Кіріспе
Данблан (Dùn Bhlàthain) – Шотландияның орталық бөлігіндегі Стирлинг округінің аумағында және Пертшир графтығының тарихи шекараларында орналасқан қала. Бұл қала тұрғындарының көпшілігі Глазго және Эдинбург сияқты Орталық белдеудің көп бөлігіне қатынайтын жақсы көлік байланыстарынан пайдаланады. Данблан Алан суының (немесе Алан өзенінің) жағасында, Форт өзенінің саласында салынған. Данблан соборы – қаланың ең танымал нысаны. 2001 жылғы халық санауы бойынша Данблан халқы 8 114 адамды құрады, ал 2011 жылғы санауда 8 811 адамға жетті; екі көрсеткіш те 2010 жылғы жергілікті ауданның анықтамасы бойынша есептелді. 2016 жылдың ортасында халық саны 9 410 адамға жеткен деп есептелді.
Атаудың шығу тегі
"Данблан" атауының шығу тегі туралы ең көп таралған теория – бұл атаудың "Бланның бекінісі" деген мағынаны білдіретіні, ол 6-шы ғасырдың соңында өмір сүрген ерте христиан әулиесі, Сент Бланды (немесе ежелгі ирланд тілінде Блан) еске алу үшін берілген. Оның негізгі ордасы бастапқыда Бьют аралындағы Кинггарт болған. Ол немесе оның ізбасарлары Дунблан жерінде шіркеу құрған болуы мүмкін; Бланға табынушылық, мүмкін, кейінгі ғасырларда қазіргі Аргилл аймағынан келген қоныс аударушылармен бірге келді. "Дунблан" атауының ең ерте жазылуы "Дул Блан" түрінде кездеседі, мұндағы бірінші элемент – шотланд гаэль тіліне сіңген пиктік сөзі, "сулы шалғын, хауг" деген мағынаны білдіреді. "Дул Бланға" ұқсас шотланд жер-атауларына Далсерф, Далмарнок және Далпатрик жатады, олардың барлығы да әулиелерді еске алады.
Тарих
Бұл жерде христиан дінінің ең алғашқы дәлелі – соборда сақталған 10-11 ғасырлардағы екі крест тақташасы. Кейінгі ортағасырлық ғимаратқа енгізілген, бірақ бастапқыда жеке тұрған, 11 ғасырдағы қоңырау мұнарасының биіктігі 15 ғасырда ұлғайтылған. Кеме және дәлізсіз хор 13 ғасырға дейін салынған. Дунбланның ортағасырлық епархиясы бай немесе кең болған жоқ (37 приход), сондықтан собор салыстырмалы түрде қарапайым, бірақ оның көркем архитектурасы және Алан суының аңғарына көрінісі зор бағаланады. Реформациядан кейін собордың кемесі тасталып, көп ұзамай шатыры бұзылып, жерлеу орнына айналдырылды. Хор қалалық шіркеу ретінде сақталды. 1715 жылы Шеррифмюр шайқасы Дунбланға өте жақын жерде болды. Шайқасқа дейін көптеген жауынгерлер қалада орналастырылды. Дунблан теміржол станциясы 1848 жылы Шотландияның Орталық теміржолының Стирлинг-Перт бағытындағы аялдама ретінде ашылды, кейіннен Калландерге баратын тармаққа жалғасты, ол ақырында Обанға жетті. Бұл бағыт 1965 жылы Бичингтің кесімдерінен жабылды. 19 ғасырдағы гидротерапия қозғалысының өркендеу кезеңінде Дунблан сәтті гидротерапиялық мекемеге орналасқан жер болды (төмендегі суретке қараңыз). Собордың кемесі 1889-1893 жылдары қайта жабылды, ал Роберт Роуанд Андерсон жаңа жиһазбен қамтамасыз етті. 1970 жылдардың басынан бері қала кеңінен дамыды және қазірде жақсы жол және теміржол байланыстары мен сапалы мектептерінің арқасында қала маңындағы ізделіс жоғары орналасқан қала ретінде есептеледі. Дунблан Стирлинг университетінің Бридж-оф-Аллан кампусына жақын орналасқан және ғалымдар үшін танымал орын болып табылады.
