظم, "ұлы бас қолбасшы") және зат-и асафи (ذات آصفی, "визирлік тұлға") деп те аталды. Халил-паша Ақсақал визир лауазымын бірнеше жағынан реформалады. Оған дейін бірнеше визирлер осыған ұқсас, бірақ басқаша аталған лауазымды иеленген; ол Мурад I билігі кезінде "Ұлы визир" лауазымын алғаш рет атқарды. Ол әскери тәжірибесі бар алғашқы кеңесші болды, ал оның алдыңғылары көбінесе білімді адамдардан шыққан. Сондай-ақ, ол сол кезде Осман әулетімен бәсекелесетін саяси отбасының тұңғыш өкілі болғандығы да маңызды. Чандарлы Халил-паша Ақсақалдың бірнеше туысы оның қайтысынан кейінгі онжылдықтарда Ұлы визир лауазымын атқарды. Ақсақал Пашаның немересі, Жас Чандарлы Халил-паша да Ұлы визир лауазымын қалыптастыруға үлкен үлес қосты. Мехмед II билігі кезінде Кіші Чандарлы Халил-паша Константинопольді қоршауға және христиандармен жалғасып жатқан соғысқа қарсылық көрсетті. Мехмед II қоршауды жеңгеннен кейін екі күн өткен соң, Жас Чандарлы Халил-паша қарсылығы үшін жазаланды. Оның қайтысынан кейін Ұлы визир лауазымына көбінесе кул жүйесінен таңдалғандар ие болды. Көбінесе таңдалғандар византиялық немесе Балқандық текті болды. Габордың сөзіне қарағанда, бұл әдетте саяси қадам болды, ол Осман үстемдігіне қарсы еуропалық күшті топтарды жібіткісі келді. Сұлтан үшін құл болған түрік емес әкімшіні бақылау оңайырақ болды. Осман империясында түрік текті Ұлы визирді (егер ол бүлік тудырса) және құл болған шетелдікті өлтіру әртүрлі реакция тудыратын еді. Сонымен қатар, девширмелер сарайдағы фракциялардың ықпалына аз ұшырады. Түркімендер сол кездегі сұлтанның күшті мемлекет құруына кедергі келтіретін қауіптің көзі болды. Осман құқығы бойынша сұлтан мемлекеттік істерді тек Ұлы визир арқылы жүргізуі керек еді, бірақ шындығында бұл тәртіп көбінесе бұзылатын. Османдықтар туралы Колин Имбер жазғандай, сұлтан "көпшіл визирге қарағанда, құпия палатаның пажаларымен, капи аға, кизлар аға немесе басқа сарай қызметкерлерімен тығыз қарым-қатынаста болды, олар да сұлтанға өз атынан немесе басқа біреудің атынан өтініш білдіре алды. Ол сондай-ақ, кеңес алу үшін анасына, әйеліне немесе патшалық баржаның рулевойіне көбірек бейімді болуы мүмкін, емес, Ұлы визирге". 19 ғасырда Осман империясының Танзимат кезеңінен кейін Ұлы визирлер қазіргі Батыс монархияларының премьер-министрлеріне ұқсас рөл атқара бастады. Осман империясы кезінде албан ұлтының 49 Ұлы визирі қызмет етті, олардың көпшілігі оңтүстік албандар (тосктар) болды.

Моғол империясы

Байрам хан – Моғол империясының Ұлы визирі, ол Екінші Панипат шайқасында Акбардың әскерін жеңіске жеткізді. Әбу әл-Фазл ибн Мұбарак, Акбардың билігінде Моғол империясының Ұлы визирі болды. Саадулла хан, Шахжаханның тұсында Моғол империясының Ұлы визирі, Моғол империясын ұйымдастыру мен басқаруға ең үлкен үлес қосты, ол Моғол Ұлы визирлерінің ең жақсысы деп есептеледі. Аурангзебтің тұсында бұл атақ Әли Құли ханға берілді. Кейін генерал Зұлфиқар хан Нусрат Жұң Ұлы визир болды, оның Моғол империясының ең көрнекті әскери қолбасшыларының бірі ретінде танылуы, Аурангзебтің қайтысынан кейін билік үшін күресте бүлікші генералдар оны өлтіргенде құлдырауына себеп болды. 1718 жылы Маратха конфедерациясының басшысы Баладжи Вишванат, Моғол империясының субаларынан чаут және сардешмухи жинау құқығын бүлікші визир Сәйед Хасан Әли хан Бархадан алды, оның Деканға деген ықпалы едәуір әлсіреген еді. Асаф Жәһ I, алайда, 1718 және 1721 жылдары Маратха конфедерациясына чаут беруден бас тартты. Бірақ Маратхалар Нармада өзеніне дейін кеңейіп, содан кейін сол аймақта бекінді. Баджи Рао I кейін 1723 жылы чаут жинап, Маратха билігін Деканға және одан тысқары жерлерге таратуға тырысып, соғыс бастады. Қамаруддин хан Асаф Жәһ I оны Моғол империясының Ұлы визирі етіп таңдады. Ол Делі шайқасында (1737) Баджи Рао I-ді жеңіп, Надир шахтың әскерлері Моғол империясын басып алғаннан кейін бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізді. Ол 1748 жылы Ауған әскерлерімен шайқаста адасқан артиллериялық снарядтан зардап шегіп, қаза тапты. Ахмад шах Дурраниді жеңгеннен кейін, жаңа Моғол императоры Ахмад шах Баһадүр, Оудхтың науабы Сафдаржұңды Моғолдың Ұлы визирі, Фироз Жұң III-ті Мир Бакши, ал марқұм Ұлы визир Қамаруддин ханның ұлы Мүін-үл-Мүлк (Мир Манну) – Пәнджабтың губернаторы етіп тағайындады. Сафдаржұңның Ахмад шах Баһадүрдың билігін опасыздық жасағандардан қорғауға жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды. Шұжа уд Даула Панипаттың үшінші шайқасында Моғол империясының жетекші Ұлы визирі болды. Ол сондай-ақ Ауадхтың науабы және Шаһ Алам II-нің адал одақтасы болды.