Кіріспе

2003 жылы Чарльз Стросс жазған ғылыми-фантастикалық роман.

Singularity Sky – британдық жазушы Чарльз Стросстың 2003 жылы жарық көрген ғылыми-фантастикалық романы. Ол 2004 жылы «Үздік роман» номинациясы бойынша «Хьюго» сыйлығына ие болды. Романның сюжеті ғарыш операсымен қатар стимпанк және ғылыми фантастика элементтерін де қамтиды. Онда әлеуметтік және саяси сатира, Стросске тән қараңғы юмор және әдебиет пен мәдениетке жасалған нәзік сілтемелер кездеседі. Стросс бұл романды 1990 жылдардың соңында жазды, ол оның осы жанрдағы тұңғыш тәжірибесі болды. Бұл оның жарық көрген алғашқы романы емес, бірақ кітап түрінде алғаш рет жарияланған туындысы. Романның бастапқы атауы – «Ақымақтар фестивалі», бірақ Ричард Пол Руссоның «Ақымақтар кемесі» романымен шатасуды болдырмау үшін одан бас тартылды.

Сюжет

Фестиваль, жүктелген саналардың өркениеті, Жаңа Республиканың шеткі колониясы Рочард әлеміне келеді. Ол жүйедегі заттарды бөлшектей бастайды, содан кейін үшін технология жасайды. Содан кейін планетаның тұрғындарымен байланыс орнатуды бастайды, планетаның көпшілігіне тыйым салынған ұялы телефондарды төмен орбитадан түсіреді. Оларды жинап алғандар: "Бізді көңілдікке келтіріңдер, қалағаныңызды береміз" дегенді естиді. Фестивальге оның естімегенін айтып, сәтті көңіл көтергендер өздері қалаған нәрселермен марапатталады. Басында олар азық-түлік немесе басқа да қарапайым қажеттіліктерді сұрайды, бірақ содан кейін көтеріліске жетекшілік еткені үшін колонияға жер аударылған Бүрья Рубенштейн, саяси трактат үшін алмасу үшін мүйізге толы машинаны сұрайды. Бірнеше күннің ішінде теория шындыққа айналады, өйткені жетіспеушілік экономикасы дамып, үкіметке Рубенштейннің көтерілісі мен оның озық қару-жарағы қауіп төндіреді. Фестивальға қарсы шыққан теңіз жасағы жойылды. Жаңа Республиканың астанасы Жаңа Прагадан 40 жарық жылы қашықтықта БҰҰ-ның жасырын агенты Рейчел Мансур Жаңа Республиканың әскери жауап дайындап жатқанына мұқият қарап отыр. Жаңа Республика фестивальді дұрыс түсінбеумен қатар, оның әскери мүмкіндіктерін де кем бағалайды. Рейчелді көбірек алаңдататын нәрсе – ол Рочард әлеміне жабық уақыт айналымы арқылы жақындауды жоспарлап отырғаны, оған Фестивальден кейін, бірақ теңіз флоты астанадан кеткенге дейін жетуі мүмкін. Егер Эшатон БҰҰ қорқатынындай себеп-салдар заңдылығының бұзылуына жауап берсе, онда көптеген әлемдер эвакуациялануы мүмкін. Ол Жердегі инженер Мартин Спрингфилдті жұмысқа алады, ол Жаңа Республиканың Адмиралтействосы осындай жоспардың белгілерін байқау үшін оның қозғалтқыш жүйелерін жаңарту үшін жалдаған. Мартин Эшатонның агенты екенін ол білмейді, және оған Адмиралтействоның жоспарын іске аспайтындай етіп саботаж жасау тапсырылған. Рочард әлеміне оралғанда Рубенштейн революциядан көңілі қалды. Ол әскери жағынан табысты болса да, оның басшылығындағы кадрлар олар қарсы күрес жүргізетін гегемония сияқты қатал және икемсіз болды. Бір түнді, көптеген бұйрықтар мен хабарламаларға қол қоя отырып, оған үлкен кене сырыққа ұқсайтын жетінші Стратагемс әпке келеді. Ол фестивальді сүйемелдейтін сыншылардың бірі. Әдетте олар орбитада қалып, жоғары деңгейдегі түсініктеме береді, бірақ ол жер бетіне төмен түсіп, Рочард әлемі тұрғындарының Фестивальдің даналығына неге қызығушылық танытпағанын өзі анықтады. Рейчел өзінің жасырындығынан бас тартып, дипломатиялық бақылаушы ретінде флагман лорд Ванекке тағайындалады. Мартиннің де келісім-шарты ұзартылды, сондықтан ол флотқа қосылып, жұмысты аяқтауға мүмкіндік алады. Екі Жердің тұрғындары мен азаматтық тұрғындар сапардың аяғы апатты болатынын білгенде, олар көп уақытты бірге өткізеді, олардың қарым-қатынасы махаббатқа айналады. Әскер флоты Рочард әлеміне жету үшін төрт мың жыл бұрын болашаққа секіріп, айналып жүрген жолмен жүреді. Мартиннің диск кодтағы 16 микросекундтық қатесі жұмыс істеді, ол автопаркты сәл кешіктірді. Стратагемс бауырлас Рубенштейнді революцияның кемшіліктері үшін айыптайды – ол оның революциялық дәстүрлерге сенуінің ақымақтық екенін түсіндіреді, ол бірегейлік пен оның барлық жағын қамтитын тұрақты радикалды өзгерістердің ортасында. Ол оны Баба Яганың үйіне, солтүстікке қарай орналасқан Плоцк қаласына, ол жерде ол түсіну мүмкіндігінен, саяхатқа шығарады. Жол бойында ол "көркішті кереметтер мен ғажап істерді" көреді. Кейбір жерлердің табиғаты қатты өзгерген. Көптеген фермалар мен олардың кибернетикалық жағынан жетілдірілген иелері геодезиялық сфераларда еркін жүреді және өзін-өзі қайталайтын роботтар, кейбіреулері адамдарға қауіпті, ауылды аралайды. Лорд Ванек шайқасқа жақындаған кезде, кемеге тағайындалған жас құпия полиция агенты Василий Мюллер Мартинді тыңшы ретінде тұтқындауға тырысады. Ол кеменің қауіпсіздік бастығымен бірге ату жазасына сотталғанды тұзаққа түсіру үшін шынайы нысана – Рейчелді тұзаққа түсіреді. Бірақ Рейчел сот залында отырғандардың бәрін құртты да, Мартинді құтқарып қалды. Оның бөлмесіне оралғанда екеуі құтқару қайығына отырып қашады. Ол өзінің құнарлы мүйіз машинасын жасатты. Василий мен басқа да экипаж мүшелері кейіннен бұзылмақшы болған кезде ғарышқа соғады; ол жалғыз аман қалады, апаттық қорғаныш киімін киіп, ақыры...

