Кіріспе

Тізгі бұлшық еттер клеткаларының жиырылуынан қан тамырларының тарылуы. Вазоконстрикция – бұл қан тамырларының бұлшық қабырғасының, әсіресе ірі артериялар мен шағын артериолалардың жиырылуынан туындайтын қан тамырларының тарылуы. Бұл процесс тамырлардың кеңеюіне, яғни вазодилатацияға қарама-қарсы. Бұл процесс қан кетуді бақылау және жедел қан жоғалуын азайту үшін өте маңызды. Қан тамырлары тарылғанда қан ағыны шектеледі немесе азаяды, осылайша дене жылуын сақтап тұруға немесе тамырлардың қарсылығын арттыруға мүмкіндік береді. Бұл терінің бозаруына себеп болады, себебі бетке аз қан жетеді, нәтижесінде жылудың сәулеленуі төмендейді. Жалпы алғанда, вазоконстрикция – денедегі орташа артериялық қысымды реттеу және сақтау механизмі. Қан қысымын көтеру үшін қолданылатын дәрілердің бірі – вазоконстрикторлар, яғни қан тамырларын тарылтатын дәрілер. Жалпы вазоконстрикция жүйелік қан қысымын көтеруге әкеледі, бірақ ол белгілі бір тіндерде де болуы мүмкін, бұл қан ағынының жергілікті түрде азаюына себеп болады. Вазоконстрикцияның дәрежесі затқа немесе жағдайға байланысты жеңіл немесе ауыр болуы мүмкін. Көптеген вазоконстрикторлар сонымен қатар көздің қарамағының кеңеюіне де ықпал етеді. Вазоконстрикцияны тудыратын дәрілерге антигистаминдер, деконгестанттар және стимуляторлар жатады. Ауыр вазоконстрикция үдемелі клаудикацияның белгілеріне әкелуі мүмкін.

Жалпы механизм

Вазоконстрикцияға әкелетін механизм тамырлардың тегіс бұлшық еттеріндегі кальцийдің (Ca2+ иондарының) концентрациясының артуынан туындайды. Дегенмен, жасуша ішіндегі кальций концентрациясының артуын қамтамасыз ететін нақты механизмдер вазоконстрикторға байланысты. Текше бұлшық ет жасушалары әрекет потенциалын тудыруға қабілетті, бірақ бұл механизм қан тамырларының жиырылуы үшін сирек қолданылады. Гормональдық немесе фармакокинетикалық факторлар физиологиялық жағынан маңыздырақ. Текше бұлшық еттің жиырылуын тудыратын екі кең таралған стимул – қан айналымындағы эпинефрин және симпатикалық нерв жүйесінің белсенділігі (норэпинефрин бөлінуі арқылы), ол бұлшық етті тікелей иннервациялайды. Бұл қосылыстар жасуша бетіндегі адренергиялық рецепторлармен өзара әрекеттеседі. Мұндай стимулдар саркоплазмалық тордан IP3-тің көмегімен кальцийдің босатылуы арқылы жасуша ішіндегі кальцийдің артуына, сондай-ақ кальций арналары арқылы сарколемма арқылы кальцийдің енуіне алып келетін сигнал трандукциясы тізбегін іске қосады. Жасуша ішіндегі кальцийдің кальмодулинмен кешендесуі миозиннің жеңіл тізбек киназасын белсендіреді. Бұл фермент миозиннің жеңіл тізбектерін фосфорилдеу арқылы көпірлік циклды ынталандырады. Кальций концентрациясы жоғарылғаннан кейін, плазма мембранасы мен саркоплазмалық торда орналасқан әртүрлі белок сорғылары және кальций алмастырғыштары арқылы қалыпты деңгейге қайта оралады. Кальцийдің төмендеуі жиырылуға қажетті стимулды жояды, бұл бастапқы күйге оралуға мүмкіндік береді.

Себептер

Вазоконстрикцияны тудыратын факторлар экзогенді немесе эндогенді болуы мүмкін. Сыртқы орта температурасы экзогенді вазоконстрикцияның мысалы. Дененің қатыгез суыққа ұшырауы терідегі қан тамырларының тарылуына себеп болады. Эндогендік факторлардың мысалдарына автономды нерв жүйесі, қан айналымындағы гормондар және қан тамырларының өзіне тән ішкі механизмдер (миогендік жауап деп те аталады) жатады. Суға түсу теріге жақын қан тамырларының тарылуына әкеледі, бұл өз кезегінде суға батырғанда терінің қырышқалануына себеп болады.