Кіріспе

Тине және Уэрдегі теңіз жағалауындағы қала, Англия

Уитли Бей – Англияның Тине және Уэрдегі Солтүстік Тайнсайд ауданындағы теңіз жағалауындағы қала. Бұрын Нортумберлендтің бір бөлігі ретінде басқарылған, ал 1974 жылдан бері Тине және Уэрдің құрамына кіреді. Қала Ньюкасл-апон-Тайннан шамамен 16 шақырым (10 миль) шығысқа қарай орналасқан, және кеңінен таралған Тинесайд құрылыс аймағының бөлігі болып табылады. Екі танымал нысаны – теңіз жағалауындағы күмбезді ғимарат «Испан қаласы» және қалаға жақын кішкентай аралда орналасқан Санкт-Мэри маяғы.

Ерте тарих

Уитли алғаш рет 1100 жыл шамасында айтылады, сол кезде король Генрих I оны және басқа иеліктерді Тайнемут приорлығына берген. Бұл жер туралы ежелгі құжаттар мен карталарда Witelei, Wyteley, Hwyteleg, Witelithe, Wheteley, Wytheleye, Whitlaw, Whitlathe және Whitlag деп те көрсетілген. Уитли король Генрих II, король Ричард I және король Джонның жарлықтарында да еске алынған, олар приорлардың иеліктері мен құқықтарын растаған. Уитли крест жорықтарымен байланысты болды, себебі Папа Николай IV Эдуард I-ге Киелі жерге аттанған экспедицияның шығындарын жабу үшін алты жылға барлық шіркеу мүлкінен алынатын алғашқы өнім мен оннан бір бөлігін беруге рұқсат берді. 1292 жылдың 26 наурызында приорлықтың рухани және материалдық иеліктері бағаланды, сол кезде Уитлиден жылдық түсім 20 шиллинг, ал ондықтан 9 марка түскендігі тіркелді. 14 ғасырдың басында Уитли иелігі Тайнемут приорынан Конвейлер деп аталатын ерекше феодалдық міндет бойынша берілді, бұл міндеттің Джон де Уитлиден бастау алғандығы айтылады. Ричард де Эмельдон, Ньюкасл қаласының он сегіз рет мэрі және парламентте жеті рет оның өкілі, 1333 жылы Уитли иелігінің иесі болды. 1345 жылдың 9 сәуірінде Эдуард III Гилберт де Уитлиге Уитлидегі үйін қамалмен қоршауға рұқсат берді. Үйді қамалмен қоршаулау – оған қамал орнату дегенді білдіреді. Мұндай жұмыстарды бастамас бұрын, көбінесе патшаның санкциясы ізделіп алынды. Қамалдар көбінесе символдық мағынаға ие болғанымен, бұл жағдайда Шотландиямен Эдвардтың соғыстары кезінде осы оңтүстікке дейін сезілген қауіпсіздіксіздік деңгейін көрсетеді. Рұқсат және қамалдар мәртебелі белгі болды. Гилберт салған мұндай кішкентай мұнаралы үйлердің тек 2% ғана рұқсат алған. Патшаның «санкциясы» ізделіс-теңіз бонус болды, бірақ міндетті емес. Монастырлар таратылғаннан кейін Уитли біраз уақыт патшаның қарамағында болды. 1551 жылдың 8 желтоқсанындағы Эдуард VI-ның жарлығымен ол Нортумберленд герцогы атанған Уорвик графы Дадлидің қолына көшті. 1632 жылға дейін ол Перси отбасының иелігінде болды, содан кейін бұл аймақ әртүрлі иелерге жылдық жалдамаға берілді, 1682 жылы Нортумберлендтің 11-ші графы Джоселиннің мұрагері Элизабетқа үйленген Сомерсет герцогының иелігіне өтті. Уитли кейіннен оның немересі Элизабет Сеймурға мұрагерлікпен көшті, ол Йоркшир баронеті, кейін Нортумберленд герцогы атанған сэр Хью Смитсонға үйленді. Уитли содан бері ұрпақтарымен сақталды және қазіргі Нортумберленд герцогы – иеліктің иесі және негізгі жер иесі. Монкситон, ауданның солтүстік-батыс бөлігінің көп бөлігін құрайды, ол да өте көне және оның өнеркәсіптері Уитлидегідей көбінесе көмір өндіру және әк тас қазумен айналысты.

