Кіріспе

Наото Кан (菅 直人) – 2010 жылдың маусымынан 2011 жылдың қыркүйегіне дейін Жапонияның премьер-министрі және Жапония Демократиялық партиясының (ЖДП) президенті болған жапон саяхатшысы. Кан 2006 жылы Джуничиро Коидзуми отставкаға кеткеннен кейін бір жылдан аса қызмет еткен алғашқы премьер-министр болды, ал оның ілгерідегі Юкио Хатояма, Таро Асо, Ясуо Фукуда және Синдзо Абэ мерзімінен бұрын отставкаға кеткен немесе сайлауда жеңіліс тапқан. 2011 жылдың 26 тамызында Кан отставкаға кететінін жариялады. Оның орнына Йошихико Нода сайланды. 2012 жылдың 1 тамызында Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Пан Ги Мун Канның 2015 жылдан кейінгі даму жоспары жөніндегі БҰҰ жоғары деңгейдегі тобының құрамына кіретінін хабарлады.

Ерте өмір және білім

Кан Ямагучи префектурасының Убе қаласында, шыны өндіруші Central Glass компаниясының атқарушы директоры Хисао Канның үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. 1970 жылы Токио технология институтын бітіріп, 1971 жылы лицензиялы бэнриши (патенттік агент/адвокат) атанды.

Диеталық мансап

Колледжді бітіргеннен кейін Кан төрт жыл патент бюросында жұмыс істеді. Ол көп жыл бойы азаматтық бастамаларға белсенді қатысып, әйелдер құқығын қорғаушы Фусаэ Ичикаваның сайлау штабында да жұмыс істеді. 1976 және 1979 жылғы жалпы сайлауларда, сондай-ақ 1977 жылғы Жоғарғы палата сайлауында жеңілгеннен кейін Кан 1980 жылы Социалистік демократиялық федерация мүшесі ретінде Төменгі палатаға өтті. Ол 1996 жылы Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамтамасыз ету министрі қызметін атқарып жүргенде ұлттық деңгейде танымал болды. Ол 1980-жылдары ХИВ-мен зарарланған қанның таралуына байланысты үкіметтің жауапкершілігін мойындап, зардап шеккендерден тікелей кешірім сұрады. Ол кезде ол Либералды-демократиялық партиямен (ЛДП) коалиция құрған шағын партияның мүшесі болды. Оның бұл ершілдігі бұрын-соңды болмаған жағдай еді және бұқаралық ақпарат құралдары мен қоғам тарапынан жоғары бағаланды. 1998 жылы оның беделіне теледидар хабаршысы және медиа-консультант Юко Тономотомен болған қарым-қатынасқа қатысты айыптаулар әсер етті, бірақ екі тарап та мұны жоққа шығарды. Юкио Хатояма Жапонияның Демократиялық партиясының (ДПЖ) төрағасы лауазымынан кеткеннен кейін Кан қайтадан бұл қызметке келді. 2003 жылдың шілдесінде ДПЖ және Ичиро Озава басқаратын Либералдық партия күзде өтетін жалпы сайлауға дайындық мақсатында бірігіп оппозициялық партия құруға келісті. 2003 жылғы сайлау кампаниясы барысында ДПЖ бұл сайлауды биліктегі ЛДП блогы мен ДПЖ арасындағы таңдау ретінде сипаттады, ал Кан сол кездегі премьер-министр Дзүничиро Коидзумиге балама кандидат ретінде ұсынылды. Оның суреті ЛДП-ға қарсы кампанияның символы ретінде пайдаланылды. Бірақ 2004 жылы Канға жылдық төлемдерді төлемегені туралы айып тағылды және ол қайтадан партия төрағасы лауазымынан кетті. 2004 жылдың 10 мамырында ол ресми түрде отставкаға кететінін жариялады және Шикокуға қажылық сапар жасады. Кейін Денсаулық сақтау, Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігінің өкілі кешірім сұрап, төлемнің қабылданбауы әкімшілік қателік нәтижесінде болғанын мәлімдеді. 2005 жылдың қазан айының ортасында 2006 жылы 60 жасқа толатын Кан "Данкай (бейбіт буын) партиясы" деп аталатын жаңа саяси партия құруды ұсынды. Партияның бастапқы мақсаты – жапондық бейбіт буынының өкілдеріне, олардың 2,7 миллионы 2007 жылы зейнеткерлікке шығуға ниеттенген, белсенділік танытуға мүмкіндік беру болды. Оның пікірінше, Жапонияның Өзін-өзі қорғау күштері халықаралық аренада белсенді рөл атқаруы керек.

