Кіріспе
Жапон жазушысы (1886–1965)
Дзюнъитиро Танизаки (谷崎 潤一郎) – қазіргі жапон әдебиетінің ең белгілі тұлғаларының бірі. Оның шығармаларының мәнері мен тақырыбы жыныстық қатынастың қорқынышты бейнелеуінен бастап, құмарлыққа берілу мен құлдарлықты сипаттауға дейін, 20 ғасырдағы жапон қоғамындағы қарқынды өзгерістер аясында отбасылық өмірдің динамикасын нәзік түрде көрсетуге дейін кең ауқымды. Көбінесе оның әңгімелері мәдени ерекшеліктерді іздеу контекстінде баяндалады, онда Батыс пен жапондық дәстүрлер салыстырылады. 1964 жылы, өмірінен бір жыл бұрын, ол Әдебиет бойынша Нобель сыйлығының финалдық тізіміне енген алты автордың бірі болды.
Ерте өмір
Танизаки Токиодағы Нихонбашиде бай саудагерлер отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы Курагоро және Секи Танизаки болды. Оның үлкен ағасы Кумакичи туғаннан үш күн соң қайтыс болды, осылайша ол отбасының екінші үлкен ұлы атанды. Танизакидің үш кіші інісі болды: Токудзо, Сейджи (өз кезегінде жазушы) және Шухей, сондай-ақ үш кіші сіңлісі: Соно, Исе және Сью. Танизаки өзінің "Йошо жидай" (Балалық шақ, 1956) еңбегінде естен шығармайтын сүйкімді балалық шағын баяндады. Оның балалық шағындағы үйі 1894 жылғы Мейдзи Токио жер сілкінісінде қирады, және Танизаки кейіннен өмір бойы жер сілкінісінен сескенуінің себебі осы оқиға екенін айтты. Ол өскен сайын отбасының қаржылық жағдайы күрт нашарлап, ол басқа үй шаруасында тәрбиеші болып жұмыс істеуге мәжбүр болды. Осы қаржылық қиындықтарға қарамастан, ол Токионың бірінші орта мектебіне оқуға түсті, онда Исаму Йошимен танысты. Танизаки 1908 жылдан бастап Токио император университетінің әдебиет факультетіне қабылданды, бірақ 1911 жылы оқу ақысын төлей алмағандықтан оқудан шығуға мәжбүр болды.
Бастапқы әдеби мансабы
Танизаки әдеби мансабын 1909 жылы бастады. Оның алғашқы туындысы – бір актілі пьеса, ол өзі қатысқан әдеби журналда жарияланды. Танизакидің есімі алғаш рет 1910 жылы жарық көрген «Шисей» («Татуировщик») әңгімесімен кеңінен танылды. Әңгімеде татуировщик әдемі жас әйелдің денесіне алып жәндіктің суретін салады. Кейін әйелдің сұлулығы құпиялы, тартымды күшке ие болады, онда эротизм пен садизм-мазохизм үйлеседі. Фем-фаталь тақырыбы Танизакидің көптеген ерте туындыларында қайталанады, оның ішінде «Кирин» (1910), «Шонен» («Балалар», 1911), «Химицу» («Құпия», 1911) және «Акума» («Шайтан», 1912) кіретін еді. Танизакидің Тайшо дәуірінде жарық көрген басқа да еңбектерінің ішінде, ішінара автобиографиялық «Шиндо» (1916) және «Они но мен» (1916) бар. Танизаки 1915 жылы алғашқы әйелі Чио Ишикаваға үйленді, ал жалғыз баласы Аюко 1916 жылы дүниеге келді. Бірақ, бұл неке бақытсыз болды, және ол уақыт өте келе Чио мен өзінің досы, әріптес жазушы Харуо Сато арасындағы қарым-қатынасты ынталандырды. Бұл жағдайдың психологиялық стресі оның кейбір ерте туындыларында, соның ішінде «Айсуреба косо» («Мен оны жақсы көретінім үшін», 1921) және «Ками то хито но айда» («Адамдар мен құдайлар арасында», 1924) романында көрініс тапты. Танизакидің кейбір жазбалары осы және басқа да адамдар мен оқиғалардан шабыттанғанымен, оның туындылары Жапониядағы замандастарына қарағанда автобиографиялық емес. Танизаки кейіннен үшінші әйелі Мацуко Моританың қызы Эмиконы асырап алды. 1918 жылы Танизаки Чосенге, Солтүстік Қытайға және Маньчжурияға сапар жасады. Ол жас кезінде Батысқа және заманауи нәрселерге құмар болды. 1922 жылы 1919 жылдан бері тұрған Одаварадан Йокогамаға көшіп келді, онда көптеген шетелдіктер тұрды, қысқа ғана уақытқа Батыс стиліндегі үйге қоныстанды және богемдік өмір салтын ұстанды. Бұл көзқарас оның алғашқы жазбаларында көрінеді. Танизаки үнсіз кинода қысқа уақыт жұмыс істеді, «Тайкацу» киностудиясында сценарийші болып жұмыс істеді. Ол «Таза кино қозғалысының» қолдаушысы болды және жапон киносына модернистік тақырыптарды енгізуде маңызды рөл атқарды. Ол «Аматор клубы» (1922) және «Жылан құмарлығы» (1923) фильмдерінің сценарийлерін жазды (Уэда Акинаридің сол аттас әңгімесі негізінде, ол ішінара Мизогучи Кенджинің 1953 жылғы «Угетсу моногатари» шедевріне шабыт берді). Кейбіреулер Танизакинің киномен байланысы оның жалпы мансабын түсіну үшін маңызды деп санайды.