Кейіпкерлер

Рейчел Мансур, Біріккен Ұлттар Ұйымының жұлдызаралық қарусыздану комитетінің арнайы операциялар агенті. Жер шарында туған, 150 жастағы ол, қартаюға қарсы емдердің арқасында 20 жастағыдай көрінеді. Оның жүйке жүйесін қысқа мерзімге жылдамдата алатын кибернетикалық имплантаттары бар, әдетте жағдай шиеленіскенде қолданылады, бірақ оны тым ұзақ пайдаланса, есінен тануы мүмкін. Мартин Спрингфилд, Батыс Йоркшир халық республикасынан шыққан тәуелсіз инженер, бірақ ол он жылдан бері онда тұрмайды. Оның бұрынғы некеден қызы бар, оны сирек көреді. Соңғы он жылдан бері ол табысын "Эсхатон" ұйымына жұмыс істеу арқылы толықтырып келеді, ол оны "Герман" деген атпен байланыстырады. Василий Мюллер, Жаңа Республиканың құпия полициясы – Куратор кеңсесіне жаңадан қабылданған қызметкер. Ол Бүрья Рубенштейннің ұлы деген айыптан арылу үшін көп еңбек етті және әкесінен түбегей саяси көзқарастармен өзгеше, Жаңа Республиканың идеологиясына адал.

