Кіріспе

Монеталардың тарихы бірінші мыңжылдық б.з.д.-ға дейін жетеді. Монеталардың ең танымал мысалдары – Лидиялық арыстан монеталары, парсылық дарик және сиглостар, Тонг Бей, дирхам және алтын динар. Монеталар тарихты зерттеудегі маңызды археологиялық дерек көзі болып табылады. Монеталар тіл, басқару жүйесі, дін, экономикалық жағдай және сол монетаны соққан билеуші туралы ақпарат береді. Алғашқы монеталар металл қалдықтарынан, есенге орнатылған балғамен соғылып жасалған. Қытайлар көбінесе құйма монеталар шығарған, және бұл Оңтүстік-Шығыс Азия мен Жапонияға тарады. Қытайдан басқа елдерде үкіметтер құйма монеталардың аз ғана бөлігін шығарғанмен, жалған монета жасаушылар арасында бұл кең таралған практика болды.

Ертедегі монеталар

Эфестің Артемида ғибадатханасы ежелгі әлемдегі ең көне монеталардың табылуына дәлел келтірді. Кейінгі ғибадатханалардың астында терең жатқан ғибадатхананың алғашқы құрылыстары б.з.д. VIII ғасырға дейін соқталады, және сол кезден бастап құнды заттар культ үшін қолданылды немесе құдайға жаттырылды. Лидиялық арыстан монеталары алтын мен күмістің табиғи қоспасы – электродан жасалған, бірақ құрамындағы бағалы металлдың мөлшері әртүрлі болды. Монетаға басылған патша арыстанының таңбасы, мөр сияқты, оның құндылығын көрсететін хабарлама болды. Бұл ежелгі грек монеталарынан бұрын пайда болды, олар арқылы Рим барлық батыс монеталарын, ал Селевкидтер, парфтар және сасанидтер – барлық ислам монеталарын құрды. Үнді монетасы грек, рим және ислам әсерінен пайда болды. Қытай монетасы, мүмкін, дербес дамыған болса да, XIX ғасырдың соңында батыс үлгісіндегі монеталармен алмастырылды. Азия, Африка және басқа елдер де батыс үлгісінде монета шығаруды қабылдады. Лидиялық арыстанды Лидияның Алитесі 610–560 ж.б.д. шаққан. Алайда, монеталар сауда үшін қолданыла бастауына біршама уақыт кетті. Тіпті ең кішкентай электро монета, бір күндік күнкөріске жеткілікті болса да, нан сатып алуға тым қымбат еді. Троялық жылқы Агамемнонның есімімен байланысты болды және жылқының символы Эолиядағы Кимеден шыққан монеталарға басылды, бұл олардың тегінің күшіне сілтеме екені болжанады. Шындығында, Агамемнонның қызы Гермодика II, Юлий Поллукс айтуынша, алтынға айналдырған патша Мидасқа үйленгеннен кейін монетаны ойлап тапқан. Бұл аңыздың ең логикалық түсіндірмесі, ол өзінің халқына ауыл шаруашылығы өнімдерін және өнеркәсіптің басқа салаларын сауда арқылы ақшаға айналдыруға шақырды, соның нәтижесінде оның қазынасы байыды. Бірақ гректердің «өнертабыс» деп атаған нәрсесі – монета туралы білімді одан дамыған елдерден әкелу болғанға ұқсайды. Алайда, барлық аңыз сияқты, мұнда да күндердің сәйкес келмеуі бар. Фригияның Мита есімді патшасы б.з.д. VIII ғасырда өмір сүрген, бірақ монеталар Фригия патшалығы құлағаннан кейін ғана ойлап табылған. Аилеттің Мидас мифологиясымен байланысы Лидия электромы Пактол өзенінен келгендіктен туды, онда патша Мидас қол тигізгеннің бәрін алтынға айналдыру қабілетін жойды. Аилеттің салық түсімдері оның және оның ұлы Крездің жаулап алуларын қаржыландырған «Мидастың тиісі» болуы мүмкін. Иондық Милет қаласында және Самос аралында бейнесі жоқ монеталардың алғашқы түрлері болған, бірақ Киме монеталары, б.з.д. 600–550 жылдары айналымға түскенде, жылқы символын пайдаланды – оларды Агамемнон әулетімен және Трой қаласы үстінен гректердің жеңісімен байланыстырды. Лидияға географиялық және саяси жағынан жақын болған Киме өздерінің «ақсүйектердің салық белгісі» өнертабысын азаматтарға жеткізді, осылайша Кимедің дөңгелек пішіндес ат басы күміс монеталарын, гемиоболдарды, екінші ең көне монета атағына үміткер етіп, Ион гректері бөлшек сауда үшін кең ауқымда алғаш рет қолданды, соның нәтижесінде нарықтық экономика әлемнің қалған бөлігіне тез тарады. Алғашқы монеталардағы арыстаннан жылқы басына дейінгі эволюцияны көрсететін схеманы қараңыз. Сол кезден бері монета ақшаның ең әмбебап нысаны болып табылады. Алғашқы монеталар электродан жасалған, ол алтын мен күмістің табиғи, ашық сары қоспасы, күміс пен мыс қосылған. Алайда, парсы дарики алғашқы алтын монета болды, ол ұқсас күміс монетамен бірге, сиглос (көне грекше σίγλος, ивритше שֶׁקֶל (шекель)) Ахеменид империясының биметалл ақша стандартын білдірді, ол бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Парсы монеталары парсы және сасанидтер дәуірінде де өте танымал болды. Әсіресе, Сузада және Ктесифонда. Ежелгі замандағы ең танымал және жиналған монеталардың бірі – рим және грек монеталары. Византия империясы көптеген монеталар (Византия валютасын қараңыз) шығарды, соның ішінде христиан кресінің және түрлі византия императорларының бейнесі бар өте жұқа алтын монеталар. VII ғасырдың Омейяд халифатының монеталары күміс дирхам мен алтын динарды қамтыды. Қытай Шан әулетінің XI ғасырға жататын қабіріндегі табылыс, бірінші құйылған мыс ақша Тонг Бей болуы мүмкін. Монеталар соғысқан мемлекеттер кезеңінде және Хан әулеті кезінде кеңінен қолданылды. Қытайдағы көптеген монеталардың ортасынан тесік жасалған, оларды жіпке байлап тасуға болатын. Күміс және алтын монеталар тарих бойы, тіпті бүгінгі күні де ең көп таралған және танымал. Әлемдегі ақша соғу орындары әлі де миллиондаған алтын және күміс монеталар шығарады, соның ішінде канадтық күміс кенеді, американдық алтын бүркіті және австралиялық Nugget. Мыс, никель және басқа металдар да жиі қолданылады, бірақ кішкентай номиналда. Кельт монеталары келттер тарапынан б.з.д. IV ғасырының соңынан б.з. I ғасырының ортасына дейін соғылды.