Қаржы министрі (2010)

2010 жылдың 6 қаңтарында Юкио Хатояма оны жаңа қаржы министрі етіп таңдады, ол осы қызметті премьер-министрдің орынбасары қызметімен қатар атқарды. Ол Хирохиса Фуджиді қаржы министрі лауазымынан алмастырды. Өзінің алғашқы баспасөз конференциясында Кан өсімді ынталандыруды басымдыққа қойғанын жариялады және экспорттаушыларға көмектесу және экономиканы жандандыру үшін нақты доллар-йен бағамын оңтайлы деңгей деп атаудың ерекше қадамын жасады: «Бизнес ортасында (доллардың) 95 йен шамасында сауда үшін қолайлы екенін айтатын көп дауыс бар». Хатояма Канға қарсы пікір білдірді: «Валюта бағамы тұрақты болуы керек, ал жылдам өзгерістерге жол берілмеуі тиіс. Үкімет валюта бағамы туралы ешқандай түсініктеме беруі керек емес», - деді ол журналистерге.

Премьер-министр (20102011)

2 маусым 2010 жылы Юкио Хатояма Жапонияның Демократиялық партиясының (ДПЖ) басшысы және премьер-министр лауазымынан кету ниетін білдірді. Сондай-ақ, ол партиядағы қолдаушысы Ичиро Озаваны бас хатшы лауазымынан кетуге шақырғанын айтты. 4 маусымда министрлер кабинеті толығымен отставкаға кетті. Бір кезде Хатояманың ізбасары болуға мүмкіндігі бар деп есептелген Сыртқы істер министрі Кацуя Окада және Жер және көлік министрі Сейжи Маэхара Канға қолдау көрсеткендерін мәлімдеді. 63 жастағы Кан 291 дауысқа 129 дауыспен ДПЖ төрағасы сайланды, бұл салыстырмалы түрде беймәлім Озава қолдаған заң шығарушы Синдзи Тарутоканы жеңді. Тарутоко Diet төменгі палатасының экологиялық саясат комитетін басқарды. 4 маусымда Кан парламент премьер-министрі болып тағайындалды. 8 маусымда император Акихито Канды 94-ші премьер-министр және соғыстан кейінгі 29-шы премьер-министр ретінде ресми түрде тағайындады. Оның кабинеті сол күні құрылды. Канның беделі маусым айында сату салығын 5%-дан 10%-ға дейін көтеруді ұсынғаннан кейін төмендеді. Канның сату салығын арттыру ұсынысына ДПЖ-дағы Ичиро Озава және басқалар қарсы болды, ал Кан бұл ұсынысты тез арада қайта қарастырды. Сату салығын арттыру туралы ұсыныстың сәтсіздігі шілдеде өткен Үкіметтік кеңес сайлауында ДПЖ-ның нәтижесіне әсер етті, нәтижесінде партия көпшілігін жоғалтып, кіші, тәуелсіз партиялармен (мысалы, «Сіздің партияңыз», JCP және SDP) бірлесіп жұмыс істеуге мәжбүр болды, бұл Үкіметтік кеңесте заңдарды қабылдау үшін қажетті болды. Озава қыркүйек айында Канның ДПЖ-ға басшылығын сынады. Бастапқыда Озаваның ДПЖ парламент мүшелері арасында аз басымдыққа ие екеніне сендірілгенімен, соңғы дауыс беруде Кан 206 ДПЖ заң шығарушысының қолдауын алды, ал Озава 200 дауысқа ие болды. Жергілікті партия мүшелері мен жақтастары Канға басым көпшілікпен қолдау көрсетті, сонымен қатар сауалнамалар бойынша жапон халқы Озаваға қарағанда Канға 4:1 есебімен көбірек сенім білдірді. Кабинетті қайта құру нәтижесінде Канның көп жылдық одақтасы Йосито Сенгоку Бас хатшы қызметіне тағайындалды. Оппозициялық LDP Сенгокуны Кан кабинетінің «екінші» премьер-министрі деп атады. 7 қыркүйекте Жапонияның жағалау күзеті (JCG) қытайлық балық аулау кемесінің капитанын Сенкаку аралдары маңындағы даулы сулардағы JCG патрульдік қайықтарымен соқтығысқаннан кейін ұстады. Қытай бұл ұстауға наразылық білдірді, өйткені ол аралдарды өз егемендігінің бөлігі деп санайды және капитанды шартты түрде босатуды талап етті. Капитан 24 қыркүйекте босатылды, Қытай Жапониямен министрлер деңгейіндегі барлық байланыстарды тоқтатып, одан әрі шаралар қабылдаумен қорқытты. Бұл оқиға Қытай-Жапония қарым-қатынасын Коидзуми үкіметінен бері ең төменгі деңгейге түсірді. Кан үкіметі қыркүйек айының ортасында АҚШ долларын сатып алып, иеннің құнын төмендетуге тырысты, бұл жапон экспортшыларына уақытша жеңілдік берді. Бұл қадам қор брокерлері, жапон экспортшылары және жапон халқы арасында қолдау тапты. Қараша айында Кан Оңтүстік Кореяны қолдап, Солтүстік Кореяның Йонпхен қаласын бомбалауын қатты сынады, сонымен қатар Солтүстік Кореяны айыптамаған Қытайдың мәлімдемелерін елемеді.

