Кіріспе
Ежелгі грек діні мен мифологиясында Гестия (грекше: Ἑστία, "ошақ" немесе "бақсы") – ошақ пен үйдің бойжеткен құдайы. Миф бойынша, ол Титан Кронос пен Реяның аға баласы және Он екі Олимп құдайының бірі. Ежелгі грек дәстүріне сәйкес, Кронос өзінің бес баласының төртеуін, Гестияны да, ұрпақтарының бірі оны тақтан түсіретін болса деген қорқынышпен нәресте кезінде жұтып қойған. Олар тек оның ең кіші ағасы Зевс әкесін жұтқан балаларын қайта шығаруға мәжбүрлегенде ғана бостандыққа шықты. Кронос пен қалған Титандар жеңіліске ұшырады, ал Гестия ағалары мен апаларымен бірге космостың жаңа билеушілері – Олимп құдайларының біріне айналды. Жаңа тәртіп орнағаннан кейін және жоғары мәртебесіне қарамастан, Гестия мифологиядағы басты рөлден шегініп, аңыз-ертегілерде сирек кездеседі. Афина мен Артемида сияқты, Гестия да үйленбеуді және мәңгілік бойжеткен құдай болып қалуды жөн көрді, Олимп ошағына толыққанды берілді (ол алғашқы Весталық бойжеткен болып саналды). Мифологияда аз бейнеленгеніне қарамастан, Гестия ежелгі грек қоғамында өте құрметті құдай болды. Грек салты бойынша, құрбандық отының құдайы ретінде Гестияға әрбір құрбандықтан алғашқы үлес ұсынылуы керек еді. Ал қоғамдық ортада пританейдің ошағы оның ресми қасиетті орны қызметін атқарды. Жаңа колония құрылғанда, ана қаласындағы Гестияның қоғамдық ошағынан от жаңа елді мекенге жеткізілді. Римдік құдай Веста – Гестияның римдік баламасы.
In ancient Greek religion and mythology, Hestia ('/h//ɛ//s//t//i//ə//, /'/h//ɛ//s//tʃ//ə/; , meaning "hearth" or "fireside") is the virgin goddess of the hearth and the home. In myth, she is the firstborn child of the Titans Cronus and Rhea, and one of the Twelve Olympians. According to ancient Greek tradition, Hestia, along with four of her five siblings, was devoured by her own father Cronus as an infant due to his fear of being overthrown by one of his offspring, and was only freed when her youngest brother Zeus forced their father to disgorge the children he had eaten. Cronus and the rest of the Titans were cast down, and Hestia then became one of the Olympian gods, the new rulers of the cosmos, alongside her brothers and sisters. After the establishment of the new order and in spite of her status, Hestia withdraws from prominence in mythology, with few and sparse appearances in tales. Like Athena and Artemis, Hestia elected never to marry and remain an eternal virgin goddess instead, forever tending to the hearth of Olympus (becoming the first Vestal Virgin). Despite her limited mythology, Hestia remained a very important goddess in ancient Greek society. Greek custom required that as the goddess of sacrificial fire, Hestia should receive the first offering at every sacrifice in the household. In the public domain, the hearth of the prytaneum functioned as her official sanctuary. Whenever a new colony was established, a flame from Hestia's public hearth in the mother city would be carried to the new settlement. The goddess Vesta is her Roman equivalent.
Шығуы және этимологиясы
Гестияның аты "ошақ, қызыл от, құрбандық алаңы" дегенді білдіреді. Бұл ежелгі прото-үнді-еуропа тілінен (*wes) "жағу" түбірінен (соңында "тұру, түнді өткізу, қалқып жүру" сөздерінен) шыққан. Осылайша, ол оикосқа – үй өміріне, үйге, шаңыраққа, тұрғын үйге немесе отбасыға қатысты. Буркерт "ғибадатхананың алғашқы нысаны – ошақ үйі; Криттегі Дрерос және Приниас қалаларындағы ежелгі ғибадатханалар осы типті, Дельфидегі Аполлон ғибадатханасы да әрқашан ішкі ошағымен болған" дейді. Микендіктердің үлкен залы (мегарон), Гомердің Итакадағы Одиссей залы сияқты, орталық ошаққа ие болды. Сол сияқты, кейінгі гректердің пританеумының ошағы – қауым мен үкіметтің діни және әлеуметтік өмірінің ортасы болды. Гестияның аты оны ошақ пен оттың символы етеді, ол қоғам мен отбасының, сондай-ақ билік пен ханшылықтың белгісі.