Киотодағы кезең
Танизакидің беделі 1923 жылы, Ұлы Канто жер сілкінісінен кейін Киотоға көшіп барған кезде, оның Йокогамадағы үйін жойған кезде (сол кезде Танизаки Хаконеде автобуста болған және осылайша жарақаттан құтылған). Жер сілкінісінен Токионың тарихи ғимараттары мен аудандарының жоғалуы оның қызығушылықтарын өзгертті, ол жастық шағындағы Батыс пен заманауилыққа деген құштарлығын жапон эстетикасы мен мәдениетіне, әсіресе Кансай аймағының (Осака, Кобе және Киото қалалары төңірегінде) мәдениетіне қайта бағыттады. Жер сілкінісінен кейін жазылған алғашқы романы және оның ең табысты туындысы – «Чиджин но ай» («Наоми», 1924–1925), ол тап, сексуалдық құштарлық және мәдени сәйкестіктің трагикомедиялық зерттеуі. Танизаки 1926 жылы Қытайға тағы бір сапар жасады, онда Гуо Моруомен танысты және кейін онымен хат алмасып жүрді. 1928 жылы Киотодан Кобеге көшіп келді. Осака диалектісінен шабыттанған Танизаки «Манджи» (Quicksand, 1928–1929) романын жазды, онда ол, басқа тақырыптармен қатар, лесбияндық мәселесін зерттейді. Одан кейін классикалық «Таде куу муши» (Some Prefer Nettles, 1928–1929) туындысы жарық көрді. «Йошино кузу» (Arrowroot, 1931) Бункаку және кабуки театрына, сондай-ақ басқа дәстүрлі өнер формаларына сілтеме жасайды, сонымен қатар еуропалық сюжетті баяндау техникасын пайдаланады. Оның баяндау стилімен тәжірибелері «Ашикари» (The Reed Cutter, 1932), «Шункиншо» (A Portrait of Shunkin, 1933) және дәстүрлі эстетиканы Танизакидің жеке қызығушылықтарымен үйлестіретін көптеген басқа туындыларында жалғасты. Классикалық жапон әдебиетіне деген жаңа қызығушылығы оның 11 ғасырдың классикасы «Гэндзи туралы әңгіме» мен «Сасамейуки» (сөзбе-сөз «Аздаған қар жауын», бірақ ағылшын тілінде «Макиока әпкелері» деп аударылған, 1943–1948) шедеврін жазуына әкелді. Бұл роман Екінші дүниежүзілік соғыстың басында өмір салтын жоғалтып жатқан бай Осака саудагерінің төрт қызының жан-жақты суретін көрсетеді. Әпкелер еуропалық достары мен көршілерімен бірге космополиттік өмір сүреді, бұл олардың бұрынғы Танизаки туындыларындағы кейіпкерлерге тән мәдени сәйкестік дағдарысына ұшырамайды. Романды жариялай бастағанда, «Чуо Корон» әдеби журналының редакторына оның соғысқа қажетті рухта еместігі ескертілді және қағаз жеткізілімін жоғалтудан қорқып, жариялау тоқтатылды. Танизаки 1942 жылы Шидзуока префектурасындағы Атами курортты қаласына көшіп келді, бірақ 1946 жылы Киотоға оралды.
