Кіріспе
Канаданың Өкілдер палатасының төрағасы – Канада Парламентінің төменгі палатасының төрағасы. Парламент мүшесі (депутат) әрбір жаңа парламент басталғанда өзінің әріптес депутаттарымен сайланады. Канаданың Өкілдер палатасын басқарудағы спикердің рөлі Вестминстер жүйесін қолданатын басқа елдердегі спикерлердің рөліне ұқсас. 38-ші спикер – Грег Фергус, ол 2023 жылдың 3 қазанында 37-ші спикер Энтони Ротаның отставкасынан кейін осы лауазымға тағайындалды. Ол спикер болып сайланған алғашқы түрлі терілі адам. Ең ұзақ мерзімге спикер болып Питер Милликен саналады, ол төрт рет қатарынан 10 жыл 124 күнге сайланды.
The speaker of the House of Commons is the presiding officer of the lower house of the Parliament of Canada. A member of Parliament (MP), they are elected at the beginning of each new parliament by fellow MPs. The speaker's role in presiding over Canada's House of Commons is similar to that of speakers elsewhere in other countries that use the Westminster system. The 38th Speaker of the House of Commons is Greg Fergus, who assumed the role on October 3, 2023, following the resignation of the 37th speaker, Anthony Rota. He is the first person of colour to be elected speaker. The speaker with the longest tenure is Peter Milliken who was elected for four consecutive terms lasting 10 years, 124 days.
Рөл
Канадада Төменгі палатаның басшылығын жүргізу және оның қызметкерлерін қадағалау спикердің міндеті болып табылады. Спикердің өкілеттігі Сенат пен Корольдікпен байланыс орнату болып табылады. Олар палатаның жұмысын басқарады, үкіметті сауалдар кезеңінде сұрақтарға жауап беруге мәжбүр етеді, сондай-ақ палатада тәртіп сақтауды қамтамасыз етеді. Спикер 274 500 канад доллары жалақы алады (депутат ретінде 185 800 доллар, спикер ретінде 88 700 доллар), сонымен қатар Төменгі палатадағы шағын пәтерді және ресми резиденцияны, «Ферма» аталатын Квебек провинциясының Гатинеу паркіндегі Кингсмирде орналасқан иелікті пайдалануға құқығы бар. «Спикер» термині британдық парламенттік дәстүрден бастау алады. Қазіргі таңда Канадада қолданылатын француз тіліндегі термин – (президент, төраға немесе төрағалық етуші); ал «спикер» сөзінің сөзбе-сөз аудармасы болып табылатын термин, Францияда бұрын Ұлыбританияның Төменгі палатасының спикерін атау үшін қолданылған, 1980 жылдардың басына дейін пайдаланылды. Спикер және оның орынбасарлары Төменгі палатаның отырыстарында төрағалық етеді, белгілі бір мүшелерді сөз сөйлеуге шақырады, тәртіпті және әдептілікті сақтайды (бұзылған тәртіп үшін мүшелерді сөкпейді), сондай-ақ процедуралық және этикалық мәселелер бойынша шешімдер қабылдайды. Парламенттік ережелер мен дәстүрлерге сәйкес, палатадағы барлық мәлімдемелер спикерге, ешқандай мүшеге емес, жолданады. Мысалы, «Премьер-министр, осы палатаға түсіндіріңізші?» немесе «Сұрағыңызға рахмет» деуге болмайды. Оның орнына «Мырза спикер, Премьер-министр осы палатаға түсіндірсінші?» немесе «Ханым спикер, құрметті мүшеге сұрағы үшін алғыс айтамын» деу керек. Спикер сөйлеп тұрғанда мүшелерге сөз алуға рұқсат етілмейді және спикер сөйлеу үшін тұрғанда отырып алуға тиіс. Дәстүр бойынша, парламентте спикерлерге ер адам болса «Мырза спикер» (monsieur le président), ал әйел адам болса «Ханым спикер» (madame la présidente) деп сөз сөйлейді; спикерді иннуит тілінде ᐅᖃᖅᑎᑦᑎᔨ (Uqaqtittiji) деп те атайды. Спикердің орынбасарлары, белгілі бір уақытта төрағалық етіп жатқанда, «Мырза/Ханым спикер» деп аталады.