Шығу тегі
Гестия – алғашқы Олимпиада құдайлар ұрпағының құдайы. Ол Титан Рея мен Кронос қыздарының үлкені, Деметра, Хадес, Гера, Посейдон және Зевстің қарындасы. Кронос балаларын туғаннан кейін бірден жұтып қойды (Гестия бірінші болып жұтылды), бірақ ең кішісі Зевсті Рея құтқарып алды. Зевс Кроносты жұтқандарын қайта шығаруға мәжбүр етіп, оларды әкелері мен басқа Титандарға қарсы соғысқа бастады. "Бірінші жұтылып, соңғы болып қайта берілгендіктен" Гестия ең үлкен және ең кіші қыз болып табылады; осы мифтік кері бұрылыс Гомердің Афродитаға арналған гимнінде (б.з.д. 700 жыл) кездеседі. Зевс Гестияға құдайларға шалынған малдың майлы, жануға қабілетті бөліктерімен Олимп ошағының отын күтіп, жандыру міндетін тапсырды. Осылайша, тамақ пісірілген немесе құрбандық өртелінген әр жерде ол құрметке ие болды; сондай-ақ, барлық құдайлардың храмдарында оған құрмет көрсетілді. "Барлық адамдардың арасында ол құдайлардың ең бастысы еді".
Қыз құдай
Посейдон мен Аполлон (оның інісі мен шөбересі) екеуі де Гестияға ғашық болып, оның қолы үшін бәсекелесті. Бірақ Гестия екеуінен де бас тартып, Зевске барып, мәңгі бойға бақиратынына және ешқашан үйленбейтініне қасты қадам жасай ант берді. Гомердің Афродитаға арналған жырларында Афродитаның Гестияға ешқандай ықпалы жоқ екені айтылады.
Статусы мен атрибуттары
Кеннет Дортер Афинада "Платон заманында" он екі бас құдайдың тізімінде Гестия немесе Дионис кіргізілуіне қатысты келіспеушіліктер болғанын айтады, яғни олардың біреуі басқа он бір құдайдың қатарында болған. Мысалы, агорадағы құрбандық тақтасында Гестия бейнеленсе, Парфенонның шығыс фризінде Дионис болған. Дегенмен, ошақ орын ауыспайтын еді және "Гестияның "өз бекітілген мекенінен ешқашан шығарылғаны туралы ешқандай әңгіме жоқ". Буркерт былай деп атап көрсетеді: "Ошақ орын ауыспайтындықтан, Гестия тіпті құдайлардың шеруіне де, Олимпиада құдайларының басқа да ойын-сауықтарына да қатыса алмайды". Дәстүр бойынша, Гестия Гигантомахияның ежелгі бейнелерінде болмайды, себебі ол басқа құдайлар жоқ кезде үй отын сақтап тұруға тиіс. Дегенмен, оның алыптарға қарсы шайқасқа қатысқаны туралы дәлел Дельфидегі Сифниялық қазынаның солтүстік фризіндегі жазуда кездеседі; Бринкманн (1985) Хефестқа жақын тұрған екі құдайдың біреуінің жазуларын "Гестия" деп қайта жазуды ұсынады, бірақ Деметра мен Персефона немесе үш Тағдырдың екеуі де мүмкін үміткерлер болып табылады. Оның Рия мен Кронос ұлы ретіндегі мифологиялық мәртебесі, кез келген құрбандықтан бұрын Гестияға шағын сыйлық сыйлау дәстүрін негіздегендей көрінеді ("Гестия бірінші болып келеді"), бірақ бұл гректердің барлығына ортақ емес еді. "Одиссея" 14, 432–436-да адал шошқашы Еумэй ұстасы Одиссейге арналған тойды шошқаның басынан жұлып, барлық күштерге дұға етіп отқа лақтыру арқылы бастайды, содан кейін етті жеті тең бөлікке бөледі: "біреуін бөліп алып, орман нимфаларына және Майя ұлы Гермесқа дұға етеді". Гестия ошақпен физикалық нысан ретінде және қауым мен отбасылық өмірдің абстракциясы ретінде байланыстырылады, бұл теміршілік пен металл өңдеудің, Гефест құдайының саласынан өзгеше. Оның бейнелері сирек және көбінесе анық емес. Классикалық грек өнерінде ол қарапайым және сәскеу киім киген әйел ретінде сирек бейнеленеді. Кейде ол қолында таяқпен немесе үлкен оттың жанында көрсетіледі. Ол ақ жүнмен жабылған қарапайым ағаш таққа отырады және Роберт Грейвс "өз емблемасын таңдауға тырыспады" деп мәлімдейді.