Фукусимадағы ядролық апатқа қарсы іс-қимыл

2011 жылдың 11 наурызында түстен кейін солтүстік-шығыс Жапонияда болған жер сілкінісі мен цунамиден кейін Кан келесі күні таңертең ерте Фукусима I ядролық электр стансасына тікұшақпен ұшып барды және содан кейін Фукусимадағы ядролық апатқа тиімді жауап беру жөніндегі күш-жігерге белсенді қатысты. Фукусима стансасынан газ шығару 12 наурызда таңертең басталды, бұл Канның Токио электр энергетикасы компаниясы (TEPCO) басшылығымен кездесуінен кейін болды, ал сол күні түстен кейін стансада алғашқы жарылыс орын алды. Сол күні кешке METI министрі Каэданың стансаны төтенше салқындату мақсатында теңіз суын сору арқылы бастау туралы бұйрығына жауап ретінде Кан теңіз суын құю жоспары кері реакцияға әкелуі мүмкін екеніне алаңдаушылық білдірді, соның салдарынан TEPCO станса басқарушысы Масао Ёсидаға соруды тоқтатуды бұйырды (Ёсида бұл бұйрықты іс жүзінде елемеді). Осы мәселе бойынша қосымша брифингтерден кейін Кан сол күні кешке су соруды жалғастыруды бұйырды. Бірнеше аптадан кейін Синдзо Абэ Канның су соруды тоқтатуды бұйырғанын мәлімдеді, бұл туралы «Йомиури Шимбун» және басқа да ақпарат құралдары факт ретінде хабарлады, ал оппозиция жетекшісі Садаказу Танигаки үкіметті Фукусимадағы балқынуға себеп болды деп айыптады. 15 наурызда таңертең TEPCO стансаны тастап, бүкіл Канто аймағын эвакуациялауға әкелуі мүмкін толық балқынуға жол беруді жоспарлап отыр деген қауесеттердің арасында Кан үкімет пен TEPCO арасында бірлескен жауап штабын құруға бұйрық берді және жарты сағаттың ішінде TEPCO штабына жеке өзі келді. Бұл қадам бастапқыда TEPCO-ға наразылық тудырса да, кейіннен станса операторы мен Өзін-өзі қорғау күштері және Токио қалалық өрт сөндіру қызметі сияқты мемлекеттік органдар арасындағы байланысты жақсарту ретінде оң бағаланды. Мамыр айында ол жер сілкінісі мен цунами қаупіне байланысты Хамаока атом электр стансасын жабуды бұйырды және жаңа реакторларды салу жоспарларын тоқтатуға уәде берді. Халықтың қолдауы төмендегеніне қарамастан, Кан ел 2011 жылдың көктемінде жер сілкінісі, цунами және ядролық дағдарыстан зардап шеккен кезде орнынан түсу туралы ұсыныстарды қабылдамады. 2011 жылдың 2 маусымында премьер-министр лауазымына келгеніне бір жыл толғанда Кан өзінің отставкаға кетуін ұсынды, диета сенімсіздік дауысына бірнеше сағат бұрын. Бұл ұсыныс 293 дауысқа қарсы 152 дауыспен жеңіліске ұшырады, бұл премьер-министрдің беделін нығайтты. 2011 жылдың шілдесінде Кан Жапонияның ядролық энергияға тәуелділігін азайтуы керектігін айтты, бұл ондаған жылдар бойы жапон үкіметі елде ядролық электр станцияларын салуға бағытталған саясаттан бас тарту болды. «Біз 2030 жылға қарай ядролық энергияның электр энергиясының 53 пайызын қамтамасыз ету жоспарынан бас тартуымыз керек және ядролық энергияға тәуелділікті азайтуымыз керек», - деді Кан үкіметтік комиссия отырысында. Кан Жапонияның 2030 жылға дейін 14 жаңа реактор салу жоспарларынан бас тартуы керектігін айтты. Ол «жаңартылатын энергияны дамыту туралы заң жобасын қабылдауды қалайды және жеке компаниялар атом электр станцияларын басқаруы керек пе деген сұрақ қойды». Тамыз айында Кан үкімет пен атом өнеркәсібі арасындағы байланысты бұзу мақсатында Жапонияның үш жоғары лауазымды атом энергетикалық шенеунігін қызметінен босатып жіберді. 2012 жылы премьер-министр лауазымынан кеткеннен кейін берген сұхбатында Кан Фукусима апаты оған «Жапонияның ядролық энергияға тәуелділігін күрт азайтуы керектігін, бұл дағдарыстан бұрын электр энергиясының 30 пайызын қамтамасыз еткен және оны жаңартылатын энергияны жақтаушыға айналдырды» деп түсіндірді. Ол Жапонияның бір кезде адамдар Токионы қоса алғанда, астана аймағында өмір сүре алмай, эвакуациялануы мүмкін жағдайға тап болғанын айтты және оны ондаған миллион адамды Токиодан қашуға мәжбүр ететін және елдің өмір сүруіне қауіп төндіретін одан да үлкен ядролық дағдарыстың көрінісі қудалайтынын айтты. «Егер жағдай осындай деңгейге жеткен болса, халық қиындықтарға ғана емес, Жапонияның өзі де қауіпке ұшырар еді». Бұл Канны «Жапонияның атом энергиясына тәуелділігін тоқтату және ресурстары аз елдің энергия жүйесінде ұзақ жылдар бойы екінші орында тұрған күн энергиясы сияқты жаңартылатын энергия көздерін дамыту қажеттігін жариялауға» итермеледі.

