Энергиялық сусындар және олардың әсері

Кіріспе

Стимуляторлар құрамындағы сусын

Энергетикалық сусындар – стимуляторлық қосылыстар, әдетте кофеин қамтитын сусын түрі, ол психикалық және физикалық күш беру ретінде сатылады («энергия» ретінде сатылады, бірақ тағамдық энергиядан өзгеше). Олар газдалған немесе газдалмаған болуы мүмкін, сондай-ақ көптеген басқа ингредиенттердің ішінде қант, басқа тәттілендіргіштер немесе шөптік экстракттарды қамтуы мүмкін. Олар энергетикалық өнімдердің кең тобының бір бөлігі болып табылады, оған таяқшалар мен гельдер кіреді, және спорттық өнімділікті арттыруға бағытталған спорттық сусындардан ерекшеленеді. Бұл сусын санатында көптеген брендтер мен түрлері бар. Энергетикалық сусындар кофеин мен қанттың әсерін көрсетеді, бірақ басқа ингредиенттердің қандай да бір әсер ететініне аз немесе ешқандай дәлел жоқ. Энергетикалық сусындардың когнитивтік өнімділікке тигізетін көптеген әсерлері, мысалы, назардың күшеюі және реакция жылдамдығы, негізінен кофеиннің болуына байланысты. Басқа зерттеулер осы өнімділіктің жақсаруын ингредиенттердің біріктірілген әсерімен байланыстырады. Энергетикалық сусындарды жарнамалауда әдетте бұлшық ет күшінің және төзімділіктің артуы көрсетіледі, бірақ бұл мәлімдемелерді қолдайтын ғылыми консенсус жоқ. Энергетикалық сусындар көптеген денсаулық қатерімен байланысты, мысалы, алкогольмен бірге қолданғанда жарақат алу мүмкіндігінің артуы, ал шамадан тыс немесе үнемі тұтыну жүрек және психикалық ауруларға әкелуі мүмкін.

Құрамында бар заттар мен қолданылуы

Энергетикалық сусындар көбінесе жастарға бағытталған маркетингтік стратегия арқылы сатылады және кофеиннің денсаулыққа тигізетін әсерін ұсынады. Денсаулық сақтау мамандары кофеин қосқан энергетикалық сусындардың сергектікті арттыратынымен келіседі. Энергетикалық сусындардағы диеталық қоспалар, мысалы, В12 витамині, пайдалы болуы мүмкін, бірақ мұндай қоспалардың денсаулығында кемшіліктері жоқ адамдардың денсаулығын жақсарту туралы ешқандай мәлімдеме ғылыми тұрғыдан дәлелденбеген. Энергетикалық сусындарды насирлеу әсіресе жасөспірімдерге бағытталған, өндірушілер экстремалды спорт жарыстарында және музыкалық концерттерде демеушілік көрсетеді немесе жарнамалайды, сондай-ақ әлеуметтік желілер арқылы жастар аудиториясына үн қосады.

Әсерлер

Энергетикалық сусындар кофеин мен қанттың әсерін береді, бірақ басқа ингредиенттердің көптеген түрлерінің ешқандай әсері бар екеніне дәлел жоқ немесе оның мөлшері өте аз. Кофеиннің 400 мг-дан аса мөлшерде қолданылуымен байланысты жағымсыз әсерлерге: жүйкелік толқыма, тітіркену, ұйқысыздық, зәр шығарудың жиілеуі, жүрек ырғағының бұзылуы (аритмия) және асқазанның бұзылуы (диспепсия) жатады. АҚШ-та тамақ өнімдерінің қаптамасында кофеин мөлшерін көрсету міндетті емес, дәрілерден айырмашылығы, бірақ көптеген (барлығы емес) өндірушілер өз сусындарының кофеин мөлшерін қаптамаға жазады, ал кейбір жақтаушылар FDA-ны осы тәжірибені өзгертуге шақырып отыр.

