Кіріспе

Каунтіге бағынбаған округ немесе қала. Каунтілік округ – Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігінде 1889 жылы енгізілген термин. Ол каунтілік кеңестің бақылауынан тәуелсіз округ немесе қаланы білдіреді, бұл 1990 жылдардан бері құрылған біртұтас әкімшілік бірліктерге ұқсас. Шотландияда оған баламалы термин – қала каунтісі болды. Олар Англия мен Уэльсте 1972 жылғы Жергілікті басқару актісімен жойылды, бірақ Солтүстік Ирландияда лейтенанттық және шерифтік үшін қолданылуда. Ирландия Республикасында олар әлі де бар, бірақ 2001 жылғы Жергілікті басқару актісінің ережелеріне сәйкес қалалар деп аталды. 1994 жылғы Уэльс Жергілікті басқару актісі Уэльстегі белгілі бір "басты аудандар" үшін бұл терминды қайта енгізді. Шотландияда каунтілік округтер болған жоқ, олардың орнына қала каунтілері болды. Олар 1975 жылдың 16 мамырында жойылды. Сол кездегі Шотландияның төрт қаласы – Абердин, Данди, Эдинбург және Глазго осы санатқа кірді. Шотландия жүйесінде полиция, білім беру және өрттен қорғаудан басқа барлық қызметтерге жауапты болатын ірі қалалық округтердің қосымша санаты болды (Англия мен Уэльстегі муниципалды округтерге ұқсас).

Бастапқы құрылуы

1889 жылы округтік кеңестер алғаш құрылғанда, оларға ірі қалалар мен қалаларға билік беру практикалық емес деп шешілді, сондықтан кез келген ірі, ресми мәртебесі бар елді мекен округтік округ мәртебесіне ие болуға және осылайша әкімшілік округке бағынбауға құқылы болды. Кейбір қалалар мен қалалар бұрыннан-ақ тәуелсіз округтер корпорациясы болып келді, ал көпшілігі округтік округтерге айналды. Алғашқыда он округтік округ ұсынылды: Бристоль, Халл, Ньюкасл-апон-Тайн және Ноттингем, бұл қалалар бұрыннан округтер еді, ал Бирмингем, Брэдфорд, Лидс, Ливерпуль, Манчестер және Шеффилд – емес. 1888 жылғы Жергілікті басқару туралы заңның соңғы нұсқасы қабылданғанда, ескі округтер корпорациясын қоспағанда, 50 000-нан астам халқы болуы талап етілді. Нәтижесінде Англияда 61 округтік округ, ал Уэльсте екі округ (Кардифф және Суонси) құрылды. Бірнеше ерекшеліктерге рұқсат берілді, көбінесе тарихи қалалар үшін, соның ішінде Бат және Дадли, олар 1901 жылғы халық санағына дейін 50 000 шегінен төмен қалатын болды. Бервик-апон-Твид, Личфилд, Пул, Кармартен және Хаверфордвест сияқты кішкентай округтер корпорациясы округтік округтерге айналмады, бірақ 25 000-нан аз халқы бар Кентербери айналды.