Отставка

2011 жылдың 10 тамызында Кан отставкаға кету ниетін жариялады. 26 тамызда, қарыз туралы заң қабылдануымен және жаңаруға жарамды энергия туралы заң қабылдануымен соңғы шарттар орындалған соң, Кан «Kyodo ақпарат агенттігінің хабарлауынша, Кабинет министрлеріне сілтеме жасай келе, апта ішінде ізбасары тағайындалатынын күтті». Сонымен қатар, 2010 жылы Канға қолдау көрсеткен Сейжи Маэхара Канның орнын басуға ниеттенгенін мәлімдеді. Маэхара сол кезде сайлаушылар арасындағы ең танымал ДПЖ кандидаттарының бірі саналды, бірақ бірнеше басқа Кабинет мүшелері де жарысқа қосылды, ал ДПЖ-ның ізбасарының сайлауы 29 тамызға белгіленді. Осы кезде, соңғы кездегі қаржы министрі Йошихико Нода жаңа ДПЖ жетекшісі болып сайланды және Парламенттегі ең ірі партияның басшысы ретінде Премьер-министр де болды. Бірақ Кан өздің ядролық энергияға қарсы ұстанымын бөлісетін Кенджи Уцуномияны (солшыл заңгер) қолдады. Нәтижесінде Уцуномия сайлауда екінші орынды иеленді, ал 2007 жылдан 2012 жылға дейін Ишихараның вице-губернаторы болған, кейін Ишихараның кенеттен отставкасынан кейін губернатор міндетін атқарған Наоки Иноседен жеңілді. Канның ізбасары Нода шақырған 2012 жылғы жалпы сайлауда Кан Токионың 18-ші сайлау округіндегі мандатын жоғалтты, бірақ пропорционалдық сайлау жүйесі арқылы Парламенттегі орнын сақтап қалды. 2014 жылғы жалпы сайлауда Кан өз сайлау округіндегі мандатын жоғалтты, бірақ пропорционалдық блок бойынша қайтадан сайланды. 2017 жылғы жалпы сайлауға дейін партияның бөлінуінен кейін Демократиялық партияның либералды көзқарастағы мүшелерімен бірге ол Жапонияның Конституциялық-демократиялық партиясына қосылды. Сайлауда ол өзінің сайлау округіндегі мандатын қайтарып алды, LDP өкілі Масатада Цучияны 1046 дауыс айырмасымен жеңді. 2023 жылы Кан енді Өкілдер палатасына үміткер болмайтынын мәлімдеді. Ол сондай-ақ «саясатқа қатысуын жалғастыратынына сенімді» екенін айтты.

