Кіріспе
Ағылшын тыңшы агенті Джек Чарльз Станмор Агазарян (27 тамыз 1915 – 29 наурыз 1945), «Марсель» кодтық атымен белгілі, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Францияда Ұлыбританияның құпия «Арнайы операциялар атқарушы» (SOE) ұйымының агенты болды. SOE-нің мақсаты – нацистік Германия және басқа да Орталық державалар басып алған елдерде тыңшылық, саботаж және барлау жүргізу еді. SOE агенттері француз Төңкеріс қозғалысымен бірігіп, оларға Англиядан парашютпен жіберілген қару-жарақ пен жабдықтармен қамтамасыз етті. Агазарян Парижде орналасқан «Проспер» желісінің радиооператоры болды. 1943 жылдың 30 шілдесінде Агазарян әріптесімен жоспарланған кездесуге келген кезде немістерге тұтқынға түсті. Немістер басқа агентті тұтқындап, SOE-нің Франция бөлімінің басшысының орынбасары Николас Бодингтонды кездесуге сүйреуге тырысты, бірақ Агазарян оның орнына келді. Кейін ол атылып өлтірді. Агазарянның әйелі Франсин де SOE агенты болған.
Jack Charles Stanmore Agazarian (27 August 1915 – 29 March 1945), code name Marcel, was an agent for the United Kingdom's clandestine Special Operations Executive (SOE) organization in France during World War II. The purpose of SOE was to conduct espionage, sabotage, and reconnaissance in countries occupied by Nazi Germany and other Axis powers. SOE agents allied themselves with French Resistance groups and supplied them with weapons and equipment parachuted in from England. Agazarian was a wireless operator with the Prosper network based in Paris. Agazarian was captured by the Germans on 30 July 1943 when he showed up for a scheduled meeting with a fellow agent. The Germans had captured the other agent and were trying to lure the deputy leader of SOE's French Section, Nicolas Bodington, to the meeting, but Agazarian attended instead. He was later executed. Agazarian's wife Francine was also a SOE agent.
Ерте өмір
Ағазарян Лондонда армян әкесі Берге Рупен Ағазарян мен француз анасы Жаклин Мари Луиза Ле Шевальедің алты баласының екіншісі болып дүниеге келді. Ол Францияда да, Англияда да Дюлуич колледжінде білім алды. Оқуын аяқтағаннан кейін әкесімен бірге отбасылық бизнесте жұмыс істеді. 1940 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталған соң, ол 1942 жылдың 30 мамырында Корольдік әуе күштеріне және SOE-нің француз бөлімшесіне қосылды, сонда оны радист ретінде даярлады. Оның кіші інісі Ноэль Ағазарян да Корольдік әуе күштеріне қосылды, бірақ ол «Спитфайр» ұшқышы болды; 1941 жылдың 16 мамырында қаза тапқанға дейін Ұлыбритания шайқасындағы аса көрнекті ұшқыштардың бірі болды. Оның қарындасы Моник Ағазарян сол қақтығыс кезінде Әуе көлігінің қосымша құрамында ұшты. Ағазарян 1942 жылдың 10 қыркүйегінде RAFVR-дегі ұшқыш офицер шеніне құрметті түрде тағайындалды. 1943 жылдың 12 қаңтарында құрметті ұшу офицері шеніне көтерілді.
