Кіріспе

Математикалық талдаудағы өрнек
Есептеуде, екі функцияның қосындысының, айырмасының, көбейтіндісінің, бөліндісінің немесе дәрежесінің шегін, әдетте, әр функцияның жеке шегінің сәйкес комбинациясын қолдану арқылы есептеуге болады. Мысалы,

және басқа арифметикалық амалдар үшін де; бұл кейде алгебралық шек теоремасы деп аталады. Дегенмен, кейбір нақты шекті мәндердің комбинацияларын осылай есептеу мүмкін емес, және әр функцияның шегін жеке білу комбинацияның шегін анықтау үшін жеткіліксіз. Мұндай ерекше жағдайларда шек белгісіз түрде болады, ол мынадай бейресми өрнектермен сипатталады:

әрбір өрнек 0, 1 немесе ∞-ге жақындасатын екі функцияның арифметикалық комбинациясы арқылы құрылған функцияның шегін білдіреді. Белгісіз түрде болатын шек нөлге, кез келген шекті мәнге, шексіздікке немесе әртүрлі функцияларға байланысты ауытқуы мүмкін. Мысалы, шексіздікке анық жақындасатын шек белгісіз деп есептелмейді. Бұл терминді алғаш рет Кошидің шәкірті Моиньо 19 ғасырдың ортасында енгізді. Белгісіз түрдің ең көп таралған мысалы – әрқайсысы нөлге жақындасатын екі функцияның бөліндісі. Бұл белгісіз түр мысалы, қатынастар , , және туралы айтқанда , , және -ге сәйкесінше жақындасады. Әр жағдайда, егер алым мен бөлімнің шектері қойылса, нәтижесінде , ол белгісіз болады. Осы мағынада , , немесе мәндерін қабылдауы мүмкін, алым мен бөлімге қойылатын функцияларды дұрыс таңдау арқылы. Шектісі нақты берілген мән болатын функциялардың жұбын табуға болады. Көбінесе, екі функцияның бөліндісі шексіздікке емес, әртүрлі жағдайға ұшырауы мүмкін. Мысалы,

Осылайша, екі функцияның және бір шектік нүктеге жақындағанда нөлге жақындауы, шекті анықтау үшін жеткіліксіз. Алгебралық шек теоремасынан басқа жолдармен туындаған өрнек те белгісіз түрде болуы мүмкін. Алайда, егер өрнек шектерді анықтау контексінен тыс жасалса, оны "белгісіз түр" деп атау дұрыс емес. Мысал ретінде өрнегін қарастырайық. Бұл өрнек анықталмаған немесе тең деп анықталуы қолданылу саласына байланысты және авторлар арасында өзгеруі мүмкін. Толығырақ ақпарат алу үшін "Нөлдің нөлдік дәрежесі" мақаласын қараңыз. Ескеріңіз, және шексіздікке қатысты басқа өрнектер белгісіз түрлер емес.

Белгісіз нысандарды бағалау

Белгісіз деген сын есім шектің жоқ екенін білдірмейді, жоғарыдағы мысалдардың көпшілігі оны дәлелдейді. Көп жағдайда алгебралық түрлендіру, L'Hôpital ережесі немесе басқа әдістерді қолдану арқылы өрнекті өзгертіп, шектің мәнін табуға болады.

L'Hôpital ережесі

Л’Гопиталь ережесі – бұл белгісіз формаларды бағалаудың жалпы әдісі және. Бұл ережеде (тиісті жағдайларда) егер және болса, онда:

мұнда және – функциялардың және туындылары (Бұл ереже , , және т.б. өрнектерге қолданылмайды, себебі бұл өрнектер белгісіз формалар емес). Бұл туындылар алгебралық түрлендірулер жасауға және соңында лимитті бағалауға мүмкіндік береді. Л’Гопиталь ережесін басқа да белгісіз формаларға қолдануға болады, алдымен тиісті алгебралық түрлендіруді пайдаланып. Мысалы, 00 формасын бағалау үшін:

Оң жағы формасында, сондықтан Л’Гопиталь ережесі оған қолданылады. Бұл теңдеудің дұрыс екеніне назар аударыңыз (оң жағы анықталғанша), өйткені табиғи логарифм (ln) үздіксіз функция; және қаншалықты жақсы қасиеттері болғаны маңызды емес, асимптотикалық оң болғанша болады. (Логарифмдердің анықталу облысы – барлық оң нақты сандар жиыны). Л’Гопиталь ережесі екеуіне де және қолданылады, бірақ нақты жағдайда осы формалардың бірі екіншісінен көбірек пайдалы болуы мүмкін (кейін алгебралық түрлендірулер жасау мүмкіндігіне байланысты). Бұл формалардың арасында түрлендіру арқылы өтуге болады.