Лорд Ванек

Адмирал Курц, қарт соғыс батыры, номиналды түрде бүкіл флоттың бастығы. Екі рет инсульттан кейін, ол ауыр деменциядан зардап шегіп, коляскаға таңылған. Ол өзінің пілмен жүкті екенін айтады. Робар, оның күтімшісі, іс жүзінде құпия полицияның жоғары дәрежелі өкілі. Капитан Мирский, тәжірибелі және теңіз академиясының бұрынғы оқытушысы, ол «Фестиваль» сияқты өздігінен көбейтілген роботтық қаруды қолдануы мүмкін жаулар туралы Әскери-теңіз министрлігін ескертуге тырысқандықтан ешқашан флагмандық шенге көтеріле алмағанына сенеді. Илья Мураметц, оның басқарушысы. Бас инженер Кравчук. Қауіпсіздік басшысы Сауэр, Мюллердің кемеде болуына сырығып, Мюллерді және оның жоғары лауазымдағы басшысын ұяттату мақсатымен Мартиннің сот процесін ұйымдастырады. Бұл оның үшін трагедиямен аяқталады.

Рошардтың әлемі

Бүрья Рубенштейн, бір кездері революциялық көшбасшы, 20 жылға Rochard's World әлеміне ішкі жерсінге жіберілді. Ол "Марксизм-Гилдеризм" идеологиясын жақтайды, бұл либертариандық саяси жүйе, коммунизмді насихаттауға ұқсас риторика қолданады. Оның ұраны: "әркім өзінің қиялына қарай берсін, әркімге қажеттісіне қарай берілсін". Олег Тимошевский, оның лейтенанты және Фестиваль ұсынған трансгуманистік технологияны алғашқылардың бірі болып қабылдаған. Жетінші Стратегмз әпке. Сыншылардың бірі. Ол өзінің нәсілінің орбиталық станциясынан Рошардиандықтардың саналы екенін анықтау үшін кетеді. Герцог Феликс Политковский: Рошард әлемінің бұрынғы губернаторы. Фестиваль оның өтінішін қабылдап, үш адал антропоморфты жануар серігімен бірге қайтадан жас балаға айналуына мүмкіндік береді, сондай-ақ қызықты және тартымды оқиғаларға қатысуына жағдай жасайды – бірақ ол бұл таңдауынан кейін өкінеді. Ақырында ол планетаны тастап, Фестивальге қосылуға шешім қабылдайды. Мистер Қоян: жас Феликстің жануар серіктерінің бірі, ол оны мимдерден қорғауға көмектеседі және революционерлерді оны табуға жетелейді.

Фестиваль және оның айналасындағылар

Фестиваль – бұл бастапқыда галактикалық ақпарат желілерін жөндеуге арналған, жүйеден жүйеге жұлдыздық шоғырлар арқылы саяхаттайтын, келген жердегі материалдардан қажетті құрылыстарды салатын жүктеу өркениеті. Әдетте ол басқа жүктеу өркениеттерімен байланыс жасағанды ұнатады, бірақ қажет болған жағдайда кез келгенімен қарым-қатынас жасайды. Ол өзіне жат ақпаратты сұрап, оның орнына кез келген төлемді қабылдайды. Роман барысында Фестивальдің ешбір өкілі көрсетілмейді. Фестивальдің кең ауқымды ой-санасында олардан бөлек, бірақ әр сапардың құрамында болатын басқа да жүктеу түрлері бар.

The Bouncers: Фестивальдің күшпен қорғану құралы, «үлкен таяқ пен күлімсіреудің жеткілікті болған жағдайларда» қолданылады. Роман барысында үш автоматтандырылған Bouncer кемесі Лорд Ванек пен Жаңа Республиканың теңіз флотына қарсы тұрады; олардың біреуі жойылса да, Bouncer-дің өзін-өзі көбейтіп шығаратын роботтары қарсыластың барлық кемелерін жоқ етеді.