Ақша шығару технологиялары

Алғашында монеталар металл қалдықтарынан жасалған. Ежелгі монеталар есендеуіштің үстіндегі балғамен соғып өндірілген. Ертедегі электромысық монеталардың беткі жағындағы бай иконографиясы, олардың артқы жағының қарапайым түрімен қарама-қарсы келеді, көбінесе тек соққы белгілері болады. Бұл соққылардың пішіні мен саны олардың номиналына және салмақ стандартына қарай өзгерген. Ең ертедегі монеталардың «қалың ойыс» бөлігі бар, онда балға тікелей артқы жағына соғылған. Кейінірек, балғаның бағытын жақсарту үшін «соққы», көбінесе «төртбұрышты ойыс» пайдаланылды, кейде бұл нәтижеде свастика үлгісі пайда болды. Соққылар монета соғушының белгісін көрсетуге, соңында екі жақты монеталарға әкелуге дамыды. Дөңгелек ойыстан өрнекті артқы жаққа дейінгі эволюцияны көрсететін уақыт шкаласы үшін «Негізгі электромысық түрлері» бөлімін қараңыз. Кейбір арыстан монеталары толығымен қарсы белгілермен жабылған, кейде оннан астам белгілермен. Бұл белгілерді ақша ауыстырушылар мен банкирлер дұрыс салмағы мен құрамы бар монеталарға қойған (жалған монеталар жиі кездесетін). Егер олар бұл монеталарды қайта алса, олардың белгілерін таниды және монетаны қайтадан тексерудің қажеті болмайды. Қытайлар негізінен құйма монеталар шығарды, және бұл Оңтүстік-Шығыс Азия мен Жапонияға тарады. Үкіметтер салыстырмалы түрде аз ғып емес, құйма монеталар шығарды, бірақ бұл жалған монета жасаушылар арасында кең таралған практика болды. 18 ғасырдың басынан бері және одан бұрын, батыста престер (монета коллекциясында көбінесе диірмендер деп аталады) қолданылды, бұрандалы престерден басталып, 19 ғасырда бумен жұмыс істейтін престерге жетті. Бұл престердің алғашқы үлгілері Франция мен Германияда жасалып, көп ұзамай Ұлыбританияға тарады. Қазіргі заманғы монета соғу техникасы электрлік және гидравликалық престерді пайдаланады. Монета соғу әдісінің түрі (балғамен соғу, диірмендеу немесе құю) монетаға қолданылатын материалдарды шектейді. Мысалы, антимон монеталары (өте сирек кездесетін) металдың хруптты табиғатынан әдетте құйма болып келеді, себебі деформацияланғанда сынды, ал диірмендеу және балғамен соғу процесінің негізгі бөлігі – деформациялау.