Теңдестік
Оның римдік баламасы - Веста; Веста Римнің "қоғамдық", үй және отарлық ошақтарының құдайлық бейнесі ретінде ұқсас қызметтер атқарады, римдіктерді бір түрлі кеңейтілген отбасы ретінде біріктіреді. Дегенмен, Гестия мен Веста есімдерінің ұқсастығы жаңылыстыруы мүмкін: "Гестия histie Vesta қарым-қатынасын үнді-еуропа тіл білімі тұрғысынан түсіндіруге болмайды; үшінші тілден алынған сөздер де болуы керек", - дейді Уолтер Буркерт. Геродот Гестияны скифтердің жоғары дәрежелі құдайы Табитимен теңестіреді. Прокопий оны Сасанилердің Адур Гушнасп тағындағы зороастризмнің қасиетті отымен (атар) теңестіреді. Рим ақыны Овидийдің "Фасти" поэмасында Вестаға грек дәстүрінде кездеспейтін тағы бір оқиға жатқызылған, онда құдайлардың тойында Вестаны Прайпус құдайы ұйықтағанда зорлап, тек есек айқай салғанда ғана Веста есіне келген, ал қалған құдайлар Вестаны қорғау үшін Прайпусқа шабуыл жасап, осы жағдайдан құтылуына көмектеседі. Бұл оқиға сол кітапта бұрын баяндалған Приап пен Лотис мифінің дерлік сөзбен сәйкес қайталануы, айырмашылығы Лотис Приаптан қашу үшін лотос ағашына айналуға мәжбүр болды, сондықтан кейбір ғалымдар Вестаның Лотисті алмастыру туралы оқиғаның діни драма жасау үшін ғана бар екенін болжайды.
Дін
Гестияға табыну үйдегі де, қоғамдық ошақтардың айналасында болды. Ошақ – жылуға, тамақ дайындауға, сондай-ақ құдайларға құрбандық шалуға қажетті орын еді. Тойларда Гестияға бірінші және соңғы шарап құйылатын. Паузанийдің айтуынша, элеандықтар алдымен Гестияға, содан кейін басқа құдайларға құрбандық шалған. Ксенофонт «Киропедиясында» Ұлы Кирдің алдымен Гестияға, содан кейін егеменді Зевске, ал кейін сиқыршылардың ұсынған кез келген құдайға құрбандық жасағанын жазған. Үйдегі отты кездейсоқ немесе салғырт сөндіру – отбасының үйдегі және діни қамқорлықтағы кемшілігін білдірді; Гестияның ғибадатханасындағы немесе киелі орнындағы қоғамдық отты сақтамау – үлкен қоғамдық міндеттің бұзылуы еді. Ошақ отын қажет болған жағдайда әдейі, рәсімді түрде сөндіруге болатын; бірақ оны қайта жағу аяқталу, тазарту және жаңару рәсімдерімен бірге жүруі керек еді, бұл мәңгілік жалын мен киелі шамдардың мәніне ұқсас. Полис деңгейінде грек колонияларының ошақтары мен олардың ана қалалары Гестияның культы арқылы байланысып, киеліленді. Афиней «Деипнософистада» Наукратистегі адамдар Гестия Пританитистің туған күніне орай Пританейде тамақтанғанын жазған. Гестияның үйдегі культымен айналысу әдетте үйдің бас әйелінің міндеті болса, кейде еркектерге де жүктеліп берілетін. Гестияның қоғамдық ғимараттардағы рәсімдерін әдетте азаматтық лауазым иелері жүргізетін; Галикарнас Дионисий грек мемлекетінің немесе қауымының пританеумі Гестияға қасиетті болғандығын, оған ең қуатты мемлекеттік шенеуніктер қызмет еткенін куәлік етеді. Дегенмен, оның діни қызметкер ретінде тағайындалғанын көрсететін дәлелдер өте сирек. Көбінесе Рим империясының ерте кезеңінен басталады, Спарта «Гестия» діни лауазымын атқаратын әйелдердің бірнеше мысалын ұсынады; Халкис жергілікті элитаның қызын көрсетеді. Гестияға деген