Өсу

Аудандық және округтік кеңестер 1889 жылғы 1 сәуірде қызметке кірді. Содан кейін, жеті ай өткен соң, 1889 жылғы 9 қарашада Оксфорд қаласы 1888 жылғы Акті бойынша округтік округ мәртебесіне ие болмаған алғашқы округ болды. Келесі онжылдықтарда тағы да бірнеше жаңа округтік округтер құрылды, көбінесе 50 000-ға жуық халқы бар округтерге, сосын оларды округтік округтер ретінде құру үшін арнайы заңдар қабылданатын. Округтік округ мәртебесін беру ірі муниципалитеттер мен аудандық кеңестер арасында көптеген дау-жанжалға себеп болды. Халық санының лимиті аудандық кеңестерге үлкен халыққа ие билік органдарын құруға мүмкіндік беретін, яғни округтерді біріктіруге немесе шекараларын өзгертуге кедергі келтірді, себебі бұл оларға округтік округ мәртебесін алып, әкімшілік ауданнан салық базасын шығарып алуға мүмкіндік беретін еді. Осы кезеңде құрылған округтік округтер әртүрлі болды, олардың ішінде Борнмут және Саутхенд-он-Си сияқты дамып келе жатқан қалалар да бар еді. Ал Бартон-апон-Трент және Дьюсбери сияқты басқа қалалардың халқы 50 000-нан көп өспеді. 1913 жылы Лутон және Кембридждің округтік округ мәртебесін алуға жасаған әрекеттері, Жергілікті Өкімет Кеңесінің мақұлдауына қарамастан, Парламентте сәтсіз аяқталды – Кембриджді Кембриджширден бөліп шығару Кембриджшир аудандық кеңесінің кірісін жартысынан астамға азайтатын еді.

Баяулау

Онслоу графы төрағалық еткен комиссияның ұсынысы бойынша 1926 жылы «Жергілікті басқару (округтік қалалар және түзетулер)» заңымен халық санының шегі 75 000-ға көтерілді, сонымен қатар шекараны кеңейту де қиындатылды. Ал бұл шек 1958 жылғы «Жергілікті басқару» заңымен 100 000-ға дейін көтерілді. 1930 жылдары Мертир-Тидфил округінің сақталуы күмәнді болды. Қаланың ауыр индустриясының төмендеуіне байланысты 1932 жылы ерлердің жартысынан астамы жұмыссыз қалды, нәтижесінде мемлекеттік жәрдемақы төлемдерін жүзеге асыру үшін өте жоғары муниципалдық салықтар енгізілді. Сонымен қатар, округтің халқы 1908 жылы құрылған кездегіден кем болды. 1935 жылдың мамыр айында «Мертир-Тидфилдің округтік қала мәртебесін сақтау керек пе, әлде басқа қандай шаралар қолданылуы керек?» деген мәселені зерттеу үшін корольдік комиссия тағайындалды. Комиссия келесі қарашада есеп берді және Мертирдің округтік емес қала мәртебесіне қайта оралуын, ал мемлекеттік жәрдемақыны орталық үкімет қабылдауын ұсынды. Алайда, қала округтік мәртебесін сақтап қалды, ал 1936 жылы Уэльс денсаулық сақтау кеңесінің төрағасы әкімшілік кеңесші болып тағайындалды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Англия мен Уэльсте жаңа округтік қалалар құру, жергілікті басқаруды қарау күтіліп, іс жүзінде тоқтатылды. 1945 жылы жарияланған үкіметтік ақ парақта «округтік қалаларды кеңейту немесе құру үшін бірнеше заң жобалары болады деп күтілуде» делінген және жергілікті басқару реформасын үйлестіру үшін шекара комиссиясын құру ұсынылды. Ақ парақтағы саясат сонымен қатар «оның ерекше мәселелеріне байланысты» Миддлсексте жаңа округтік қалалар құру мүмкіндігі де жоққа шығарылды. 1945 жылдың 26 қазанында сэр Малкольм Трустрам Ев төрағалығымен Жергілікті мемлекеттік шекара комиссиясы тағайындалды және 1947 жылы есебін ұсынды. Комиссия 200 000 және одан да көп халқы бар қалалардың бір деңгейлі «жаңа округтерге» айналуын ұсынды, ал 60 000 – 200 000 халқы бар «жаңа округтік қалалар» «негізгі мақсаттағы билік органдары» болып табылады, ал әкімшілік округтің округтік кеңесі белгілі бір шектеулі қызметтерді ұсынады. Есепте 47 екі деңгейлі «жаңа округтер», 21 бір деңгейлі «жаңа округтер» және 63 «жаңа округтік қалалар» құру көзделді. Комиссияның ұсыныстары жергілікті биліктің әртүрлі деңгейлері арасындағы функцияларды бөлуді қарауға дейін кеңейтілді, демек, оның өкілеттіктерінен тысқары болды және оның есебі орындалмады.

