Кіріспе

Оптикалық иллюзия

Жоғалған квадрат – математика сабақтарында студенттерге геометриялық фигуралар туралы логикалық ойлауға көмектесетін оптикалық иллюзия; немесе оларды фигураларды пайдаланбай, тек мәтіндік сипаттамалар мен геометрия аксиомаларын қолдануға баулу. Онда ұқсас пішіндерден құралған екі түрлі орналасқан құрылым бейнеленген. Әрқайсысы сырттай қарағанда 13×5 тікбұрышты үшбұрыш сияқты көрінеді, бірақ біреуінде 1×1 өлшемді ойық бар.

Шешім

Бұл жұмбақтың кілті – 13x5 "үшбұрыштарының" ешқайсысы шын мәнінде үшбұрыш емес, тіпті егер олар сондай болғанда да 13x5 өлшемде болмас еді, себебі гипотенуза сияқты көрінетін сызық иілген. Басқаша айтқанда, "гипотенуза" адам көзіне солай сезім тудырса да, тұрақты еңіске ие емес. Берілген бөліктерден нақты 13x5 үшбұрыш құру мүмкін емес. Төрт фигура (сары, қызыл, көк және жасыл) жалпы ауданы 32 бірлікке тең. Фигуралардан құралған үшбұрыштардың ені 13 бірлік, ал биіктігі 5 бірлік болғандықтан, ауданы S = = 32,5 бірлік болуы керек. Дегенмен, көк үшбұрыштың қатынасы 5:2 (=2.5), ал қызыл үшбұрыштың қатынасы 8:3 (≈2.667), сондықтан әр фигурадағы айқын біріктірілген гипотенуза, шындығында, иілген. Иілген гипотенузаның нәтижесінде, бірінші фигура 32 бірлік аумақты алып жатыр, ал екінші фигура – 33 бірлікті, оның ішінде "жетіспейтін" квадрат та бар. Иілу шамасы шамамен бірлікке (1.245364267°) тең, бұл жұмбақтың схемасында көру қиын, және осыны көрнекі түрде көрсетуге тырысылды. Төменгі суреттегі қызыл және көк үшбұрыштардың қиылысқан жеріндегі тор нүктесіне назар аударыңыз (біріктірілген фигураның төменгі сол бұрышынан оңға қарай 5 квадрат және жоғары қарай 2 бірлік), оны екінші суреттегі сол нүктемен салыстырыңыз; жоғарғы суреттегі жиегі белгіден сәл төмен, ал төменгі суретте одан өтеді. Екі суреттің "гипотенузаларын" бір-біріне жапса, өте жұқа параллелограмм (төрт қызыл нүктемен көрсетілген) пайда болады, оның ауданы дәл бір тор шаршысына тең (Пик теоремасы 0 + − 1 = 1 нәтижесін береді), демек, осы "жетіспейтін" аудан осылай түзіледі.

Принцип

Мартин Гарднердің сөзінше, бұл нақты жұмбақты 1953 жылы Нью-Йорк қаласының әуесқой фокусник Пол Карри ойлап тапқан. Алайда, диссекция парадоксының қағидасы 16 ғасырдың басынан бері белгілі. Жұмбақтың бөліктерінің бүтін санмен берілген өлшемдері (2, 3, 5, 8, 13) – Фибоначчи сандарының тізбегінен алынған кезекті сандар, бұл нәтижеде жұқа параллелограммда бірлікке тең аудан пайда болады. Көптеген басқа геометриялық диссекция жұмбақтары Фибоначчи тізбегінің бірнеше қарапайым қасиеттеріне негізделген.

Ұқсас жұмбақтар

Сэм Лойдтың шахмат тақтасының парадоксы 8×8 квадраттың екі түрлі реттелуін көрсетеді. "Үлкен" реттелуде (оң жақтағы суреттегі 5×13 тіктөртбұрыш) фигуралар арасындағы бос орындар, олардың квадраттағы бос орындарға қарағанда, бірлік шаршыдан көп аумақты құрайды, бұл сол жердегі фигуралар бастапқы квадраттағылардан көбірек орын алады деген ой тудырады. "Кішірек" реттелуде (5×13 тіктөртбұрыштың астындағы пішін) әрбір төртбұрыш үшбұрыштың үстінен жарты бірлік аумақпен жабуы керек, осылайша оның жоғарғы/төменгі жиегі тор сызығымен дәл келеді, нәтижесінде бір бірлік шаршы аумағы жоғалады. Мицунобу Мацуяманың "парадоксы" төрт конгруэнтті төртбұрыштан және кішкентай шаршыдан тұрады, олар үлкен шаршыны құрайды. Төртбұрыштар өз орталарынан бұрылғанда кішкентай шаршының кеңістігін толтырады, бірақ фигураның жалпы ауданы өзгермейтіндей көрінеді. Бұл парадокс жаңа үлкен шаршының қабырғасы бастапқы шаршыдан сәл кішірек екендігімен түсіндіріледі. Егер θ әр төртбұрыштағы екі қарама-қарсы қабырға арасындағы бұрыш болса, онда екі ауданның арақатынасы sec2 θ арқылы беріледі. θ = 5° үшін бұл шамамен 1.00765-ке тең, бұл шамамен 0,8% айырмашылықты көрсетеді. Жоғалып кететін жұмбақ – бұл жұмбақтың бөліктері жылжытылғанда белгілі бір нысанның әртүрлі санын көрсететін механикалық оптикалық иллюзия.