XIX ғасырдан бүгінгі күнге дейін

19-шы ғасырдың соңынан бастап 20-шы ғасырға дейін, жергілікті көмір өндірісінің және осы аймақтағы байланысты өнеркәсіптердің төмендеуінің салдары Уитлидің теңіз жағасындағы демалыс орны ретінде дамуымен азайтылды. 1882 жылы Солтүстік Тайн айналма темір жол желісінің ашылуы, жағалаудағы елді мекендерді Ньюкаслмен байланыстырып, туризм саласына үлкен пайда әкелді. Қазіргі метро жүйесімен жалғасқан бұл желі қала орталығында жаңа темір жол стансасын, ал Монкситон қаласында тағы бір стансаны қамтыды. Екі станса да қазір метро стансалары ретінде қолданылуда. Уитли Бэй әлі де танымал демалыс орны болып табылады, Паркдин Рисортс демалыс жасаушылар мен жеке үйлердің иелері үшін автотұрақпен қамтамасыз етілген. Приход шіркеуі – Сент-Пол шіркеуі. 1860 жылы Тайнемут приходы бөлінген кезде Нортумберленд герцогы оны салып берген, ал 1864 жылы қасиеттеп берілген. Уитли және Монкситон жергілікті кеңесі 1873 жылы құрылды. Жергілікті кеңестің ауданы Уитли және Монкситон қалалық округіне айналды. 1890-шы жылдарға дейін қала Уитли деп аталды, бірақ Солтүстік Йоркширдегі Уитбимен шатасу жиі хаттардың дұрыс адреске жетпеуіне себеп болды. 1901 жылдың қыркүйегіндегі соңғы оқиға – бұрынғы тұрғын Эдинбургте қайтыс болды және оның денесі Уитлидегі Сент-Пол шіркеуінің қорына жерленуі керек еді. Алайда, дене қателікпен Уитбиге жеткізіліп, жерлеу кешіктірілді. Кеңес тұрғындардан жаңа атау ұсынуларын сұрағанда, ең көп дауыс жинаған атау Уитли шығанағы болды. Ресми түрде Уитли шығанағы деп белгіленгенімен, көптеген тұрғындар қалаға әлі де «Уитли» деп атап кеткен. 1944 жылдың 1 қаңтарында Уитли және Монкситон қалалық округі Уитли шығанағы қалалық округіне айналды, ал 1954 жылдың 5 наурызында Уитли шығанағы ауданы ретінде Корольдік жарғы алды. Жарғы 1954 жылдың 14 сәуірінде қалада өткен салтанатты шарада Корольдік ханшайым табыс етті. 1972 жылғы Жергілікті Өзін-Өзі Басқару Заңы ауданды таратып, ауданның солтүстігіндегі Хартли Нортумберлендтегі Блайт Вэлли ауданының құрамына кірді, ал қаланың көп бөлігі, соның ішінде Уитли Бэй және Монкситон, Тайн және Уэр аймағындағы Солтүстік Тайнсайд Метрополитендік ауданының құрамына енді. Қала Тайнемут сайлау округіне қарасты.

География

Уитли шығанағы Ньюкасл-апон-Тайн қаласынан шамамен 16 шақырым шығысқа қарай орналасқан. Шығысынан Солтүстік теңізінің жағалауымен шектеседі. Тайнемут оңтүстікке қарай 5 шақырым жерде. Сент-Мэри аралы – қаланың солтүстік ұшындағы тасқынмен жабылатын арал, онда қаланың көрнекті орындарының бірі – маяк орналасқан. Сент-Мэри аралының солтүстігіндегі жағажайға жақын жартастарда көмір қабаттары ашылып жатыр, және жағажайдан су басылғанда көмір жинауға болады. Бұл көмір қабаттары Ситон Слюске дейін созылып жатыр.