Арнайы операциялар басқармасы
Оқу кезінде Ағазарян СОЭ-дегі оқытушыларға ұнады, олар оны "ақылды, өткір, дарынды және епті" деп сипаттады. СОЭ-нің ресми тарихшысы М. Р. Д. Фут Ағазарянды "ұсынысқа келген, сұлу" деп бағалады. 1942 жылдың 29 желтоқсанында Ағазарян Этрепагни маңында Францияға парашютпен түсіп, Франсис Суттл басқарған, жаңа құрылған Prosper желісіне қосылу үшін Парижге бет бұрды. Ол Prosper желісінің екінші радиооператоры болды. Гилберт Норман – Prosper желісінің тағы бір сымсыз байланыс операторы, ал Андре Боррель – желінің курьеры. 1943 жылдың қаңтар айында үштігіне әуе операциялары офицері Анри Дерикур қосылды, ол Англия мен Солтүстік Франция арасында агенттер мен жабдықтарды тасымалдау үшін құпия әуе рейстерін ұйымдастырды. Prosper – Франциядағы СОЭ-нің ең маңызды желісі болды. Суттл мен оның серіктестерінің міндеті – Францияны оккупациялаған неміс әскерлерін әлсіретіп, қарсылық қозғалысын құруға және оған көмектесу арқылы 1943 жылы Францияға одақтас әскерлердің шабуылына қолдау көрсету болды. (1943 жылғы шабуыл жоспарлары кейіннен тоқтатылды, ал шабуыл 1944 жылдың 6 маусымында ғана жүзеге асты.) Prosper желісі ерте кезеңде үлкен жетістіктерге қол жеткізіп, Солтүстік Францияда 60-тан астам қарсылық желісін (немесе бағыттарын) құрды немесе қайта жандандырды, сондай-ақ көптеген СОЭ агенттері мен француз операторларын басқарды және жабдықтап берді. Ағазарянның әйелі Франсин Ағазарян 1943 жылдың наурыз айында Prosper желісінің екінші курьеры ретінде оған қосылды. Квалификациялы сымсыз байланыс операторларының жетіспеуіне байланысты Ағазарян мен Норман Лондон штаб-пәтерімен хабар алмасумен айналысты. Ағазарян 20-дан астам СОЭ агентіне хабар жіберіп, алғанын мәлімдеді. Бұл қауіпсіздік тұрғысынан алаңдатарлық жағдай еді, өйткені әр желінің өзіндік сымсыз байланыс операторы болуы керек еді, ал желілер арасында немесе тіпті бір желінің мүшелері арасында байланыс болмауы тиіс еді. Prosper желісінің ауқымы мен көлемі де қауіпсіздік мәселесін тудырды. Агенттер бір пәтерде жиналатын, бір кафеде кездесетін. Норман, Боррель, Ағазарян және оның әйелі Париж кафелерінде жиі покер ойнау үшін кездесетін.
Голландиялық оқиға
1943 жылдың мамыр айында Нидерландыдағы неміс Abwehr құпия қызметінің басшысы Герман Гискес екі голланд агентін, оларды SOE агенттері ретінде көрсетіп, Парижге жіберді. Abwehr агенттері қос агенттерден Агазарьянды және басқа да Prosper желісінің агенттерін қалай табуға болатынын біліп, олар жиі баратын кафеде кездесті. Голланд агенттері Англияға қайту қажет екенін айтты. Агазарьян екі голландты нағыз SOE агенттері деп қабылдап, әуе операциялары офицері Дерикортпен бірге Англияға ұшуды ұйымдастыру міндетін алды. Бірақ голланд агенттерінің мақсаты Prosper желісі туралы ақпарат жинау болатын. 9 маусымда, неміс Abwehr мен Гестапо арасындағы бәсекелестік пен үйлесімсіздікті көрсететін қызықты жағдай орын алды: Гестапо кафеге шабуыл жасап, екі голланд агентінің бірін тұтқындады немесе тұтқындағандай болды. Агазарьян қашып құтылып, екінші голланд агентімен жұмысын жалғастырды. Бұл оқиға Саттилді мазалады, ол Агазарьянды бейхабар және Саттилл үшін сымсыз оператор болып жұмыс істеудің орнына, өзінің жеке SOE желісін құруға тырысқан адам деп ойлады. Ол Агазарьянды және оның әйелін 16/17 маусым түнінде құпия рейспен Англияға қайтарды. SOE штаб-пәтерінде Лондонда Агазарьян Саттиллдің айыптауларына қарсы өзін қорғап, сондай-ақ Дерикорттың қауіпсіздікке қауіп төндіретінін хабарлады.