The Critics: Жаңа жүйеге келген кезде үлкен тышқанға ұқсайтын денелерін құратын матриархалды мәдениет. Сыртқы түріне қарамастан, олар адамнан тараған және олардың милары ұқсас. Олар келген өркениеттің жоғары деңгейдегі талдауын және түсіндірмесін ұсынып, сапар төлемін төлейді. Бірлік аспаны кезінде олардың бірі, Стратегтердің жетінші қарындасы, орбитадан түсіп, Рохардиандықтардың шынымен ақылды екенін анықтау үшін планета бетіне барады.

The Fringe: Фестивальдің планетаны өнер үшін пайдаланатын топшасы. Олардың жобалары гүл көрмесі арқылы планетадан тыс флораны енгізуден бастап, аврораны жасау үшін күн жарқылдарын тудыруға дейін жетеді. Олар Фестивальдің ең қауіпті бөлігі саналады, бірақ бұл олардың дизайнынан емес, асығыстығынан туындайды.

The Mimes: Бұрын күн жарқылдарынан зардап шегіп, бұзылған Fringe-дің тармағы. Бір планетада Mimes кездескен адамдарды басқаларды да сондай етіп өзгертуге тырысатын киборг-зомбилерге айналдырады. Бұл қате коммуникация әрекеті болуы мүмкін.

Тақырыптар

Романның ең басты тақырыбы – "ақпарат еркін болуға тиіс" деген киберпанк ұраны. Жаңа Республиканың репрессиялық әдістері сияқты оған кедергі келтіретін нәрселер жойылғаннан кейін, технологиялық және материалдық прогресс ілеседі. Фестивальдің міндеті – "галактикалық ақпарат ағынындағы кемшіліктерді жою" деп сипатталады. "Кенеттен шексіз байлық пен білімге ие болған адамдар үкіметтің қажеті жоқ екенін білді, бұл жасырын қызметтегілерге де, олар жұмылдыруға тырысқан жұмысшылар мен шаруаларға да қатысты." Мартин Василийге оны "біздің саламызда консенсус шындығына саяхат дейміз; адамдар аздап есінен шықты, енді басқаша айтқанда. Өте күрт өзгерістердің шамадан тыс дозасы: өлместік, биоинженерия, нашаррақ адамнан асып түсетін жасанды интеллект, нанотехнология, сондай-ақ басқа да нәрселер. Бұл шабуыл емес." Эшатонның адамзатты таратуы және одан кейінгі бұйрығы – оның шешімі болды. "Сол кезде мен Дэвид Веберді көп оқып, оқырмандары оның Наполеондық флоттар туралы әңгімелерін қандай құлшыныспен қабылдағанын байқадым," деді ол 2013 жылы. Ол осындай ғарыш флоттары неге әрдайым шайқаста тең дәрежеде болып табылатынын түсіне алмады. "Мүмкін, әртүрлі ғарыш операларының әлемінде Наполеондық ғарыш флоты ядролық қуатпен жұмыс істейтін іздеуші-жойғыш су асты кемесіне кездесіп қалса керек? Немесе ағаштан жасалған кемелердің қарусыз заманауи мұзжарғыш кемелермен кездесуі сияқты." Одан әрі ол: "[әскери ғарыш операларындағы саяси жүйелердің көпшілігі нашар екенін айтқан жөн]" деді. Нәтижесінде, ол үш нұсқадан өтті, автордың айтуынша, ол аяқталған романның шамамен 140% көлеміндегі бөлімдерді алып тастады. Оны аяқтағаннан кейін және "Темір шұғыла" аталған жалғастықтың алғашқы нұсқаларын жазғаннан кейін Стросс оны сата алмады және көркем әдебиет жазудан бас тартты.