Денсаулыққа қатысты проблемалар

Энергетикалық сусындарды шамадан тыс тұтыну кофеин мен қанттың көп мөлшерде қабылдануынан туындайтын, әсіресе балалар, жасөспірімдер және жас адамдар үшін қауіпті денсаулық салдарына әкелуі мүмкін. Энергетикалық сусындарды шамадан тыс ішу жасөспірімдердің ұйқы режимін бұзуы және тәуекелге толы мінез-құлыққа бейімделуі мүмкін. Еуропада қант және кофеин қосқан энергетикалық сусындар спортшылардың өлімімен байланысты болған. Сарапшылар кофеин мөлшері ғана емес, энергетикалық сусындардағы басқа да құраушылардың қоспасы, оларды тек кофеинмен ынталандырылатын сусындардан қауіптірек етеді деп атап көрсеткен; сондай-ақ, олар осы мәселені зерттеуді және мемлекеттік реттеуді күшейту қажеттігін айтты. Америкалық педиатрия академиясы балаларға кофеинді энергетикалық сусындарды ішуден аулақ болуды ұсынады.

Тарих

Энергетикалық сусындар ертедегі суық сусындар индустриясының белсенді бөлігі болды; мысалы, Pepsi бастапқыда энергияны арттыру ретінде сатылды. Coca-Cola атауы оның екі белсенді құрамынан алынған, екеуі де белгілі стимуляторлар: кока жапырақтары мен кола жаңғақтары (кофеин көзі). 1904 жылы кока жапырақтарының жаңа түрлері, кокаин қолданылуына байланысты алаңдаушылық туғандықтан, «қолданылған» жапырақтармен ауыстырылды. АҚШ-тағы «Forty Barrels and Twenty Kegs of Coca-Cola» сот ісі және одан кейінгі сот процестері Coca-Cola компаниясын 1916 жылға қарай формуласындағы кофеин мөлшерін азайтуға мәжбүр етті, бірақ Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы ақырында Coca-Cola баррельдеріне қарсы істі жоғалтты, өйткені ол сусындағы кофеин деңгейінің – 78 мг/8 фл унция, сол кездегі энергиялық сусындармен салыстырылатын деңгей – зиянды екенін дәлелдей алмады. Осы оқиғалар энергетикалық сусындардың алғашқы толқынына нүкте қойды. Ұлыбританияда Лукозаде 1927 жылы Ньюкасл фармацевті Уильям Уокер Хантер тарапынан «жазылуға көмектесетін» ауруханалық сусын ретінде ұсынылды; 1980 жылдардың басында ол «жоғалған энергияны толықтыруға» арналған сусын ретінде жарнамалданды. Америкада Forty Barrels ісінен кейінгі алғашқы энергетикалық сусындардың бірі – Dr. Enuf. Оның тарихы 1949 жылға дейін жетеді, сол кезде Чикаго бизнесмені Уильям Марк Шварцқа әріптестері витаминдермен байытылған, қантты газдалған сусындардың орнына пайдасыз калорияға толы сусын жасауға кеңес берді. Ол B витаминдері, кофеин және құмырсқа қанты бар «энергияны арттыратын» сусынды жасады. Сауда журналында бөтелкелеуші іздеп хабарлама бергеннен кейін, ол Tri City Beverage компаниясының Чарльз Гордонмен серіктестік құрып, сусынды өндіріп, таратуға кірісті. Dr. Enuf әлі күнге дейін Теннесси штатының Джонсон-Сити қаласында өндіріліп, ел бойынша сирек сатылады. Жапонияда энергетикалық сусындар 1960 жылдардың басында Lipovitan брендімен таныстырылды. Алайда, Жапонияда осы өнімдердің көпшілігі суық сусындарға ұқсамайды, олар кішкентай қоңыр шыны дәрілік бөтелкелерде немесе осындай ыдыстарға ұқсайтын банкаларда сатылады. Бұл «эйё доринку» (сөзбе-сөз «қоректік сусындар») негізінен кеңсе қызметкерлеріне сатылады. Bacchus F, Lipovitan үлгісінде жасалған Оңтүстік Корея сусындары, сондай-ақ 1960 жылдардың басында пайда болды және ұқсас демографиялық топқа бағытталған. 1985 жылы Jolt Cola АҚШ-та таныстырылды. Оның маркетингтік стратегиясы сусынның кофеин құрамына негізделген, оны сергектікті арттыратын құрал ретінде жарнамалады. Сусынның бастапқы слоганы: «Барлық қант және екі есе кофеин». 1995 жылы PepsiCo Josta атты алғашқы энергетикалық сусынды ұсынды (энергетикалық сусындардан басқа да мүдделері бар ірі АҚШ сусын компаниясы), бірақ Pepsi 1999 жылы өнімді тоқтатты. Кейін Pepsi AMP брендімен энергетикалық сусындар нарығына оралды. Еуропада энергиялық сусындарды Lisa компаниясы және «Power Horse» атты өнім дамытты, ал австриялық кәсіпкер Дитрих Матешиц Red Bull өнімін ұсынды, ол 21-ғасырда әлемде ең көп сатылатын өнімге айналды. Матешиц Red Bull-ды тайлық Krating Daeng сусындарының негізінде жасады, ол Lipovitan-ға негізделген. Red Bull 1997 жылы енгізілгеннен кейін АҚШ-та басым брендке айналды, 2005 жылы оның нарықтық үлесі шамамен 47% құрады. Жаңа Зеландия мен Австралияда осы нарықтардағы жетекші энергетикалық сусындар өнімі V-ны Frucor Beverages ұсынды. Қазіргі уақытта бұл өнім Жаңа Зеландия мен Австралия нарығының 60%-дан астамын құрайды. 2002 жылы Hansen Natural Company Monster Energy энергетикалық сусыны ұсынды. Hansen Natural Company Monster Energy компаниясының ең үлкен кіріс көзіне айналғаннан кейін акционерлердің келісімімен атауын Monster Beverage Corporation деп өзгертті. Компанияның бұрынғы сусындары Coca-Cola компаниясына тиесілі болды. Энергетикалық сусынның бір түрі – энергетикалық шұғыл өнімдер АҚШ-та 2004 жылы алғаш рет нарыққа шығарылған «5 Hour Energy» сияқты өнімдермен іске қосылды. 2014 жылдың наурыз айындағы мақаласында тұтынушылар денсаулығын сараптаушы былай түсіндірді: «Энергетикалық сусындардың арқасында энергияны көбірек тұтынуға болады. Егер сіз кеңседе жұмыс істейтін болсаңыз, сіз үлкен Monster Energy Drink-ті бірден ішіп тастауға дайын болмауыңыз мүмкін, бірақ сіз энергетикалық шұғыл өнімді іше аласыз». 2007 жылы энергетикалық сусын ұнтақтары мен шашыраңқы таблеткалар енгізілді, олардың екеуін де энергиялық сусын жасау үшін суға қосуға болады. 2012 жылдың 14 тамызында «энергетикалық сусын» сөзі алғаш рет Merriam Webster's Collegiate Dictionary сөздігіне енгізілді.