Көлік

Тайн және Уэр метрополитенінің сары желісі қаладан өтеді, және қалаға қызмет ететін станциялар бар. Ньюкасл қаласының орталығына метромен саяхат Оңтүстік Госфорт немесе Уолсенд арқылы шамамен 25 минутқа созалады. Қаладағы негізгі автобус операторлары – Stagecoach North East, Go North East және Arriva Northumbria. 1990 жылдардың соңына дейін Arriva қалада автобус станциясы мен депосына иелік етіп, оларды басқарды. Бұл 1998 жылы жабылды, ал Park View сауда орталығы осы станцияның және ескі почта ғимаратының орнында салынған.

Медиа

Жергілікті апталық газет, The News Guardian, Johnston Press баспасынан шығарылады және жақын орналасқан Сандерленд қаласындағы Sunderland Echo баспаханасында басылады. Балама тегін апталық газет – Chronicle Extra, бұрын Herald and Post деп аталған.

Білім

Қалада екі жоғары мектеп бар, Уитли Бей жоғары мектебі және Монкситон жоғары мектебі. Қала Ұлыбританиядағы бастауыш, орта және жоғары мектептерден тұратын үш деңгейлі білім беру жүйесін сақтап қалған сирек орындардың бірі.

Қайта жаңғыру

2007 жылдың 20 ақпанында Солтүстік Тайнесайд кеңесі Испандық қала мен Уитли шығанағын жаңғырту жоспарларын жариялады. Жоспардың негізгі бөлігі – 1912 жылы салынған, әйгілі күмбезі бар Испандық қала аумағын қайта дамыту. Көп жыл бойы ол түрлі аттракциондар мен ойын-сауықтармен бірге ойын-сауық паркіне ұя болды, бірақ 2000 жылы ойын-сауық паркі жабылғаннан кейін тоқырап қалды. Испандық қала 2018 жылдың шілдесінде қайта ашылды. Соңғы кездегі қалалық жақсартуларға 2008 жылы Панама Дипте ашылған скейтпарк, 2007 жылы Уитли паркіндегі балалар ойын алаңы, сондай-ақ бассейн мен «Playhouse» қайта жөндеуден өтіп, 2009 жылы қайта ашылды. 2013 жылы қала орталығындағы басты көшенің артында орналасқан, туристік ақпарат бюросы мен бірлескен қызмет көрсету орталығы бар жаңа кітапхана Йорк Роудтың орнында аяқталды.

Футбол

Уитли Бей ФК қаланың Хиллхедс паркінде ойнайды, бұл мұз айдынына жақын орналасқан. Қаланың батысындағы Хиллхедс стадионы шамамен 4500 көрерменге арналған, негізгі трибунада 250 орын бар. Қазіргі уақытта Солтүстік Лиганың бірінші дивизионында ойнайтын клуб 2002 жылы Бирмингемдегі Вилла Паркте Типтри Юнайтедті жеңіп, ФА вазасын (әуесқойлар ФА кубогы) жеңіп алды. Уитли Бей 2009 жылдың мамырында ФА вазасының финалына қайта жетті, сол кезде клуб жаңа Уэмбли стадионында Глоссоп Норт-Эндті 2:0 есебімен жеңді. Олар келесі жылы, 2009-10 жылғы ФА вазасының финалында Уэмблиде Wroxham-ды 6:1 есебімен жеңіп, кубокты сақтады. 2011 жылдың мамырында олар бес рет қатарынан жеңіске жетті, бұл жолы Коулвилл Таунды 3:2 есебімен жеңді.

Мұз хоккейі

Уитли Бей мұз айдыны Уитли Уорриорс мұз хоккей клубының үйі. Команда 1980-ші жылдар мен 1990-шы жылдардың басында жергілікті қарсыластары Durham Wasps-пен бірге ұлттық деңгейде жетістіктерге қол жеткізді.