Қазалау
1996 жылы 13 наурызда жергілікті тұрғын Томас Гамильтон Дунблан бастауыш мектебінің спорт залында 16 баланы және олардың мұғалімі Гвен Майорды атып өлтірді, содан кейін өзі-өзін өлтірді. Ол өзінің лицензиялық қаруы мен оқ-дәрісін пайдаланды. Жергілікті зиратта 17 құрбанның құрметіне ескерткіш орнатылған, ал соборда кенотаф бар. Сонымен қатар, Киелі Руд, Сент-Блан және Лекропт шіркеулерінде балалар мен олардың мұғалімін еске алатын әсем әйнек терезелер орнатылған. Оқыс оқиғадан кейін жиналған қаржы жаңа қоғамдық орталық (Дунблан орталығы) құрылысына жұмсалды. Осы оқиғадан соң үкімет Ұлыбританияда барлық қолғап қаруына – жалпы ұзындығы белгілі бір шектен кем пистолеттерге – иелік етуге тыйым салатын заң қабылдады. Теннисшілер Джейми Мюррей мен Энди Мюррей осы қырғын кезінде мектепте болған.
Басқару және мәртебе
Қала 1975 жылы шотланд округтері таратылғанға дейін патшалық бург және Пертширдің бір бөлігі болды, содан кейін Орталық аймақтағы Стирлинг округінің құрамына кірді. 1994 жылы аймақтар таратылып, Данбланның жалғыз жергілікті билігі Стирлинг кеңесіне бағынды. Данбланның белсенді қоғамдық кеңесі де бар. 1983 жылға дейін Данблан Ұлыбритания парламентіндегі Кинросс және Батыс Пертшир сайлау округінің бөлігі болды, оны көбінесе Юнионист (және Консервативті) партиясынан депутаттар өкілдік етті. 1983 жылдан кейін ол Стирлинг сайлау округінің құрамына енді және содан бері Консервативті, Лейборист және SNP партиясынан депутаттар сайланды. Шотландия Парламентінде Данблан Clackmannanshire және Данблан сайлау округінің және Орталық Шотландия мен Файф аймағының бөлігі. Кеңестік сайлауларда ол Бридж-оф-Алланмен бірге бір округті құрайды. Данблан Данблан соборының болуына байланысты көбінесе қала деп аталады. Дегенмен, бұл мәртебе ресми түрде мойындалмаған.
Белгілі орындар, нысандар және азаматтық өмір
Dunblane қаласында қазіргі уақытта екі супермаркет бар: Tesco (1996 жылы ашылған) және M&S Foodhall (2009 жылы ашылған). Басқа дүкендердің қатарында, Хай-стритте екі жекеше шаруашылыққа тиесілген ет дүкені бар. 6 жыл бойына, жергілікті жасөспірімдердің шағын тобы мен олардың ата-аналары Laighills ауданында скейтпарк салу үшін ақша жинады. Скейтпарк 2007 жылдың 23 ақпанында аяқталды және оны Death скейтборд командасы мен Vans UK Tour тобына шақырды.
Көлік
Қалаға Дунблан теміржол станциясы қызмет көрсетеді, онда Стирлинг, Перт, Глазго және Эдинбургке үнемі пойыздар қатынайды. Бұл қала сонымен қатар Инвернестен Каледониялық түнгі пойыздың және Абердин, Дунди, Инвернесс, тіпті Лондонға дейінгі бірнеше қашықтығы ұзақ пойыздардың аялдамасы болып табылады. Бұрын Дунблан станциясы Дун, Калландер және Криаларихқа қарайтын көрнекті маршрут бойынша пойыздардың торабы болған, онда бұл желі Глазгодан Обанға дейінгі әлі де сақталған желіге қосылған. Көп танымал Калландер желісі арқылы Обанға бару 1965 жылы тоқтатылды. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, Дунблан британдық теміржол желісіндегі ең солтүстіктегі электрленген станция болып табылады. Дунблан – М9 тас жолының аяқталатын және Пертке қарай A9 қос жолға қосылатын жері. A9 бұрын Дунблан қаласының ортасынан өтіп, бірақ 1991 жылы айналма жол салынысымен ескі жол B8033 болып өзгерді. Қаланың қарқынды өсуі жергілікті көлік құралдарының пайдалануын күрт арттырып, паркинг мәселесіне әкелді.