Соғыстан кейінгі кезең
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Танизаки әдебиетте қайтадан көзге түсіп, көптеген сыйлықтарға ие болды. Өмірінің соңына дейін ол Жапонияның ең көрнекті заманауи жазушысы саналды. 1948 жылы ол беделді Асахи сыйлығын жеңіп алды, 1949 жылы Жапон үкіметі оны Мәдениет орденімен марапаттады, ал 1964 жылы Американың өнер және әдебиет академиясы мен институтының құрметті мүшесі болып сайланды – жапон жазушысы алғаш рет осындай құрметке ие болды. Соғыстан кейінгі алғашқы маңызды туындысы – «Шошо Шигемото но хаха» («Капитан Шигемотоның анасы», 1949–1950), онда Танизакинің жиі кездесетін тақырыбы – ұлының анасына деген құштарлығы қайта жаңғыртылады. Роман сонымен қатар қарт жастағы сексуалдық қатынас тақырыбын енгізеді, ол кейінірек «Каги» («Ключ», 1956) сияқты туындыларында да көрінеді. «Каги» – қартайған профессор өзінің сексуалдық құштарлығын ояту үшін әйеліне адалдықтан айырылуға рұқсат беретін психологиялық роман. Танизаки 1950 жылы Атамиға оралды және 1952 жылы Жапон үкіметі оны Мәдени еңбек сіңірген тұлға деп таныды. 1958 жылдан бастап оң қолының қызметі тоқтап, 1960 жылы стенокардиядан ауруханаға түсті. Танизакидің кейіпкерлері көбінесе күйзеліске ұшыраған эротикалық құштарлықтармен жетеледі. Оның соңғы романдарының бірі – «Футен Рожин Ники» («Ақымақ қарттың күнделігі», 1961–1962), онда қарт күнделік авторы шамадан тыс сексуалдық жағдайда пайда болған инсульттен зардап шегеді. Ол өзінің бұрынғы құштарлықтарын және қазіргі уақытта келінінен сексуалдық ынталандыру үшін батыс бұйымдарын беруге ұсыныс жасауын жазады. 1964 жылы Танизаки Токионың оңтүстік-батысындағы Канагава префектурасының Югавара қаласына көшіп барды. Ол 1965 жылдың 30 шілдесінде, 79 жасқа толуынан кейін жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның қабірі Киотодағы Хонэн ғибадатханасында орналасқан.
Мұра
Танизаки сыйлығы – Жапонияның ең қадірлі әдеби сыйлықтарының бірі. 1965 жылы «Чуо Коронша» баспасы құрған бұл сыйлық, жыл сайын көркем проза немесе драма туындысына табыс етіледі. Харуки Мураками кеңінен танымал болғанға дейін, Танизаки Ясунари Кавабата мен Юкио Мисимамен қатар соғыстан кейінгі жапон әдебиетінің «Үш ұлы» жазушысы ретінде қарастырылды.
Таңдалған шығармалар
Жыл Жапонша атауы Ағылшынша атауы Ескертпелер 1910 Шисей "Татуировщик" tr. Говард Хиббет 1913 Кёфу "Террор", tr. Говард Хиббет Пойыздан қорқатын жас жігіттің әңгімесі 1918 Хакутю Киго "Күндізгі жын-шайтандар" tr. J. Keith Vincent 1918 Кин то Гин "Алтын және күміс" 1919 Фумико но аши "Фумиконың аяқтары" 1921 Ватакуси "Қарақшы", tr. Говард Хиббет 1922 Аой хана "Агури", tr. Говард Хиббет 1924 Чиджин но ай "Наоми", tr. Энтони Чемберс, басқаша аталатын "Ақымақ махаббаты" 1926 Томода то Мацунага но ханаси "Томода мен Мацунаганың таңғажайып оқиғасы" tr. Пол Маккарти 1926 Аозукаши но ханаси "Мистер Блюмоунд", tr. Пол Маккарти 1928 Кокубяку "Қара және ақ", tr. Phyllis I. Lyons 1928–1930 Манджи "Қиыршықтас", tr. Говард Хиббет Бірнеше фильмге бейімделді (1964, 1983, 1998 және 2006) 1929 Таде куу муши "Кейбіреулер қызылшаны артық көреді", tr. Эдвард Сейденстикер 1931 Йошино кузу "Ароурот", tr. Энтони Чемберс 1932 Ашикари "Қамыс кескіш", tr. Энтони Чемберс Фильмге бейімделді 1933 Шункиншо "Шункиннің портреті", tr. Говард Хиббет Фильмге бейімделді Операға бейімделді In'ei raisan "Көлеңкеге мақтау", tr. Эдвард Сейденстикер және Томас Харпер Эстетика туралы эссе 1935 Бушуко хива "Мусаси иесінің құпия тарихы", tr. Энтони Чемберс 1936 Neko to Shōzō to futari no onna "Мысық, ер адам және екі әйел", tr. Пол Маккарти Фильмге бейімделді 1943–1948 Сасамейуки "Макиока апалы-сіңлілері", tr. Эдвард Сейденстикер Фильмге бейімделді 1949 Шошо Шигемото но хаха "Капитан Шигемотоның анасы", tr. Энтони Чемберс 1956 Каги "Кілт", tr. Говард Хиббет Фильмге бейімделді 1957 Ёшо жидай "Балалық шақ: Толғау", tr. Пол Маккарти 1961 Футен рожин никки "Ақымақ қарттың күнделігі", tr. Говард Хиббет Фильмге бейімделді 1962–3 Дайдокоро тайхейки "Қызметшілер", tr. Michael P. Cronin