Energy drinks were an active subset of the early soft drink industry; Pepsi, for instance, was originally marketed as an energy booster. Coca Cola's name was derived from its two active ingredients, both known stimulants: coca leaves and kola nuts (a source of caffeine). Fresh coca leaves were replaced by "spent" ones in 1904 because of concerns over the use of cocaine in food products; the federal lawsuit United States v. Forty Barrels and Twenty Kegs of Coca Cola and subsequent litigation pressured The Coca Cola Company into reducing the amount of caffeine in its formula by 1916, though the Food and Drug Administration ultimately lost the case against the inanimate Coca Cola barrels because it failed to demonstrate that the caffeine levels in the drink—78 mg per 8 fl oz, a level comparable to modern energy drinks, at the time of the lawsuit—was harmful as alleged. These developments brought an end to the first wave of energy drinks. In the UK, Lucozade was originally introduced in 1927 by a Newcastle pharmacist, William Walker Hunter, as a hospital drink for "aiding the recovery;" in the early 1980s, it was promoted as a drink for "replenishing lost energy." One of the first post Forty Barrels energy drinks introduced in America was Dr. Enuf. Its origins date back to 1949, when a Chicago businessman named William Mark Swartz was urged by co workers to formulate a soft drink fortified with vitamins as an alternative to sugar sodas full of empty calories. He developed an "energy booster" drink containing B vitamins, caffeine and cane sugar. After placing a notice in a trade magazine seeking a bottler, he formed a partnership with Charles Gordon of Tri City Beverage to produce and distribute the soda. Dr. Enuf is still being manufactured in Johnson City, Tennessee and sold sparsely throughout the nation. In Japan, the energy drink dates at least as far back as the early 1960s, with the launch of the Lipovitan brand. However, in Japan, most of the products of this kind bear little resemblance to soft drinks, and are sold instead in small brown glass medicine bottles, or cans styled to resemble such containers. These "eiyō dorinku" (literally, "nutritional drinks") are marketed primarily to salarymen. Bacchus F, a South Korean drink closely modeled after Lipovitan, also appeared in the early 1960s and targets a similar demographic. In 1985, Jolt Cola was introduced in the United States. Its marketing strategy centered on the drink's caffeine content, billing it as a means to promote wakefulness. The drink's initial slogan read: "All the sugar and twice the caffeine." In 1995, PepsiCo launched Josta, the first energy drink introduced by a major US drink company (one that had interests outside energy drinks), but Pepsi discontinued the product in 1999. Pepsi would later return to the energy drink market with the AMP brand. In Europe, energy drinks were pioneered by the Lisa company and a product named "Power Horse", before Dietrich Mateschitz, an Austrian entrepreneur, introduced the Red Bull product, a worldwide bestseller in the 21st century. Mateschitz developed Red Bull based on the Thai drink Krating Daeng, itself based on Lipovitan. Red Bull became the dominant brand in the US after its introduction in 1997, with a market share of approximately 47% in 2005. In New Zealand and Australia, the leading energy drink product in those markets, V, was introduced by Frucor Beverages. The product now represents over 60% of market in New Zealand and Australia. In 2002, Hansen Natural Company introduced the energy drink Monster Energy. Hansen Natural Company changed their name to Monster Beverage Corporation after an agreement by shareholders to change the name after Monster Energy became the largest source of revenue. The company's previous beverages were taken ownership by the Coca Cola Company. The energy shot product, an offshoot of the energy drink, was launched in the US with products such as "5 Hour Energy," which was first released onto the market in 2004. A consumer health analyst explained in a March 2014 media article: "Energy shots took off because of energy drinks. If you’re a white collar worker, you’re not necessarily willing to down a big Monster energy drink, but you may drink an energy shot." In 2007, energy drink powders and effervescent tablets were introduced, whereby either can be added to water to create an energy drink. On 14 August 2012, the word "energy drink" was listed for the first time in the Merriam Webster's Collegiate Dictionary.