Сайлау
Конституция бойынша спикерді Төменгі палата сайлауы керек болса да, дәстүр бойынша бұл премьер-министр ұсынған депутаттың мақұлдауымен тең болып келді. Жеңімпазды спикерлік орынға премьер-министр мен ресми оппозиция басшысы шығарады. Жаңадан сайланған спикер, дәстүр бойынша, оларды креслоға "арқалап" бара жатқанда, еріксіз болып көрінеді. Бұл дәстүр британдық спикерлер патшаға хабарлаған жаңалық жағымсыз болса, өлім жазасына тартылатын күндерінен бастау алады. 2011 жылдың 2 маусымында консерватор Эндрю Шир (Регина—Кво'Аппелл) алты тур дауыс беру барысында келесі депутаттарды жеңіп, спикер болып сайланды: Жаңа демократ Денис Савой (Виктория) және консерваторлар Дин Эллисон (Ниагара Вест—Гланбрук), Барри Деволин (Халибуртон—Каварта Лейкс—Брок), Эд Холдер (Лондон Вест), Ли Ричардсон (Калгари орталығы), Брюс Стантон (Симко Норт) және Мерв Твид (Брэндон—Соурис). Шир сол кезде Канада тарихындағы ең жас спикер болды. 2015 жылдың 2 желтоқсанында 42-ші Парламент мүшелері либерал Джефф Риганды, либерал әріптестері Денис Паради, Ясмин Ратанси және консерватор Брюс Стэнтоннан басымдықпен сайлады. Ол 1922 жылы Эдгар Нельсон Родс сайланғалы бері шамамен жүз жыл ішінде Атлантикалық Канададан немесе Нова Шотландиядан шыққан алғашқы спикер болды. Энтони Рота 2019 жылдың 5 желтоқсанында өзінің, Жоэль Годиннің, Кэрол Хьюздың, Джефф Риганның (өткен Парламенттегі спикер) және Брюс Стэнтонның арасындағы тізімдік дауыс беруде жеңіске жетіп, 37-ші спикер болып сайланды. Ротаның жеңісінен кейін консерваторлар, 21 қазандағы сайлауда азшылық либералдық үкіметке күш көрсету мақсатында консервативтік фракция отырысында Реганды орнынан жылдыру туралы шешім қабылдағандықтан, оның жаңа сайлануы үшін оларға алғыс айту керектігін мәлімдеді. Олар тізімдік бюллетеньде Реганды төменгі орынға орналастыру арқылы осыны істеді.
Оппозиция спикерлері
Спикер әдетте биліктегі партияның депутаттарынан тағайындалады. Бірақ олар, дауыс беру арқылы теңдікті бұза алмаса және конвенция бойынша статус-квоны сақтау үшін (үкіметке сенім білдіруді қоса) дауыс беруге міндетті болғандықтан, азшылық үкіметі оппозиция спикерін сайлау арқылы оппозицияның күшін сәл әлсірете алады. 1926 жылы Артур Мигеннің консервативтік министрлігі, 1979 жылы прогрессивті консервативті Джо Кларк және 2006 жылдан 2011 жылға дейін Стивен Харпердің консервативтік министрлігі кезінде оппозициялық партиялардан спикерлер сайланды. 39-шы парламентте оппозиция мүшелері Питер Милликен, Даян Марло және Марсель Проулкс спикерлікке кандидат болды. 1957 жылы Джон Дифенбеккер азшылықтағы прогрессивті консервативтік үкіметпен билікке келгенде, ол спикер креслосын оппозициялық Кооперативтік Комонвелл федерациясының (Жаңа демократиялық партияның, немесе NDP-нің алдағысы) өкілі Стэнли Ноулзге ұсынды, бірақ ол бас тартты. Осы уақытқа дейін оппозициялық партиядан шыққан барлық спикерлер либералдар болды. 2023 жылдың 28 қыркүйегінде Энтони Ротаның отставкасынан кейін уақытша спикер болып тағайындалған Луи Пламондон қазан айының басында жаңа спикер сайланғанға дейін қызмет етеді. Ол Bloc Québécois мүшесі.