Ішінара реформа

Реформаның келесі талпынысы 1958 жылғы Жергілікті Өкімет туралы заң арқылы жасалды, ол Англия және Уэльс үшін Жергілікті Өкімет комиссияларын құрды. Бұл комиссиялар қолданыстағы жергілікті өкімет құрылымдарын қарап шығу және реформалар ұсыну үшін жаратылды. Комиссиялар таратылмас бұрын жұмыстарын аяқтамаса да, 1964 және 1968 жылдар аралығында бірнеше жаңа графтық округ құрылды. Лутон, Торбей және Солихалл графтық округ мәртебесіне ие болды. Сонымен қатар, Тиссид Миддлсбро графтық округымен, Стоктон-он-Тис, Редкар және Торнаби муниципалдық округтарының бірігуінен құрылды; Уорли Сметвик графтық округымен және Олдбери мен Роули Регис графтық емес округтарынан құрылды; ал Батыс Хартлпул Хартлпулмен біріктірілді. Осы өзгерістерден кейін Англияда барлығы 79 графтық округ болды. Комиссия Барнслині графтық емес округке дейін төмендетуді де ұсынды, бірақ бұл орындалмады.

Жою

Ист-Хэм, Вест-Хэм және Кройдон округтері 1965 жылы Ұлы Лондон құрылғанда таратылып, Лондон аудандарының бір бөлігіне айналды. Қалған округтер 1972 жылғы Жергілікті өзін-өзі басқару заңына сәйкес 1974 жылы таратылды және олардың орнына екі деңгейлі жүйеде округтік кеңестерге бағынатын метрополитендік және метрополитен емес аудандар құрылды. Ұлы Лондон мен метрополитендік округтердегі төменгі деңгейдегі аудандар, метрополитен емес округтерге қарағанда кеңірек өкілеттіктерді сақтап қалды.

Солтүстік Ирландия

Белфаст және Дерри қалалық округтері 1898 жылғы Жергілікті басқару (Ирландия) заңымен құрылған. Солтүстік Ирландияда жергілікті басқару 1973 жылдан бері қалалық округтерді пайдаланбайды, бірақ олар әкімшілік басшылыққа (lieutenancy) қолданылуда. Әкімшілік мақсаттар үшін Солтүстік Ирландиядағы екі қалалық округтің орнына екі ірі аудан (Белфаст және Лондондерри) құрылды.

Ирландия Республикасы

1898 жылғы Жергілікті Өкімет (Ирландия) заңы Ирландияда округтік қалаларды құрды. Заңға сәйкес, төрт бұрынғы корпоративтік округ (Корк, Дублин, Лимерик және Уотерфорд) округтік қалаларға айналды. 1986 жылы Галвей округтік қала мәртебесін алды. Ирландия Республикасында тиісті заңнама (өзгерістер енгізілгенімен) күшінде болды және бастапқы үлгідегі округтік қалалар 2001 жылға дейін сақталды. 2001 жылғы Жергілікті Өкімет заңы (Ирландиядағы жергілікті өкіметтің көп бөлігін алмастырды) "Округтік қала" терминін жойып, оны "Қала" (соответственно, "Корпорация" терминін "Қалалық кеңес"пен) деп алмастырды. Дегенмен, Килкенни дәстүрлі қала болғанымен, ешқашан округтік қала болған емес. 2014 жылғы Жергілікті Өкімет реформасы заңына сәйкес Килкенни ауданы таратылды, бірақ бұрынғы Килкенни ауданының әкімшілік аумағын қамтитын муниципалды округ Килкенни қаласының муниципалды ауданы деп аталатын болады.