Энергиялық суреттер

Энергиялық таңғыштар – бұл энергиялық сусындардың ерекше бір түрі. Көптеген энергиялық сусындар банкалар мен бөтелкелерде сатылатын болса, энергиялық таңғыштар көбінесе кішкентай 50 мл бөтелкелерде сатылады. Энергиялық таңғыштардың құрамындағы кофеин, витаминдер және басқа да пайдалы заттардың мөлшері үлкен көлемдегі сусындармен бірдей болуы мүмкін, сондықтан оларды энергиялық сусындардың концентрленген түрі деп санауға болады. Энергиялық таңғыштарды насихаттау, әдетте, олардың қолдануға ыңғайлылығы мен тез әсер ететін, бір рет ішуге арналған (немесе "таңғыш") аздаған калориялы сусындар ретінде қолжетімділігіне баса назар аударады. Бұл, 250 калория немесе одан да көп мөлшердегі сусынды толығымен ішуге шақыратын дәстүрлі энергиялық сусындардан өзгеше. Мысалы, "5 сағаттық энергия" таңғышы құрамында B витаминдері мен кофеин бар, олардың мөлшері бір кесе кофеге шамалас.

Кофеинді алкогольді сусындар

Red Bull сияқты энергетикалық сусындар көбінесе алкогольді сусындармен араластырылып, аралас сусындар жасау үшін қолданылады, мысалы, Vodka Red Bull. Бұл сусындар құрамындағы кофеин мөлшері жағынан ром мен кока-колаға ұқсас, бірақ одан күштірек болады. Кейде олар Jägerbomb немесе F Bomb (Fireball Cinnamon Whisky және Red Bull) сияқты "бомбалық коктейль" ретінде дайындалады. Кейбір елдерде түрлі құрамындағы кофеин қосылған алкогольді сусындар да сатылады. АҚШ-та 2010 жылы кофеин мен алкогольді қосылған сусындарға тыйым салынғанша, Four Loko және Joose атты американдық өнімдер кофеин мен алкогольді бірге қамтиды.