азаматтық табынушылықтың қалыптасуы грек билеушілеріне табынушылықты Рим императорына, императорлық отбасы мен Римнің өзіне ауыстыруға мүмкіндік берді. Афинада Дионис театрында «Акропольдегі Гестия, Ливия және Юлия» және «Гестия Роман» («Римдік Гестия», демек «Римдік ошақ» немесе Веста) діни қызметкерлері үшін арналған шағын орындық бөлім болды. Делоста діни қызметкер «Афина демосы» (халық немесе мемлекет) «Хестияға» және «Римге» қызмет етті. Кариялық Стратоницеяның көрнекті азаматы өзін Гестияның және басқа да бірнеше құдайлардың діни қызметкері ретінде сипаттады, сондай-ақ бірнеше азаматтық лауазымдарды атқарды. Гестияның саяси және азаматтық функциялары оның азаматтық орындардағы жеке қаржыландырылған көптеген бағыштамаларымен және оның азаматтық культымен байланысты шенеуніктердің діни емес, әкімшілік лауазымдарымен дәлелденді.
Қасиетті орындар, ғибадатханалар мен колониялар
Әрбір жеке және қоғамдық ошақ әйел құдайының киелі орны саналды, және оған шалиныған құрбандықтардың бір бөлігі, олар қай құдайға болса да, оған тиесілі болды. Эсхинның «Элшілік туралы» еңбегінде «Пританейдің ошағы мемлекеттің ортақ ошағы ретінде қарастырылды және онда Гестияның мүсіні болды, ал сенат үйінде құдайдың алтарі болды» делінген. Эфестегі ғибадатхана Гестия Булеяға – «сенаттың» немесе «буленің» Гестиясына арналған. Паузаний Афинаның Пританейіндегі Гестияның бейнелі мүсіні туралы, оның ішінде Эйрене («Тыныштық») құдайының мүсінімен бірге хабарлайды. Гестия оған құрмет көрсеткендерге қудалаудан қорғаныс берді және оны ренжіткендерді жазалады. Диодор Сицилиялық Террамен кеңес бөлмесінде Гестиядан тікелей пана іздеп, өзін құтқару үшін емес, оны өлтіргендер оның құдайсыздығын оны өлтіру арқылы көрсетеді деген үмітте оның ошағына секіріп түсті деп жазады. Гестияға арналған жеке ғибадатханалар өте сирек кездесетін. Паузаний біреуін Эрмиониде, екіншісін Спартада атап көрсеткен, соңғысында алтарь болған, бірақ мүсін болмаған. Ксенофонның «Эллиникасы» Олимпиядағы Гестия ғибадатханасының айналасында және ішінде, қалалық кеңес залынан және оған іргелес жатқан театрдан бөлек ғимаратта болған шайқастарды сипаттайды. Андроста Гестияға арналған ғибадатхана болған. Қала-мемлекеттер мен колонияларды құруға ниеттенгендер «ана қаласынан» (Гестияның бейнесі) ғана емес, сонымен қатар Аполлонның түрлі оракулдары арқылы оның мақұлдауы мен басшылығын іздеді. Ол Дельфиде кеңесші архегет (құрылтайшы) рөлін атқарды. Оның әр түрлі функцияларының ішінде ол колониялардың, сәулет өнерінің, конституциялардың және қала жоспарлаудың қамқоршысы болды. Жаңа қонысты қолдауға басқа да қамқоршы құдайларды көндіруге болар еді, бірақ Гестияның қасиетті ошағы, агорасы және пританейі болмаса, полис болу мүмкін емес еді.
Гестия тасөзегі
Гестия кілемшесі – Византия кілемшесі, 6-шы ғасырда Египетте жасалған. Бұл құдайдың кейінгі және өте сирек бейнесі, оны грек тілінде Hestia Polyolbos деп таниды; (Ἑστία Πολύολβος "Көтеріңкілікке толы Гестия"). Оның тарихы мен символизмі Фридландердің (1945 ж.) еңбегінде талқыланған.