Бейтараптық
Спикер өз қызметін бейтараптықпен атқаруға міндетті, бірақ Ұлыбританиядағыдай, қызметке кіріскен кезде партия мүшелігінен шықпайды. Спикер Люсьен Ламуро, 27-ші иеленуші, Ұлыбританияның Төменгі палатасы спикерінің дәстүрін ұстанды және 1968 жылғы сайлауға тәуелсіз кандидат ретінде қатысты. Либералдық партия мен Прогрессивті консервативтік партия оған қарсы кандидат тіркемеуге келісті. Бірақ Жаңа демократиялық партия өз кандидатын қайтарып алудан бас тартты. Ламуро қайта сайланды және спикер қызметін жалғастырды. Дегенмен, 1972 жылғы сайлауда оппозициялық партиялар келісімге келе алмады және оған қарсы кандидаттар ұсынды. Ламуро тағы да сайланды, бірақ одан кейінгі спикерлер оның тәуелсіз кандидат ретінде сайлауға түсу әрекетін қайталаған жоқ. Оппозициялық партиялар 1968 жылғы прецедентті сайлаудың қызыл сызыққа жақын болғандығына байланысты ұстанбаған болуы мүмкін: нәтижесінде либералдық азшылық үкімет консерваторлардан бар болғаны екі орынмен көп таңдаулы болды.
Таяу дауыс беру
2005 жылғы 19 мамырда спикер Питер Милликен Канада тарихында алғаш рет сенімсіздік дауысы кезінде дауыс беруге мәжбүр болды. Пол Мартиннің азшылық үкіметінің құлау қаупіне тап болған Милликен Жаңа демократиялық партияның бюджеттік түзетулеріне қолдау көрсетті. Спикердің либералдық депутат ретінде үкіметті автоматты түрде қолдайтынына көпшілік сенгенімен, оның дауысы басқа факторлармен алдын ала шешілді. Спикер ретінде Милликеннің дауысы пікірталас жалғастыруға немесе қалыпқа келтіруге мүмкіндік беру үшін берілуі керек, бұл британдық Парламент палатасында қолданылған спикер Денисон ережесінің көрінісі. Осылайша, спикер екінші оқылымға қолдау көрсетті, "Палатаға болашақта өз шешімін қабылдауы үшін қосымша талқылауға уақыт беру мақсатында". Кейіннен бұл заң жобасы үшінші оқылымда Милликеннің дауысысыз қабылданды. Канада парламенті тарихында спикерлерге дауыс беру қажет болған жағдайлар 11 рет тіркелді. Милликен мұны бес рет жасады, бұл барлық алдыңғы спикерлердің бірлескен көрсеткішінен асып түседі.
