Кіріспе

Жол қозғалысының тоқырауы; дамуға келмейтін процестерге аналогия ретінде қолданылады. Gridlock – қиылысатын көшелердің бүкіл желісінде көліктердің үздіксіз тізілімінің қалыптасып, барлық бағыттағы қозғалысты толығымен тоқтатып тастауы. Бұл термин, көшелер желісінде қиылыстардың бұғатталып, көліктердің қиылыстан өтуіне немесе алдыңғы қиылысқа кері шегінуіне мүмкіндік болмайтын жағдайдан туындаған. «Тосқауыл» термині көбінесе, көліктердің жоғары қарқынымен және ағынның өте төмен болуымен (жабық жол) сипатталатын жағдайларды белгілеу үшін дұрыс емес қолданылады, мұнда желілік жүйе бұғатталмайды. Сонымен қатар, бұл термин басқа салаларда да қолданылады, мысалы, артық сұраныс ағынды тоқтатқанда немесе өзара қарама-қарсы мүдделер дамуға кедергі келтіргенде.

Себеп

Дәстүрлі тосқауыл көліктік шамның жасыл түсімен қиылысқа кіретін көліктердің, кірген кезде қиылыстың екінші жағында толық өтуге жеткілікті орын болмаған кезде пайда болады. Бұл, шам қарсы бағытта жасылға ауысқанда, көлік қиылыста қалып қоюына әкелуі мүмкін. Егер осындай жағдай бірнеше қиылыста бір уақытта орын алса, онда көліктер қиылыста белгісіз мерзімге тоқтап қалуы мүмкін. Көптеген елдерде жүргізушілерге қиылысқа жасыл шамда кіруге тыйым салынады, егер қиылыстың ар жағына шығуға орын болмаса. Егер барлық жүргізушілер осы ережеге бағынса, тосқауыл мүмкін емес. Тағы бір тосқауыл түрі, автожолға кіретін және шығатын жерлердің арасы шамамен 400 метрге жуық болғанда, қозғалыс күшті өскен кезде пайда болуы мүмкін. Автожолдан шығып бара жатқан көліктер кері қарай қозғалып, кіретін көліктерге кедеріл келтіруі мүмкін. Кіретін көліктер де кері қарай қозғалып, шығып бара жатқан көліктерге кедеріл келтіруі мүмкін. Тосқауыл кейде ойын теориясынан алынған "тұтқынның дилеммасы" мысалы ретінде келтіріледі. Жүргізушілер арасындағы өзара ынтымақтастық ең көп пайданы (тосқауылдың алдын алу) беруі мүмкін, бірақ басқа жүргізушілердің де ынтымақтастыққа берілгендігіне сенімсіздік тудыратындықтан, әрбір жүргізуші өзінің пайдасын барынша арттыруға (ең қысқа уақытта сапар жасауға) тырысуы мүмкін.

Нью-Йорк қаласы

Нью-Йорк қаласында, "қорапты тосқан" жүргізушілер 90 АҚШ доллары көлемінде айып төлейтін қозғалыс ережесін бұзуға жазаланады. Мэр Майкл Блумберг, он минуттық билет жазу процесі жалпы көлік қанағатсыздығына себеп болатынын атап өтіп, Нью-Йорк штатының заң шығарушы органына "қорапты тосуды" қозғалыс ережесін бұзу санатынан шығаруды сұрады. Бұл қайта жіктеу көлік инспекторларына қосымша билет жазу құқығын береді және қазіргі билет жазу процедурасын өзгертеді, ол бұзушы көлікті қозғалыс ағынында тоқтатуды талап етеді.

Вирджиния жағалауы, Вирджиния

Вирджиния штатындағы Вирджиния Бич қаласында, мұхит жағалауындағы жолдардың әр қиылысында "Қозғалысты кедергілемеңіз" деген ескертулер орналасқан және 200 доллар айыппұл салынады деп ескертеді.

Техас

Остин, Техас қаласында 2015 жылы "Қозғалысты кедергілеме" бастамасы қолға алынды. 2017 жылы Сан-Антонио қаласында осыған ұқсас пилоттық бағдарлама сынақтан өтті.