Химия

Энергетикалық сусындарда көбінесе метилксантиндер (кофеин қоса), В витаминдері, газдалған су және жоғары фруктозалы жүгері сиропы немесе қант (диеталық емес түрлері үшін) кездеседі. Гуарана, ерба-мате, асаи және таурин сияқты басқа да көп қолданылатын ингредиенттер бар, сондай-ақ әртүрлі женьшен түрлері, мальтодекстрин, инозитол, карнитин, креатин, глюкуронолактон, сукралоза немесе гинкго билоба да болады. АҚШ-тың Азық-дәрі басқармасы (FDA) ересектер үшін күніне 400 мг қауіпсіз, ал 1200 мг улы болуы мүмкін деп санайды.

Сату және даму

2017 жылы энергиялық сусындардың жаһандық сатылымы шамамен 44 миллиард евроны құрады. 2017 жылы өндірушілер энергиялық сусындардың құрамын қанттың мөлшерін азайту немесе қантсыз жасау, калория мөлшерін төмендету, кофеин мөлшерін, органикалық ингредиенттерді қолдануды көрсететін "таза" таңбаларды, экзотикалық дәмдерді және көңіл-күйге әсер ететін ингредиенттерді пайдалану үшін өзгертіп жатты.

Австралия мен Жаңа Зеландия

Австралия мен Жаңа Зеландияда энергиялық сусындар Австралия мен Жаңа Зеландия азық-түлік стандарттары кодексімен реттеледі; «формулаланған кофеинделген сусындардың» (энергиялық сусындардың) кофеин мөлшері 320 мг/л (9,46 мг/онция) және газдалған сусындардың 145 мг/л (4,29 мг/онция) лимиттеледі. Елде гуарана құрамындағы барлық азық-түлік өнімдері үшін кофеиннің міндетті түрде көрсетілуі талап етіледі, ал Австралиядағы энергиялық сусындардың қаптамаларында тұтынушылар күніне екі банкеден артық ішпеуі ескертіледі. 2023 жылдың ақпан айынан бастап Батыс Австралиядағы Бриджтаун 18 жасқа толмаған адамдарға энергиялық сусындарды сатуға төрт айға тыйым салған Австралиядағы алғашқы қала болды.

Колумбия

2009 жылы Әлеуметтік қорғау министрлігінің жанында Колумбия 14 жасқа дейінгі балаларға энергетикалық сусындарды сату және таратқанды тыйым салды.

Латвия

2016 жылдың маусым айында Латвия 18 жасқа толмаған адамдарға кофеин немесе таурин, гуарана сияқты құрауыштары бар энергетикалық сусындарды сатуға тыйым салды.

Литва

2014 жылдың қарашасында Литва Еуроодақта 18 жасқа дейінгілерге энергетикалық сусындар сатуға тыйым салған алғашқы ел болды. Балтық мемлекеті бұл тыйымды жасөсперімдер арасында энергетикалық сусындардың қаншалықты танымал екенін көрсеткен зерттеулерге байланысты енгізді. AFP агенттігінің хабарлауынша, мектеп жасындағы литвалықтардың шамамен 10 пайызы аптасына кем дегенде бір рет энергетикалық сусындар ішеді.

Норвегия

Норвегия біраз уақыт бойы Red Bull-ді рұқсат етпеді, бірақ бұл шектеу арылы алынды. 2009 жылдың мамыр айында Норвегияда сатуға заңдық рұқсат берілді. Норвегиялық нұсқасында B6 витаминінің мөлшері азайтылған. Ұлыбритания сусынды зерттеді, бірақ балалар мен жүкті әйелдерге қатысты ескерту жасады.

Ресей

2012 жылдың қараша айында Чечняның (Ресей Федерациясы) президенті Рамзан Кадыров үкіметіне энергетикалық сусындарды сатуға тыйым салатын заң жобасын жасауды тапсырды. Ол мұндай сусындарды "есірткі тәрізді нәрсе" деп, "мұсылман қоғамында қабылданбас нәрсе" екенін айтты. Кадыров 2012 жылы осы сусындарды ішуден бір адамның қаза тапқанын және 530 адамның ауруханаға түскенін мәлімдеді. Ресейдің Бас санитарлық инспекторы Геннадий Онищенко да осы пікірмен келісті.