Жарияланым

Бастапқыда басылым 2002 жылдың ортасына жоспарланған, бірақ кейіннен Big Engine баспасы арқылы келесі жылдың басына дейін шегерілді. Осы уақыт аралығында Стросс шотландтық Spectrum SF журналында жариялаған екі ұзақ әңгімеден тұратын "Атростиялық архив" оның алғашқы толық көлемді көркем шығармасы болды. Big Engine "Сингулярлық аспан" кітабын шығаруға үспей, банкротқа ұшырады. Ace оны сол жазда АҚШ-та жариялады, ал бір жылдан кейін жаппай таралған қағаздық басылымы шықты, осылайша Singularity Sky Стросс-тің кітап түрінде жарық көрген тұңғыш романы атанды. Orbit Books кітаптың Ұлыбританиядағы құқықтарын сатып алып, 2004 жылы қатты мұқабамен, ал 2005 жылдың басында жұмсақ мұқабамен басылымдарын шығарды. "Iron Sunrise" жалғасы бірнеше ай ішінде жарық көргеннен кейін, екі кітапты қамтитын "Timelike Diplomacy" атты жинақ SF Book Club клубы тарапынан 2004 жылы жарияланды. Ол бірнеше басқа тілдерге аударылды, электрондық кітап түрінде шығарылды және қазірге дейін басылып келеді. 2012 жылы Стросс осы кітаптан түскен авторлық гонорардың жылына 1000 долларға жететінін мәлімдеді.

Қабылдау

Стросс әңгімелері, әсіресе Асимовтың «Ғылыми фантастика» журналында жарияланғандары, кейін «Accelerando» деп басылған, ғылыми фантастика қауымдастығында үлкен қызығушылық тудырды. «Popular Science» журналы оның және жиі серіктесі Кори Доктороу туралы мақала жариялады, олардың екеуінің компьютер ғылымындағы білімі, жанрдағы жаңа жазушылар ретінде, жасанды интеллект және сингулярлықты сюжеттік элемент ретінде пайдалану туралы әңгімелеріне сенімділік қосты. Осы екі мәселеге кеңінен тоқталып, оның алғашқы романы асыға күтілді. Жалпы алғанда, роман жақсы қабылданды. SF Site сайтында Альма Хромик оны «зерделі әзілге толы, терең күрделі» деп атады. Оны оқу – «жазушының қызығушылықпен айналысқанын көру» сияқты еді. SF Reviews сайтында Томас Вагнер романның кейбір кемшіліктеріне назар салды. Ол Рошард әлеміне сингулярлықтың әсерін көрсету сахналарын «қиялының шедеврi» деп бағалағанмен, кішігірім кейіпкерлерді сомдау жақсырақ болуы мүмкін деп санады. Рейчел мен Мартин «Стросс назарын толығымен өзіне аударады, ал басқа кейіпкерлер тек оқиға қажет болғанша ғана бейнеленеді». «Ұзақ прозаға жаңа келген автор ретінде, Стросс әңгімелеу темпімен кейбір қиындықтарға тап болды, бірақ кітап әлі де қызығушылық тудырады», - деп жазды Publishers Weekly. Ол сол жылы Хьюго сыйлығының тізіміне ілікті. Швецияның Лулеа технологиялық университетінің студенті Маркус Оман, романның сингулярлықпен байланысты сыныптық және гендерлік мәселелерді қалай қарастыратынын зерттеді. Мұрагерлік аристократиямен нығайтылған қатал сыныптық айырмашылықтар Жаңа Республикадағы өмірдің ерекшелігі болып табылады, сондықтан Мартин мен Рейчел екеуі де оларға наразылықтарын білдіреді. Бірақ осы тәртіптен тыс сынып та бар. Революционерлер арасындағы мәртебе адамның революциялық идеологияны түсіну деңгейімен және оған берілгендігімен анықталады. Ал сыншылардың өзі біліммен ерекшеленетін иерархияға ие – Стретагемс әпке өзінің сөйлеу және пікір білдіру әдісінің ерекшелігі арқасында бір күні патшайым бола алады деп үміттенеді, – және гендерлік айырмашылықтар да бар (біз көрген жалғыз еркек сыншы әскери рөлде, тіпті бір сөйлем пікір білдірсе, оны тікелей мойындамайды). Сыншылардың сыныптық және гендерлік иерархиясы әйелдерді қатты қысымға салатын Жаңа Республикада көрінеді, атап өткендей, Оман, осы қоғамның тек бір әйелі ғана кітапта қысқаша сөйлейді (және ол да ерекше жағдай – Мырза Раббитке қарсы тұратын революционер). Сингулярлық бәрін өзгертеді, бірақ қалай екені мәтінде көрсетілмейді. «Дегенмен, экстраполяция және қорытынды жасау арқылы әлеуметтік құлшыныс парадигмадағы өзгерістерге және әйелдерге көбірек еркіндікке әкелетіні анықталды». Сонымен қатар, әлеуметтік сынып: «Фестиваль орбиталық кеңістікте болған уақыт ішінде Рошард әлемі сыныпсыз, анархистік қоғамға айналады, модификацияланған адамдармен толтырылған тұрақтылықтың шағын аймақтары бар». Оман бұл бостандықтың бір қыры үшін Строссті сынға алады. Ол қашқан герцогтың ауылдағы әйелдердің соншалықты дана болғанын айтқанын атап өтеді, олардың даналығы «айналасындағы заттарға сіңіп, оларды жандандырды» – бұл тарихи түрде білімді әйелдерді қорқыныш пен қуғынға ұшырату үшін қолданылған тылсымшылықты еске салады. Рошард әлеміндегі жалғыз маңызды әйел кейіпкері, Стретагемс әпке, әңгіменің ең дана кейіпкерлерінің бірі, тіпті ол өзінің даналығын тікелей көрсету үшін жиі тым ишаралы сөйлейді. Бірақ, Оман атап өткендей, ол да өзінің таңдаған көлігі, Баба Яганың жаяу үйі арқылы тылсымшылықпен байланысты. «Стросс Баба Яга символын Сегізінші әпкеге билік пен күш беру үшін қолданады, бірақ сонымен бірге оны зұлымдық пен қорқыныштың символы ретінде бейнелейді». Ал Рейчел, Оманның пікірінше, гендерлік шектеулерден асып түседі. Ол әскери имплантаттары мен тәжірибесі арқылы өзін-өзі күшейтеді, сондай-ақ БҰҰ-дағы орны арқылы саяси күш алады. Сахналанған сот процесінде ол сүйіктісін құтқару үшін өз күшінен ерікті түрде бас тартатын өзін-өзі күшейткен әйелдің тағы бір мысалы болуға дайын болып көрінеді, бірақ оның орнына ол осы стереотипті бұзып, имплантаттарын еркек кейіпкердің рөлін атқаруға және Мартинді құтқаруға пайдаланады. «Трансгуманизм арқылы ол ерлер мен әйелдердің әдеби рөлдерімен байланысты стереотиптерден асып түседі».