Регби одағы

Уитли Бей Рокклифф RFC Хиллхедс қаласындағы Ловейн Авеню алаңында ойнайды. 1887 жылы Rockcliff RFC ретінде құрылған және әлі күнге дейін көбінесе "Rockcliff" деп аталады, олар бастапқыда қаланың Rockcliff ауданындағы теңіз жағасында орналасқан, бірақ кейіннен теңіз жағалауымен Испания қаласы орналасқан жерге көшіп барды. 1907 жылы клуб Ловейн Авенюдегі қазіргі алаңға көшті. Құрылғаннан кейінгі және Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдар клуб тарихындағы ең табысты кезең болды, сол кезде олар Англиядағы ең күшті командалардың бірі болды, 1892 жылы әйгілі Барбарийлерді жеңіп, Э. В. "Кішкентай Билли" Тейлор сияқты бірнеше халықаралық ойыншыларды тәрбиеледі, ол 1890 жылдары Англия құрамасының капитаны болған. 1980 жылдардың соңында лига жүйесінің енгізілуі 1990 жылдардың басында клубтың солтүстік-шығыс лигаларына өтуіне мүмкіндік берді. Қазіргі таңда клуб Дарем және Нортумберленд дивизионының 2-ші лигасынде ойнайды.

Жылдамдық жолы

Rockcliff алаңы 1929 жылдың көктемінде қысқа ғана уақытқа Dirt Track немесе Speedway жарыстары өткізілген жер болды. Тайнсайдтағы алғашқы орын болғандықтан, ол жаздың басында ашылған "Госфорт" стадионы сияқты танымал болған жоқ. Екі айдан кейін, оператор "Тайнсайд Спидвейс Лтд" компаниясы таратылғаннан кейін жабылды.

Теледидар

1960 жылдары BBC телехикаясы "Come Dancing" аймақтық финалдарын көрсетті, олар Эмпресс Бэйл залынан тікелей эфирде берілді. Уитли Бэй 1980-ші жылдардағы балалар телехикаясы "Supergran" сериалдарында да көрсетілді. 1990 жылдардың басындағы BBC детективтік сериясы "Spender" қалада түсірілді, ал бір бөлімі негізінен Уитли Бэй мұз айдынында өтті. 2006 жылы BBC-нің "Thin Ice" комедиялық сериалы да қалада және мұз айдынында түсірілді. ITV-нің "Vera" сериалының бірнеше эпизодтары қалада түсірілді, оның ішінде "The Rendezvous Cafe" және теңіз жағалауы да бар. Сонымен қатар, жылдар бойы қалада балалар телесериалы "Byker Grove" көріністері түсірілді.

Фильм

1976 жылы "The Likely Lads" фильмінің бір бөлігі қалада түсірілді. 2000 жылы түсірілген "Purely Belter" фильмінде Spanish City Dome-ға іргелес орналасқан бинго залында түсірілген сахналар бар. Кейбір сыртқы кадрларда сол кездегі ойын-сауық паркінің қалдықтары көрсетілген. Қала 2013 жылы жергілікті ACT 2 CAM компаниясы өндірген "The Cullercoats Fishlass" фильмінде де пайда болады, онда Чарльз Элдертон Испания қаласының иелерін жексенбілік лицензиялық талаптарға қарамастан, өзінің труппасына сол жерде өнер көрсетуге рұқсат беруге көндіруге тырысады. Уитли Бей кинофестивалі – 2010 жылдан бері жалғасып келе жатқан жылдық қоғамдық шара. Демеушісі – Иан Ла Френа.

Радио

Персиваль Гоффин жетекшілік еткен Уитли Бей қалалық оркестрі 1930 жылдары Уитли Бейдегі Қысқы бақтардан BBC радиосында тұрақты түрде беріліп тұрды. 1968 жылы BBC Radio 4 радиосының таңғы эфирі Сент-Пол шіркеуінен жүргізілді. 1992 жылы Radio 1 Roadshow қаладағы The Links алаңынан, ал 2001 жылы Radio 1 Dance Party де The Links алаңынан берілді.

Музыка

Тина Кузинстің "Pray" әнінің клипі Сан-Мари маяғында, Испания қаласында, теңіз жағалауында және Уитли Бей баптистік шіркеуінің артындағы көшеде түсірілген. "Tunnel of Love" әнінде Dire Straits та Испания қаласына сілтеме жасайды. Journey South тобы "The First Time Ever I Saw Your Face" әнінің клипі үшін теңіз жағалауында және Rendezvous Cafe-де түсірілімдер жүргізді. "Tygers of Pan Tang" рок-тобы 1978 жылы Уитли шығанағында құрылған.