Ұлыбритания

2009 жылы Англияның Хоув қаласындағы бір мектеп жергілікті дүкендерден оқушыларға энергетикалық сусындар сатуын тоқтатуды сұрады. Мектеп директоры Фалькланда Сандерс: "Бұл алдын алу шарасы болды, себебі барлық зерттеулер жоғары энергетикалық сусындарды тұтынудың жастардың сабақта назар шоғырландыру қабілетіне зиянды әсер ететінін көрсетеді", - деп қосты. Мектеп жергілікті Tesco супермаркетімен келіссөздер жүргізіп, студенттерге бұл өнімдерді сатып алмауды сұрайтын плакаттар ілуге келісім алды. Англияның Окстед қаласындағы бір мектеп те осындай шара қолданды, оқушыларға сусын ішуге тыйым салып, ата-аналарға хаттар жолдады. Заңмен жас шектеуі әлі қойылмағанмен, Ұлыбританияның барлық ірі супермаркеттері 16 жасқа дейінгі балаларға энергетикалық сусындар сатуды өз еркімен тоқтатуға келісті. Ұлыбритания үкіметі болашақта 16 жасқа дейінгілерге энергетикалық сусындар сатуды тоқтатуды жоспарлап отыр. 2018 жылдың қаңтар айында көптеген Ұлыбритания супермаркеттері литріне 150 мг кофеиннен астам мөлшердегі энергетикалық сусындарды 16 жасқа дейінгілерге сатуға тыйым салды; одан кейін Ұлыбритания үкіметі 2019 жылы кәмелетке толмағандарға энергетикалық сусындар сатуды тоқтатуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Алайда, 2022 жылы денсаулық сақтау министрі Саджид Джавид бұл жоспарларды тоқтатқандығы хабарланды.

Америка Құрама Штаттары

2013 жылы АҚШ-та Monster Energy және Rockstar Energy сияқты кейбір энергетикалық сусындар өнімдерін диеталық қоспалар емес, сусындар ретінде қайта жарнамалау туралы хабарланды. Сусындар ретінде олар өлім және жарақат жағдайларын FDA-ға есеп беру талаптарынан босатылады, сондай-ақ тағайындалған азық-түлік купондарымен сатып алуға мүмкіндік алады, бірақ ингредиенттерді қаптамада көрсету міндетті. Кейбір аймақтарда алдын ала дайындалған кофеин және алкоголь қосылған сусындардың сатылуына тыйым салынған, оларды алкоголь қосылған энергетикалық сусындар деп сипаттауға болады. Осы тыйымдарға жауап ретінде өндірушілер өнімдерінің құрамын өзгерте алады.

Өзбекстан

2019 жылдың қаңтар айында Өзбекстан президенті Шавкат Мирзиёев энергетикалық сусындарға қатысты бірнеше шектеулер енгізетін заңға қол қойды. Жас ұрпақты қорғау мақсатында 18 жасқа дейінгілерге энергетикалық сусындар сатуға тыйым салынды. Энергетикалық сусындарды телеарналар мен радиода сағат 7:00-ден 22:00-ге дейін жарнамалауға тыйым қойылды. Сонымен қатар, балалар мен жасөспірімдерге арналған баспа өнімдерінде, медициналық, спорттық және білім беру ұйымдарында оларға толыққанды тыйым салынды.

Үндістан

Үндістанда Үндістанның азық-түлік қауіпсіздігі және стандарттар басқармасы (FSSAI) энергиялық сусындардың өндірілуін, қапталуын, таңбалануын және сатылуын реттейді. Төменде FSSAI ұсынған заттар мен бір тәулік ішінде қабылдауға болатын ең көп мөлшері көрсетілген. Таурин күніне 2000 мг-ден аспауы тиіс, D-глюкуроникалық Y-лактоны күніне 1200 мг-ден, инозитол күніне 100 мг-ден, ал пантотен қышқылы күніне 10 мг-ден аспауы тиіс.