Лейтон кітапханасы
Ескі қала орталығы собордан өзге де көптеген тарихи ғимараттарды сақтап қалған, оның ішінде 17 ғасырдағы Лейтон кітапханасы бар – бұл Шотландиядағы халыққа ашық ең көне жеке кітапхана (жаздың белгілі күндері). Жақын маңдағы жақсы сақталған кейінгі ортағасырлық қала үйінде (бұл ғимарат ортағасырлық собордың деканының резиденциясы ретінде салынған болуы мүмкін) жергілікті тарих мұражайы орналасқан (жаз айларында ашық, кіру ақысыз). Ішкі ауласында жаңадан заманауи қосымша салынды, ол қосымша көрме алаңын ұсынып, мүмкіндігі шектеулі адамдардың кіруіне мүмкіндік береді.
Данблан орталығы
Данблан орталығы – жастар, отбасы, өнер, спорт және қоғамдық қажеттерге арналған, мақсатты түрде салынған орталық. Ол 1996 жылғы трагедиядан кейін құрылған бірнеше қордың бірігуінен түскен қаражатты пайдалану жолындағы қоғамдық дауыс беру нәтижесінде салынды. 2004 жылы ашылған бұл орталық мемлекеттік қаржыландыруға тәуелді емес, пайдаланушылардан түсетін табыс пен қайырымдылық көмегі арқасында жұмыс істейді. Оны Дунблейн жастар және спорт орталығы қоры (Қаржы нөмірі SC027397) басқарады, оның құрамында қоғамдық қамқоршылар кеңесі бар. Ол бұрынғы Shell жанармай құю станциясының орнына салынған, қазір сол жерде M&S тағам дүкені орналасқан.
Қонақ үйлер
Қаланың солтүстік жағын қазіргі уақытта Hilton Hotel Group иелігіндегі және Doubletree брендімен жұмыс істейтін Dunblane Hydro Hotel басып алады. Виктория дәуірінде салынған бұл ғимарат орманды жерде, тік және кең жасыл төбешіктің үстінде орналасқан. 19 ғасырдың соңында салынған, бірнеше рет қайта жаңартылып, кеңейтілген, бірақ негізгі құрылысы көбінесе сақталған. Бұрын мұнда кең ауқымды шипажай және емдік ванналар (Крифф және Пиблс сияқты басқа шотландтық "Гидрос" нысандары сияқты) болған.
Мектептер
Қазіргі уақытта Данблан қаласындағы мектептерде шамамен екі мың оқушы оқып жатыр.
Данблан бастауыш мектебі
Данблан бастауыш мектебі Дуун жолында, Данбланның батыс жағында орналасқан. Мектепте баскетбол алаңы бар үлкен ойын алаңы бар, ол қосымша сабақтар мен жергілікті клубтар үшін үнемі пайдаланылады. Мектепке жақын, бөлек ғимаратта кеңес басқаратын балабақша орналасқан. 2022 жылғы мәлімет бойынша, бұл Стирлинг кеңесіндегі 395 оқушысы бар екінші ірі бастауыш мектеп. 1996 жылы мектептің спорт залында Данблан трагедиясы орын алды. Мектеп бірнеше күн ішінде қайта ашылды, ескі спорт залы тез арада бұзылып, ғимараттың екінші жағына қосымша ғимарат салынды. Бұрынғы спорт залы орнында ескерткіш бақша құрылды. Данблан бастауыш мектебінің формасы көк түсті поло және қызыл свитерлерден тұрады (7-сынып оқушыларының свитерлері қара). Свитерлердегі мектеп логотипінің түсі үйлерге қарай өзгереді. Үйлер жергілікті қамалдардың аттарымен аталады: Эйртри (қызыл), Дуун (көк), Драммонд (сары) және Килбрид (жасыл).
Сент-Мэри епископальдық бастауыш мектебі
Сент-Мэри – Данблан қаласының ортасына жақын орналасқан ең көне және кішкентай бастауыш мектебі. Ол 1850 жылдан бері Смитти-Лонда (Fourways айналма жолының жанында) қазіргі орнында орналасқан. Сент-Мэри, Сент-Мэри епископ шіркеуінің бірінші ректоры, канон Генри Малколмның қызметі кезінде кедей балаларға арналған шіркеу мектебі ретінде құрылған. 1997 жылы жаңартылып, кеңейтілді. Сент-Мэриде 1970-ші жылдарға дейін екі мұғалім болды. Қазір жеті бастауыш сыныпты қамтитын төрт сынып және балабақша бар. Сент-Мэри формасы көк түсті поло жейделер мен жасыл түсті свитерлерден тұрады. Төрт үй: Кромликс, Кир, Килбрид және Киппенросс.
