Ли Сяньнянь: Қытайдың бұрынғы президенті

Кіріспе

Қытай Халық Республикасының бұрынғы президенті Ли Сяньнянь (23 маусым 1909 – 21 маусым 1992) – қытай коммунистік әскери және саяси қайраткер, 1983 жылдан 1988 жылға дейін Қытай Халық Республикасының президенті, Ден Сяопиннің басшылығымен, ал 1988 жылдан өліміне дейін Қытай Халық саяси кеңесші конференциясының төрағасы болды. Ол 1956 жылдан 1987 жылға дейін Политбюроның толық мүшесі, ал 1977 жылдан 1987 жылға дейін оның тұрақты комитетінің мүшесі болды. Ли жас кезінде отбасын күтіну үшін ағаш шеберлігіне оқыды. 1927 жылдың желтоқсанында Коммунистік партияға қосылып, Қытай Қызыл Армиясының сарбазы болды. Әскери-саяси университеті мен Орталық партия мектебінде оқығаннан кейін, Екінші Қытай-Жапон соғысы мен Қытай азамат соғысында ықпалды және табысты әскери қолбасшы болды, Хуайхай операциясында өзін ерекше көзге түсірді. 1970 жылы Қаржы министрі қызметінен босатылғанмен, ол Чжоу Эньлайдың қорғауында болды және 1966-1976 жылдардағы Мәдени революция кезеңінде Чжоумен үздіксіз жұмыс істеген жалғыз азаматтық шенеунік болды. 1976 жылы Ли «Төрттік топты» жоюда маңызды рөл атқарды. «Төрттік топ» жойылғаннан кейін Ли Қытай Коммунистік партиясының вице-төрағасы және Орталық әскери комиссияның мүшесі болып тағайындалды.

Маодан кейінгі саясаткер

Мао Цзэдун қайтыс болғаннан кейін төраға Хуа Гуофенг басшылыққа көтерілгенде, Ли оның бас экономикалық кеңесшісіне айналып, генералдар Ван Донсинг пен Чэнь Силианмен бірге Хуаның басты қолдаушыларының бірі болды. Егер Хуа билікке жету үшін күш-жігерінде сәттілікке жеткенде, Ли Қытайдағы ең ықпалды шенеуніктердің бірі болуы мүмкін еді, бірақ Лидің саяси мансабы Ден Сяопиннің Хуаны Қытайдың «Басты көшбасшысы» ретінде ығыстырған кезде тоқтап қалды. Ли өмірінің соңына дейін Хуа билігінің қысқа мерзіміндегі өзінің жетістіктеріне лайықты баға берілмегенін, оның нәтижелері 1980 жылдардағы Қытайдағы прогреске негіз болғанын айтатын. Ли «догматик» немесе «советтік үлгідегі» коммунист ретінде танымал болды және орталық жоспарлауды және әлеуметтік-саяси тұрақтылықты жақтады, сондықтан Ден Сяопиннің радикалды экономикалық реформаларына қарсы болды. Шындығында, ол 1978 жылғы өмірге қысқа ғана уақытқа енген Он жылдық жоспарды жасауға басты жауапкер болды, ол ауыр өнеркәсіп пен энергетикаға негізделген советтік үлгідегі экономика құруға бағытталған. Лидің идеялары Қытайдың жоғарғы басшылығының кейбір топтары арасында кең қолдауға ие болды, мысалы, генерал Юй Цюли және оның «мұнай тобы» Лиді толық қолдады. Алайда, Ден бұл идеяларды тез арада тоқтатып, өзінің «баяу жылдамдықпен» әдісін енгізді, ол жеңіл өнеркәсіп пен тұтыну тауарларының дамуына біртіндеп мүмкіндік беруді көздеді. Ол сондай-ақ өзінің идеяларын қолдайтын жас шенеуніктерді мемлекеттік лауазымдарға тағайындады. Олардың бірі – премьер-министр Чжао Цзянь, Ли оның батыстық идеяларды импорттауға және жоспарлы экономикадан алшақтауға тым дайын екендігіне қатты қарсы болды. Чжаоның сөзіне қарағанда, Ли «мен Ден Сяопиннің реформаларын жүзеге асырып жатқаным үшін мені жек көреді, бірақ Денге ашық қарсылық білдіру оған қиын болғандықтан, ол мені қарсылығының нысаны етіп алды». Ли 1985 жылдың шілдесінде АҚШ-қа сапар шекті, бұл Қытай Халық Республикасының мемлекет басшысының осындай сапарының алғашқысы болды. Онжылдық аяқталғанда, Ден Сяопин, өмір бойы билікте қалуға қарсы болғандықтан, партияның көнекөздерінің көпшілігін зейнетке шығуға көндірді. Ли 1988 жылы президенттік лауазымнан кетіп, оның орнына Ян Шанкун келді. Содан кейін Ли ҚХР Ұлттық кеңесінің төрағасы болып тағайындалды. Ол Цзян Цзэминьнің билікке келуін ынталы түрде қолдады және 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар кезінде Ли наразылықтарға қатаң жауап беруді талап еткен және премьер-министр Ли Пэннің наразылықтарды басу үшін әскери күш қолдану ниетін қолдаған партияның консервативті көнекөздерінің бірі болды. Ли 1992 жылы қайтыс болғанға дейін үкіметте қызмет етті.