Жеке өмір

1970 жылы Қаң Нобукоға үйленді. Окаяма префектурасында туған Нобуко Цуда колледжіне түскеннен кейін Токиода тұратын Қанмен қарым-қатынас бастады. Екеуі де бірінші туысқан болғандықтан, олардың никесі ата-аналарының қарсылығына ұшырады. Олардың Гентаро және Шинжиро деген екі ұлы бар. Гентаро – азаматтық құқықтар белсендісі, ол 2003 және 2005 жылдары Төменгі палатаға сайлауда жеңіліске ұшырады. Шинжиро – ветеринар, Токионың Нерима ауданындағы мал дәрігерлік клиникасында жұмыс істейді. Қанды оның шаршағыш мінезі үшін "Ира Қан" ("Шаршаған Қан") деп атайды. Оның хоббилері – го, сёги және оригами. Қан күрделі маджонг есептеу жүйесін есептейтін машина жасап, 1973 жылы оған патент алды.

Медиада

Канды 2020 жылы "Фукусима 50" фильмінде Широ Сано, ал 2023 жылы "Нетфликс" телеарнасының "Күндер" сериалында Фумио Кохината (оның есімі Синдзи Азума болып өзгертілді) сомдады. Екі туынды да Канның Фукусима дағдарысындағы рөлін сынды көзқараспен көрсетеді. Футоси Сатоның режиссерлік еткен, Каори Оцуканың продюсерлік еткен және Тамиёси Тачибананың атқарушы продюсерлік еткен "Күннің мөрі" (2016, 90 мин.) деректі фильмі, Фукусимадағы ядролық апаттан кейінгі бес күнде премьер-министр кеңсесі мен аймақтың күресін көрсетеді. Фильмде 3.11 Тохоку жер сілкінісі/Фукусима апаты премьер-министр Наото Кан мен оның кабинетінің көзқарасынан баяндалады. Осы сұхбатта атқарушы продюсер Тачибана фильмді не үшін жасағанын түсіндіреді: Наото Кан 2023 жылы Джеймс Хеддл, Мэри Бет Бранган және Морган Петерсон режиссерлік еткен SOS "Сан-Онофре синдромы: Ядролық қуаттың мұрасы" деректі фильмінде маңызды эпизодта ойнайды. Жақында өткен сұхбатында продюсер Мэри Бет Бранган Фукусимадағы апаттың оны және оның өмірлік серігі Джеймс Хеддлді осы фильмді жасауға итермелегенін айтты. Фильмде премьер-министр Наото Канның 2013 жылдың 4 маусымында Сан-Диегоға "Фукусима: Калифорния үшін сабақтар" тақырыбындағы панельге қатысу үшін жасаған ерекше сапары көрсетіледі, онда Ядролық реттеу комиссиясының төрағасы Грегори Ячко, бұрынғы NRC комиссары Питер А. Брэдфорд және ядролық инженер Арни Гундерсенмен бірге ядролық энергияның тәуекелдері талқыланды. Премьер-министр Кан қорытынды сөзінде: "Фукусимадан кейін ядролық энергияға деген менің көзқарасым 180 градусқа өзгерді. Мен бұл тәуекелмен күресудің жалғыз жолы бар деп ойлай бастадым. Біз ядролық қуаты жоқ қоғамға мұқтаж екенін түсіндім."