Ньютон бастауыш мектебі
Ньютон бастауыш мектебі 1996 жылы ашылды. Мектеп атауы Ньютон шаруашылығынан алынған, оның тарихы 1655 жылғы жарғыға дейін, Оливер Кромвель Киппенростың Джеймс Пирсонды иесі ретінде бекіткен кезеңге дейін жетеді. Мектепті айнала қоршаған Ньютон Крессент және Охилтри (1429-1447 жылдар аралығында Данблан епископы болған аталған кісінің есімімен аталуы) көшелері мектеп логотипінде бейнеленген, оған трактор және кельт кресі кіреді. Ньютон бастауыш мектебінде шамамен 440 оқушы білім алады. Дунблан қаласындағы басқа екі бастауыш мектеп сияқты, оның жанында да балабақша бар. Ньютон бастауыш мектебінің формасы ақ поло көйлектер мен патша көк түсті свитерлерден тұрады. 7-сынып оқушыларының формасы сәл өзгеше – ақ поло көйлектер мен күңгірт теңіз көк түсті свитерлер. 2019 жылы Ньютон бастауыш мектебінің директоры қайтыс болды, содан бері оның есімін сақтау үшін мемориалдық ғимарат салынды.
Данблан орта мектебі
Дунблан орта мектебінде шамамен 1000 оқушы және 60 мұғалім бар. Мектеп Данбланның оңтүстік-батысында, Олд Дуун жолында орналасқан. Қазіргі ғимарат 2007 жылдың қараша айында аяқталды, кейін Джейми Мюррей ресми түрде ашты. Ол 1970 жылдардағы бұрынғы ғимараттың ойын алаңдарына салынған, ескі кампус тұрғын үйлер салу үшін сатылып, ал ойын алаңдары айналма жолдың ар жағына көшірілді. Қазіргі ғимаратқа театрлық жабдықтар, фитнес-сауыты, би студиясы, бірнеше оқушылар демалыс бөлмелері және бастапқыда ескі ғимарат үшін салынған, кез келген ауа-райында қолдануға болатын спорт алаңы кіреді. Бұл ғимарат Стирлинг кеңесіндегі алғашқы мемлекеттік-жеке серіктестік мектеп жобасы болды. Тамақтану қызметтерінің жеткіліксіздігі туралы шағымдар түсті, сондай-ақ бұл Стирлингтегі бассейнсіз салынған жалғыз мектеп болды. Мектеп 2011 жылдан бері кітапханасыз. Мектеп үнемі академиялық көрсеткіштер бойынша жақсы нәтижелерге қол жеткізіп келеді. 2013 жылы мектеп академиялық жетістіктері бойынша Шотландияның үздік он мектебінің қатарына енді, оның оқушыларының үштен екі бөлігінен астамы жоғары білімге түсті. 2019 жылы мектеп Шотландиядағы екінші үздік мемлекеттік мектеп деп танылды, себебі 2018 жылы мектеп бітірушілердің 76%-ы бес немесе одан көп пән бойынша жоғары нәтижелерге қол жеткізді. Dunblane High мектебінің формасы 2010 жылдан бері ақ көйлек, қара шалбар немесе юбка, "Blu Tack" көк түсті тоқыма киім және патша көк түсті блейзер (немесе S6 сыныбы үшін ашық көк түсті өрнекпен қара блейзер) болып табылады. Галстуктер сыныпқа қарай өзгереді. Мектеп үйлері: Рамоил (қызыл), Шерифмюир (сары) және Килбрид (көк).
Виктория патшайымы мектебі
Queen Victoria School - бұл британдық қарулы күштердегілердің балаларына арналған, бірлескен білім беретін мектеп-интернат, және оны Қорғаныс министрлігі басқарып, қаржыландырады. Ол қала орталығынан шамамен 1 миль (2 км) солтүстікке қарай, А9 тас жолына көрінетін тыныш жайда орналасқан. Мектептің шіркеуі – шотландтық ортағасырлық архитектураның қайта жаңғыруының көрнекті мысалы, ол Фиф округіндегі Сент-Монанс шіркеуінің (бұрынғы Доминикан, кейіннен приходтық) 14 ғасырлық үлгісінде салынған.