Daidokoro taiheikiThe Maids tr. Michael P. Cronin
Ағылшын тілінде жарық көрген шығармалары
Кейбіреулер қызылшаларды артық көреді, аударған Эдвард Сейденстикер, Alfred A. Knopf, 1955, Vintage Press, 1995. Макиока әпкелері, аударған Эдвард Сейденстикер, Alfred A. Knopf, 1957, Vintage Press, 1995. "Ақымақ қарттың кілті мен күнделігі", аударған Говард Хибберт, Alfred A. Knopf, 1960 және 1965 жылдары, қайта басылды Vintage Press, 2004. Жеті жапондық әңгіме, аударған Говард Хиббет, Alfred A. Knopf, 1963. Оның ішінде: "Шанкиннің портреті", "Қорқыныш", "Арман көпірі", "Татуировка шебері", "Ұры", "Агури" және "Соқыр адамның әңгімесі". "Көлеңкелерді мақтау", аударған Томас Дж. Харпер және Эдвард Г. Сейденстикер, Leete's Island Books, 1977, Charles E. Tuttle, 1984. Наоми, аударған Энтони Х. Чемберс, Alfred A. Knopf, 1985, Vintage Press, 2001. Балалық шақ: естеліктер, аударған Пол Маккарти, Kodansha International, 1988. Мичиган университетінің баспасынан қайта басылды, 2017. Мысық, бір ер адам және екі әйел, аударған Пол Маккарти, Kodansha International, 1990. New Directions баспасы қайта басты, 2016. Сондай-ақ, "Кішкентай патшалық" және "Профессор Радо" кіреді. "Мусаши иесінің және Ароуроттың құпия тарихы", аударған Энтони Х. Чемберс, Alfred A. Knopf, 1982, Vintage Press, 2003. "Қиық құм", аударған Говард Хиббет, Alfred A. Knopf, 1993, Vintage Press, 1995. "Қамысты кесуші" және капитан Шигемотоның анасы, аударған Энтони Х. Чемберс, Alfred A. Knopf, 1993. Елорданы ұмыту туралы естеліктер: Мияковасуре но ки, аударған Эми В. Генрих, алғы сөзбен Дональд Кин, Yushodo/Columbia University Press, 2010. Гурман клубы: Секстет, аударған Энтони Х. Чемберс және Пол Маккарти, Kodansha International, 2001. Мичиган университетінің баспасынан қайта басылды, 2017. Оның ішінде: "Балалар", "Сыр", "Екі шәкірт", "Гурман клубы", "Блюмонд мырза" және "Марганец диоксидінің арманы". "Қызыл шатырлар және басқа да әңгімелер", аударған Энтони Х. Чемберс және Пол Маккарти, University of Michigan Press, 2016. Оның ішінде: "Томода мен Мацунаганың таңғажайып оқиғасы", "Циньхуаидағы түні", "Сиқыршы" және "Қызыл шатырлар". "Күндізгі шайтандар", аударған J. Keith Vincent, New Directions, 2017. "Қызметшілер", аударған Майкл П. Кронин, New Directions, 2017. "Жоқсылаушы", аударған Говард Хиббет. "Токио антологиясы": Жапонияның қазіргі мегаполисінің әдебиеті, 1850-1915, редакторлары Суми Джонс және Чарльз С. Иноуэ, 268-280 беттер. University of Hawai’i Press, 2017. "Қара және ақ", аударған Филис И. Лайонс, Columbia University Press, 2018. "Сыңрау және басқа да әңгімелер", аударған Энтони Х. Чемберс және Пол Маккарти, Columbia University Press, 2022. Оның ішінде: "Сыңрау", "Еретик қасіреті" және "Бақытсыз ананың оқиғасы". "Сиренаның зарлауы: Ең маңызды әңгімелер", аударған Брайан Каретник, Pushkin Press, 2023. Үш әңгімеден тұрады: "Қилин", "О Цуяны өлтіру" және "Сиренаның зарлауы".
"The Jester." tr. by Howard Hibbett. In A Tokyo Anthology: Literature from Japan’s Modern Metropolis, 1850 1915, ed. by Sumie Jones and Charles S. Inouye, pp. 268–280. University of Hawai’i Press, 2017. In Black and White, tr. by Phyllis I. Lyons, Columbia University Press (2018). Longing and Other Stories, tr. Anthony H. Chambers and Paul McCarthy, Columbia University Press 2022. Includes "Longing," "Sorrows of a Heretic," and "The Story of an Unhappy Mother." The Siren's Lament: Essential Stories, tr. Bryan Karetnyk, Pushkin Press, 2023. Collects three stories: "The Qilin", "Killing O Tsuya", and, "The Siren's Lament".