Жалғасы

Романның 2004 жылы жарық көрген және сол жылы Хьюго сыйлығына ұсынылған "Темір күннің шығуы" атты жалғасы бар. Стросс кейіннен Эшатон әлемінде шешілмейтін мәселелер туғызғанын және осы серияда тағы бір шығарма жазбайтынын шешті. Дегенмен, ол жоспарлаған үшінші романының сюжеттік желісін бөлісті, ол Рошард әлемінде болған оқиғалардың бүкіл Жаңа Республикадағы салдары туралы болар еді. "Сингулярлық аспан" романын аяқтағаннан кейін Стросс оның болашақ жалғасының бірінші нұсқасын жазды. Оның көп бөлігі кеңінен қайта қарастырылды, тіпті одан да көп бөлігі басылымға шығар алдында қысқартылды. 2010 жылы Лондон Корольдік колледжінің соғыс зерттеулері кафедрасының аға оқытушысы Дэвид Бетц "Сингулярлық аспан" романын Ауғанстандағы Талибан билігін әлсірету және елдің заңды үкіметін нығайту үшін елдің әрбір тұрғынына тегін ұялы телефон беру туралы ұсынысқа үлгі ретінде келтірді. Оның сөзіне қарағанда, бұл "шынайы байланыс кеңістігін құрып, идеялардың өз деңгейін табуына жағдай жасайды". Стросс романында, ол "кем дамыған мәдениет пен дамыған мәдениеттің қарым-қатынасы бұрынғылардың статус-квосы үшін толыққанды құлдырауға әкелуі мүмкін. Бұл арадағы ұқсастықтар анық".