Кіріспе

Непалдағы тау Ама Даблам – Непалдың Коши провинциясының шығыс Гималай жотасындағы тау. Басты шыңы – , төменгі батыс шыңы – . Ама Даблам "ананың алқасы" дегенді білдіреді; әр жағындағы ұзын жоталар баласын қорғайтын ананың (ама) қолына ұқсайды, ал ілінген мұздық шерпа әйелдері киетін, құдайлардың суреттері салынған дәстүрлі қос алқа деп саналады. Бірнеше күн бойы Ама Даблам Эверест тауының базалық лагеріне баратын әркім үшін шығыс аспанында биіктей көрінеді. Биік қырқалары мен тік беттері үшін Ама Дабламды кейде "Гималайдың Маттерхорны" деп атайды. Тау Непалдың бір рупиялық банкнотында бейнеленген. Ама Дабламға алғаш рет 1961 жылдың 13 наурызында Майк Гилл (Жаңа Зеландия), Барри Бишоп (АҚШ), Майк Уорд (Ұлыбритания) және Уоли Романс (Жаңа Зеландия) Оңтүстік-Батыс жотасы арқылы көтерілді. Олар биіктікке жақсы бейімделген, шыңның түбінде 1960–61 жылдарғы Сэр Эдмунд Хиллари басқарған "Күміс үй" экспедициясының бір бөлігі ретінде қыстаған. Аймақтың астанасы Биратнагардан солтүстікке және Катмандудан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан Ама Даблам – рұқсат етілген экспедициялар үшін үшінші ең танымал Гималай шыңы. Ең танымал бағыт – Оңтүстік-Батыс жотасы (суреттегі оң жақ көкжиек). 2006 жылғы қар көшкініне дейін альпинистер әдетте тау жотасы бойында үш лагерь құрды, ал III лагерь асылған мұздықтың оң жағында және төменгі жағында орналасқан. Мұздықтан түскен мұз әдетте лагерден сол жаққа қарай құлайтын. Алайда, қар көшкінінен кейін альпинистер қауіпті азайту үшін екі лагерь орнатуды жөн көреді. I лагерь 5800 метрден астам биіктікте, ал II лагерь 6000 метрден астам биіктікте орналасқан. Ама Дабламға көтерілу үшін альпинисттік рұқсат және байланыс офицері қажет. Эверест тауындағыдай, ең қолайлы альпинисттік айлар – сәуір және мамыр (муссоннан бұрын) және қыркүйек пен қазан.

Елеулі көтерілулер

1961 жылы Оңтүстік-Батыс қырқасы (VI 5.9 60° 1500м) Майк Гилл (Жаңа Зеландия), Барри Бишоп (АҚШ), Майк Уорд (Ұлыбритания) және Уоли Романс (Жаңа Зеландия) ФА (Бірінші көтерілу). 1960-61 жылдарғы Silver Hut экспедициясына қараңыз. 1979 жылы Оңтүстік-Батыс қырқасы SA Мартин Бойсен (Ұлыбритания); Том Фрост, Дэвид Бришерс, Грег Лоу, Джефф Лоу, Питер Пилафиан, Джонатан Райт (барлығы АҚШ) және Лхакпа Дордже (Непал) 22 сәуірде қарлы дауыл жағдайында, жақсы қаржыландырылған көтерілу және фильм экспедициясының бөлігі ретінде шыңға жетті. Дуг Робинсон мен Джон Уассон (екіуі де АҚШ-тан) келесі күні шыңға шықты. 1985 жылы Майкл Кеннеди мен Карлос Булер (екіуі де АҚШ) Солтүстік-Шығыс бет (VI аралас 90° 1400м) қыста көтерілді. 1996 жылы Stane Belak Šrauf естелік жолы солтүстік-батыс бетінде (VI 5.7 AI5 A2+ 1650м) және Томаж Хумар (екеуі де Словениядан), бұл оларға 1996 жылғы Piolet d'Or сыйлығын әкелді. 1996 жылы Солтүстік қырқаға альпілік стильде Фридль Губер, Макс Бергер, Алоис Бадегрюбер және Роман Дирнбёк көтерілді. 2021 жылы алғашқы араб әйелі, Надира Аль Харти, ал кейін Асма Аль Тани – алғашқы қатарлық әйел шыңға шықты. 2023 жылы Матео Жакмод, француз тау гиді.

Апаттар

1959 жылы мамыр айында Ұлыбританияның ең үздік альпинистері Джордж Фрейзер мен Майк Харрис таудың солтүстік жотасында 6400 метр биіктікте соңғы рет көрінді, бірақ олар шыңға жеткені туралы хабар беру үшін ешқашан оралмады. 2006 жылдың 13-14 қарашасында түнінде ілулы мұздықтың үлкен құлауы болды, ол III лагердегі бірнеше шатырды шайып кетіп, алты альпинист (үш еуропалық, үш непалдық) қаза тапты. Куәгерлердің сөзіне қарағанда, III лагерь ерекше немесе тым қауіпті жерде орналасқан жоқ, ал мұздықтың құлауы соншалықты зор болғандықтан, III лагердегі шатырлардың нақты орналасуының маңызы болмады. 2017 жылдың 11 қарашасында Валерий Розов таудан қанатты костюммен секірген кезде жартасқа соғылып қаза тапты.

Танымал мәдениетте

Ама Даблам бейнесі бастапқыда Invesco Perpetual компаниясы Ұлыбританиядағы өзінің таңбалық логотипі ретінде пайдаланған. Кейіннен INVESCO компаниялар тобы оны бүкіл әлемдік таңба ретінде қабылдады.