Кіріспе

Апиацеалар тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы.

Оэнанта, су келесі, оэнанталар, су петрушкасы және су сельдерей деп белгілі, Апиацеалар тұқымдасына жататын өсімдіктер туысы. Көптеген түрлері ылғалды жерде, мысалы, батпақтарда немесе суда өседі. Бірнеше түрі өте улы, ал белсенді улы зат – оэнантоксин. Олардың ең танымал өкілі – O. crocata, ол ылғалды, батпақты жерлерде өседі және тамыры үлкен ақ жүгеріге ұқсайтын сельдерейге ұқсайды. Жапырақтарын мал қауіпсіз жеуге болады, бірақ сабақтары, әсіресе көмірсуларға толы тамырлары әлдеқайда улы. Жапырақтарды жеуге үйренген жануарлар, арықтарды тазарту кезінде тамырларын ашық көргенде жеуі мүмкін: бір тамыр сиырды өлтіруге жеткілікті, ал адам өлімі туралы жағдайлар да белгілі. Бұл өсімдік барлық британдық өсімдіктердің ішіндегі ең улысы деп есептеледі және бірнеше тағамдық өсімдіктерге ұқсас болғандықтан ерекше қауіпті. O. javanica түрі, әдетте қытай сельдерейі немесе жапон петрушкасы (сери; мицуба немесе жапондық жабайы сельдерейі, Cryptotaenia japonica-мен шатастырмау керек) – жеуге жарамды және Шығыс Азияның бірнеше елінде, сондай-ақ Италия мен Үндістанда өсіріледі, онда көктемгі өсімдік көкөніс ретінде бағаланады.

Таксономия және атау беру

"Оэнанта" деген атау ежелгі заманда бірнеше түрлі өсімдіктерді атау үшін қолданылған. Педаний Диоскорид оны "ақ гүлдері және көптеген дөңгелек бастары" бар өсімдік ретінде сипаттаған. Орта ғасырлық шөпшілер бұл сипаттаманы қате түсініп, оны құрт немесе қолтырауынды (көкбауырды) деп санаған. 18 ғасырға қарай ол су құрттарын атау үшін кеңінен қолданыла бастады. Мысалы, Hortus Cliffortianus еңбегінде гемилок су құрты Oenanthe foliis omnibus multifidis obtusis subaequalidus деп аталған. Линей 1753 жылы Species Plantarum еңбегінде оны тұқымдық атау ретінде ресми түрде бекітті. Бұл сөздің түбі көне грек тіліндегі οίνος, "шарап" және άνθος, "гүл" сөздерінен шыққан болғанымен, су құрттарына қатысты қолданғанда бұл атаудың мағынасы жоқ, ол тек тұқымға берілген кездейсоқ атау ғана. Кейіннен болжамдар бойынша, бұл атау гүлдердің иісіне немесе осы өсімдіктерден туындаған улануға байланысты болуы мүмкін.

Сәйкестендіру

Келесі қарапайым кілтті британдық алты су тамшысын біртіндеп алып тастау арқылы ажыратуға болады. Кілтті қолдану үшін бірнеше термин қажет: брактеялар – негізгі шатырдың түбіндегі кішкентай, жапырақ тәрізді қосымшалар; сәулелер – негізгі шатырдың бұтақтары; жапырақ тірекшелері – жапырақ сабақтары. Анықтаманы растау үшін түрлер туралы беттердегі түсіндірмелерге жүгініңіз. 1. Брактеялары және жұмыртқа тәрізді жапырақшалары бар өсімдіктер – O. crocata.

2. Брактеялары және тар жапырақшалары бар, жемісінде қалыңдайтын сәулелері бар өсімдіктер – O. pimpinelloides.

3. Брактеялары және тар жапырақшалары бар, жемісінде қалыңдамайтын сәулелері бар өсімдіктер – O. lachenalii.

4. Брактеялары жоқ, жоғарғы жапырақтары жұмыртқа тәрізді бөліктерден тұрады – O. aquatica.

5. Брактеялары жоқ, жоғарғы жапырақтары тар бөліктерден тұрады, жапырақ тірекшесі қуыс – O. fistulosa.

6. Брактеялары жоқ, жоғарғы жапырақтары тар бөліктерден тұрады, жапырақ тірекшесі қатты, жемісінде қалыңдайтын сәулелері бар – O. silaifolia.

7. Брактеялары жоқ, жоғарғы жапырақтары тар бөліктерден тұрады, жапырақ тірекшесі қатты, жемісінде қалыңдамайтын сәулелері бар – O. lachenalii.

Сарданиялық күлімсіреу

Шығыс Пьемонт университетінің ғалымдары сардоникалық күлімсіреуге себеп болатын өсімдік ретінде ақжелкеннің су тамшысын (Oenanthe crocata) анықтағанын жазды. Бұл өсімдік ежелгі тарихтарда айтылған, жүйкеге зиян келтіретін "сардоника шөбіне" ұқсас болуы мүмкін. Дәлелдерге сәйкес, бұл шөп Нурагик Сардиниясында қарттар мен қылмыскерлерді ритуалдық түрде өлтіру үшін қолданылған – оларды шөппен улап, содан кейін биік таудан құлатқан немесе өлтірген.

Қалдық деректері

Oenanthe aquatica сулы жемісінің жартылары Болгарияның жоғарғы миоценінде, Тюрингияның плиоценінде, сондай-ақ Польшаның плиоцен және плейстоценінде табылды.