Төрағаның орынбасары
Спикерден басқа, әр парламенттің басында спикердің орынбасары сайланады, ол Комитеттер төрағасы (жалпы отырыстарда) деп те аталады. Спикердің болмаған жағдайында оның орнында жұмыс істеу үшін осы лауазымға сайлау жүргізіледі. Парламент регламентіне сәйкес, спикер барлық партия жетекшілерімен кеңескеннен кейін, спикердің орынбасары лауазымына үміткерді ұсынады, содан кейін Палата осы үміткерге қатысты дауыс береді. Спикер төрағалық етпеген кезде, спикердің орынбасары Палатаның күнделікті отырыстарын жүргізеді. Сондай-ақ, спикердің орынбасары Палата Комитеттердің жалпы отырысында төрағалық етеді. Спикер мен спикердің орынбасары болмаған жағдайда, төрағалық ету үшін әр сессияда Комитет төрағасының орынбасары мен көмекшісі таңдалады. Спикердің орынбасары және басқа төрағалар Төрағалар тобының құрамына кіреді, сондықтан спикер оларды заң шығару комитеттеріне төрағалық ету үшін тағайындауға құқылы. Спикер сияқты, спикердің орынбасары да Палатаның басқаруына қатысады. 44-ші Канада Парламентінің спикерінің орынбасары Крис д'Энтремонт (Консервативтік партия), ал спикердің орынбасарының көмекшісі Кэрол Хьюз (Жаңа демократиялық партия) болды. Канада Парламенті Заңының 43(1)-тармақшасы Комитеттер төрағасына спикердің болмауы кезінде мәселелерді шешуге толық және жеткілікті өкілеттік береді: «Егер Төменгі палата кеңсе хатшысы арқылы спикердің қатыса алмайтыны туралы хабарланған жағдайда, Комитеттер төрағасы, егер ол қатысса, төрағалық етеді және Палатаның барлық мәселелері бойынша спикердің міндеттерін орындайды және оның өкілеттіктерін жүзеге асырады, спикердің орынбасары ретінде».
Зейнеткерлік
Көптеген бұрынғы спикерлер спикерлік қызметтен кейін Парламенттен кетіп қалады, кейде қызметтен кейін біраз уақыт артқы қатарда отырады. Бірнешеуі дипломатиялық лауазымдарға тағайындалған, Сенатқа шақырылған немесе провинцияның лейтенант-губернаторы немесе екі жағдайда Канаданың генерал-губернаторы (Роланд Миченер және Жанна Сауве) сияқты вице-корольдік лауазымға тағайындалды. Көптеген бұрынғы министрлер спикер болып қызмет еткен немесе осы лауазымға кандидат болған, бірақ ешқандай бұрынғы спикер кейіннен Министрлер кабинетіне тағайындалмаған. Бір спикер, Эндрю Шир, Төменгі палатада алдыңғы қатарға өтті: Шир 2017 жылы Канада консервативтік партиясының жетекшісі болды және 2017 жылдан 2020 жылға дейін оппозиция жетекшісі қызметін атқарды.
Уақытша спикер
2023 жылдың 27 қыркүйегінде спикер Энтони Ротаның отставкаға кетуі, палатада бірнеше отырыс күндері жоспарланған кезде спикердің болмауына алып келген, бұрын-соңды болмаған жағдайға әкелді. Жаңа спикерді сайлауды ұйымдастыру үшін уақыт беру мақсатында, 27 қыркүйекте палата Квебек блогының Луи Пламондонын сайлау өткізілгенге дейін уақытша спикер етіп тағайындады. Ол палатаның ең тәжірибелі депутаты – кабинет мүшесі немесе партия жетекшісі емес, декан ретіндегі мәртебесіне байланысты уақытша спикер болып тағайындалды; Палатаның деканы кез келген жағдайда жаңа парламент басталғанда спикер сайлауын жүргізуге жауапты болады.
Құрметті спикер
2016 жылдың 9 наурызында либералдық партиядан депутат Маурил Белангер өзінің ұзақ жылғы қызметін құрметтеу мақсатында шамамен бір сағатқа құрметті спикер міндетін атқарды. Спикер Реган палатаның қалған бөлігіндегі жұмысын жалғастырды. Маурил Белангер өткен жылы спикер лауазымына басты үміткерлердің бірі саналған, бірақ амиотрофиялық бүйірлік склерозы диагнозы қойылғандықтан үміткерліктен бас тартқан еді. Белангер 2016 жылдың 15 тамызында, құрметті спикер болып тағайындалғаннан кейін бес айдан кейін дүние салды.