When Chairman Hua Guofeng rose to leadership after the death of Mao Zedong, Li became Hua's chief economic adviser and one of his main backers, along with Generals Wang Dongxing and Chen Xilian. If Hua had been successful in his efforts to achieve supreme power, Li would have become one of the most powerful officials in China, but Li's political career stalled when Deng Xiaoping eclipsed Hua as China's "Paramount leader". For the rest of his career, Li complained that his own achievements during the brief Hua interregnum were not sufficiently recognized as the basis of the progress experienced in China during the 1980s. Li was described as an "orthodox" or "Soviet style" communist and was a firm believer in central planning and sociopolitical conformity, so disliked Deng Xiaoping's more radical economic reform ideas. He had in fact been largely responsible for drafting the short lived Ten Year Plan of 1978 which attempted to build a Soviet style economy based around heavy industry and energy production. Li's ideas enjoyed strong support among some sections of the Chinese top leadership; General Yu Qiuli and his "oil clique", for example, fully supported Li. However, Deng quickly terminated these ideas and instituted his own "go slow" approach that involved gradually allowing the development of light industry and consumer goods. He also went about assigning government posts to younger men who were followers of his ideas. One of these was Premier Zhao Ziyang, whom Li strongly opposed for being too willing to import Western ideas and move away from a planned economy. According to Zhao, Li "hated me because I was implementing Deng Xiaoping's reforms, but since it was difficult for him to openly oppose Deng, he made me the target of his opposition." Li visited the United States in July 1985, the first time the head of state of the People's Republic of China made such a visit. As the decade progressed, Deng Xiaoping, always an opponent of lifetime tenure in office, gradually convinced most of the party elders to retire. Li stepped down as president in 1988 and was succeeded by Yang Shangkun. Li was then named Chairman of the National Committee of the CPPCC. He was a strong supporter of Jiang Zemin's rise to power, and during the Tiananmen Square protests of 1989, Li was one of the hardline Party elders who pushed for a strong response to the demonstrations and supported Premier Li Peng's desire to use military force to suppress the protests. Li continued to serve in government until his death in 1992.

Отбасы

Лидің төрт баласы болды. Оның ең кіші қызы Ли Сяолин Қытай Халықтық Шет елдермен достық қатынастар қауымдастығының президенті. Ол ҚХПКК ұлттық комитетінің мүшесі.

Өлім және кейін еске алу

Ли 1992 жылғы 21 маусымда 82 жасында, 83 жасқа толуына екі күн жетпей қайтыс болды. Оның қоштасу рәсімі 1992 жылғы 27 маусымда өтті және оған Саяси бюроның тұрақты комитетінің мүшелері қатысты. Қоштасу рәсімінен кейін Ли өртеліп, күлі шашылды.