Проспериум жойылған
Голландиялық тыңшылар мен басқа да көздерден алынған мәліметтерге сүйене отырып, 23 маусымда немістер «Проспер» тобының мүшелерін, оның ішінде Норман, Боррель және Суттиллді қамауға кірісті. Келесі үш айда «Проспер» тобымен байланысы бар 30 SOE агенті және жүздеген жергілікті агенттер тұтқындалды, олардың 167-сі Германияға депортацияланды, олардың шамамен жартысы қазаға тартылды, өлтірілді немесе концлагерлерде қайтыс болды. Немістер сонымен қатар Норманның радиостанциясын тартып алды және Норманды Лондондағы SOE-ге хабар жіберуге мәжбүр етті немесе оны хабар жіберуге итермеледі, бұл Париждегі жағдайдың қалыпты екенін көрсету үшін жасалды. SOE F бөлімінің бастығы Морис Бакмастер хабарламалардың мәтініндегі олардың нақты емес екенін көрсететін айқын белгілерді назарға алмады. Жаңадан келген радиооператор Нұр Инайат Хан тұтқындалудан құтылып, Париждегі жағдай нақты болмаса да, тұтқындалғандар туралы SOE штаб-пәтеріне хабарлады. SOE Гилберт Норманның әлі де бостандыққа шыққандығына сенді, себебі бұл хабарламалар оның радиостанциясынан жіберілген еді.
Бодингтон миссиясы
Ағазарян 1943 жылғы 22-23 шілде түнінде Францияға ұшақпен Ф секциясының орынбасары Николас Бодингтонмен бірге Проспер желісінің жағдайын анықтау миссиясына келді. Оларды тұтқындалмаған, бірақ неміс қос агенті деп күдіктелген, сонымен қатар Бодингтонның досы болған Дерикорт қарсы алды. Ағазарян мен "Гилберт Норман" (іс жүзінде немістер) арасындағы радиохабар алмасу арқылы "Норманмен" 30 шілдеде "Сан-Лазар" вокзалына жақын Рим көшесіндегі мекенжайда кездесу ұйымдастырылды. Бодингтон мен Ағазарян күдікпен қарады. М.Р.Д. Футтың мәлімдемесіне сәйкес, олар кімнің кездесуге баратынын анықтау үшін тиыстың сынығын лақтырды, нәтижесінде Ағазарян жеңіліске ұшырады. Алайда, куәгерлердің сөзіне қарағанда, Бодингтон Ағазарянға кездесуге баруды бұйырды. Ағазарян кездесу орнына келген кезде немістермен тұтқындалды. Кейін Бодингтон Англияға қауіпсіз оралып, Проспер желісінің немістер тарапынан жойылғанын хабарлады. Футтың сөзіне сенсек, Ағазарян азапталды, бірақ Париж маңындағы Фресне түрмесінде тұтқындалған кезінде Проспер туралы ешқандай ақпаратты жарияламады. Одан кейін ол Германиядағы Флоссенбург концлагеріне ауыстырылып, 1945 жылғы 29 наурызда өлім жазасына кесілді. Өлім алдында Ағазарян өзінің камера қабырғасына Морзе әліпбиімен әйеліне хабарлама жіберді. Хабарламаны алған Дания тұтқыны оны кейіннен SOE және Ағазарянның әйеліне жеткізді.
Салдарлар
Мемлекеттік корпорацияның "Проспер" желісінің жойылған жағдайы және Ағазарян мен басқа да мемлекеттік корпорация агенттерінің тұтқындалуы мемлекеттік корпорация тарихшылары арасында пікірталас тудырды. Анри Дерикорттың "Просперді" жоюдағы рөлі әлі де нақты емес; соғыстан кейін ол қос агент ретінде сотталды және немістермен байланыста болғанын мойындады, бірақ оның досы Бодингтонның оның пайдасына берген куәлігі арқасында ақталды. Бодингтонның өзі британдық барлау қызметінің SOE агенттерін құрбандыққа шалу мақсатымен құпия жоспарға қатысқан деген айыптаулар бар – бұл Италия мен Нормандияға жоспарланған шабуылдардан неміс назарын аударту үшін жасалған болуы мүмкін. Фут пен Саттильдің ұлы Фрэнсис "Проспердің" жойылғандығына қатысты туындаған арнайы теорияларды жоққа шығарды. Фут "Проспердің" құлауын "біліктіліксіздік пен қауіпсіздікке" байланыстырды.
Мұра
Джек Агазарян Англияның Суррей округындағы Руннимде ескерткішінде, Фленсенбургтегі SOE ескерткішінде, сондай-ақ Францияның Индре департаментіндегі Валенсайдағы SOE ескерткішіндегі Құрмет кітабында еске алынған. Ол 13 маусым 1946 жылы қаза болғаннан кейін мақтау қағазымен наградаланды, сонымен қатар Франциядан Легион д'Онер және Соғыс кресі ордендерін алды.