Әсерлер

Бұл жағдайдың айқын салдары – жүргізушілердің ашушаңдығы мен сапардың кешігуі. Қалалардағы тағы бір салдар қалалық көшелердің каньондарының болуымен күшейеді, олар ауаның ластануын тұрақты ұстап, автомобиль жүргізушілерінің де, жалпы қала халқының да ауаның ластануына ұшырауын арттырады. Қозғалыс тоқтаған кездегі жиі іске қосылып-өшірілу шуы шудың ластануын күшейтуі мүмкін.

Жолдағы тығындарды жою

Жол жүйесіндегі кептелістерді азайту үшін жол қозғалысын реттеу жүйесін енгізуге болады. Бұл жүйелер жол жүйесіне кіре алатын көліктердің ең тиімді санын анықтайды және одан артық көліктердің кіруіне кедергі келтіреді. Мұны жол бақылау құрылғылары, мысалы, светофорлар немесе ескерту белгілері арқылы, сондай-ақ қоғамдық көлікті жақсарту арқылы іске асыруға болады. Осындай жүйе Швейцарияның Цюрих қаласында қолданылады.

Этимология

"Нью-Йорк Таймс" газетінің хабарлауынша, "тығырық" деген сөз 1970 жылдардың басында Нью-Йорк қаласында пайда болған. Бұл сөз 1971 жылы IEEE жарияланымда басқа контексте қолданылған. "Тығырық" сөзінің газеттерде алғаш рет пайда болуы 1980 жылғы Нью-Йорк қаласындағы көлік ереуілі кезінде болды. Бұл сөзді Сэм Шварцке жатқызады, ол сол кездегі ереуіл кезінде Нью-Йорк қаласының көлік департаментінің бас инженері болған. Шварцтың айтуынша, "тығырық" сөзі оның департаментінде 1970 жылдары, мүмкін 1971 жылдан бастап қолданылған. Жоғары лауазымды шенеуніктерге арналған шұғыл ұсынымдарды дайындап жазғанда, ол бірнеше жыл бұрын Бродвейді көліктер үшін жабу туралы ұсынысты талданған әріптесінің сөздерін еске алды. Оның әріптесі бұл жоспарға қарсы болды, өйткені ол жай ғана "желіні тоқтатады" деп алаңдады. Шварц әрқашан сол образға қатты әсерленді және 1980 жылғы ескертпесін "Тығырықтың алдын алу жоспары" деп атады. Тағы бір сұхбатта Шварц мырза бұл терминді 1970 жылдардың ортасында басқа бір көлік инженері Рой Коттаммен бірге ойлап тапқанын айтты, ол "сәл параноик болған және тығырық үшін кінәлі деп есептелетін болғандықтан, маған барлық құрметті берді".

Қытай

2010 жылдың тамызында Қытайдың Хэбэй провинциясындағы Пекин-Чжанцзякоу тас жолында болған көлік кептелісі әлемдегі ең ауыр көлік кептелісі деп есептеледі. Көлік тығындары 14 тамыздан 26 тамызға дейін, оның ішінде кем дегенде 11 күн бойы толыққанды тоқтауға ұшырады, ал кейбір жүргізушілер осы тас жолдың бұл бөлігінен өтуге 5 күнге дейін уақыт жұмсады. Бұл жағдайға жол жөндеу жұмыстары және Ішкі Монголияның көмір кендерінен күн сайын Пекинге баратын мыңдаған көмір тасымалдайтын жүк көліктері себеп болды. "Нью-Йорк Таймс" газеті бұл оқиғаны "2010 жылғы Қытайдың ұлы тосқауылы" деп атады.

Бразилия

"Тайм" журналының мәліметінше, Сан-Паулу қаласында әлемдегі ең нашар көлік кептелісі байқалады. 2014 жылдың 23 мамырында тарихтағы ең үлкен көлік кептелісі тіркелді.

Франция

Бірнеше жыл бойы 1980 жылы Париж бен Лион арасындағы француз A6 автожолының ұзақ бөлігінде болған көлік кептелісі әлемдегі ең ұзыны деп есептелді.