Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Гүлді өсімдіктер туысы Ipheion (жұлдыз гүл, көктемгі жұлдыз гүл) Amaryllidaceae отбасының Allioideae кіші туысына жатады. Таңдалған өсімдіктер отбасыларының әлемдік тізімі енді бұл туысты танымайды, оны Tristagma-ның синонимі деп есептейді, бірақ The Plant List екі түрді мойындайды.

Сипаттама

Олар кішкентай, дөңгелек пияз түйінді көп жылдық өсімдіктер, жіңішке, шөптей жапырақтары және көктемде бал хош иісі бар жұлдыз тәрізді гүлдері болады, әдетте ақ немесе ашық көк түстерде. Бұл туыс Аргентина, Уругвай және Оңтүстік Бразилияда табиғи түрде кездеседі, бірақ Ipheion uniflorum басқа жерлерде де табиғи түрде тараған.

Тарих

Тұқым 1836 жылы Константин Самуэль Рафинеск Ipheion uniflorum негізінде сипатталды, оны Милла унифлора Грэмнен (қазіргі Тристагма) бөліп шығарды. Бастапқы сипаттамасында бір гүлді, ақ гүлді гүлшоғыры, бір екі бөлікті жапырақтан құралған қын, перигонийлік түтікке тәуелсіз біріккен аталық жіпшелері және жемісі үш ұялы қапшық түрінде болды. Содан кейін бұл атау бір ғасырдан астам уақыт бойы жоғалып, түрлі уақытта басқа туысқан тұқымдарға (Milla, Tristagma, Brodiaea (соның ішінде Hookera), Leucocoryne, Nothoscordum, Triteleia және Beauverdia) қосылды. Бұл тұқымдардың бірнешеуі қазір мүлдем басқа, бірақ туысқан отбасыға (Themidaceae) жатады. Ифеонға ең жақын тұқым – Тристагма. Мысалы, 1837 жылы, Рафинеск сипаттағанмен бір уақытта Джон Линдли Ботаникалық тіркелімде Ipheion uniflorum-ды Triteleia uniflora Lindl. деп сипаттады (суретті қараңыз). 1908 жылы Боверд Ipheion uniflorum-ды Нотоскордумның жаңа бөліміне, Nothoscordum секциясы uniflora Beauv. ретінде, Рафинескіні есімдеріне жатқызбай, Nothoscordum uniflorum Baker (тағы төрт түрмен бірге) орналастырды. Алайда, Ифеон атауы 1943 жылға дейін қайта пайда болмады. Сол жылы Гертер Nothoscordum секциясын Beauverdia тұқымына көтерді. Осы жылы Стерн Ipheion атауының басымдығын көрсетіп, осы атаумен тоғыз түрді қамтитын тұқымды сипаттады. Тұқымның шектеріне қатысты үнемі белгісіздік болды. Бір кезде ол екі бөлімде 23 түрді қамтыды, ал кейін Тристагма сияқты басқа тұқымдарға толығымен сіңірілді. Сары гүлді түрлер Нотоскордумға қайтарылды. 1972 жылы Гуаглианон оны қайта Тристагмадан бөліп, екі бөлімге – Хиртеллум мен Ифеонға – бөлді. Ол кезде Аргентина, Уругвай, Оңтүстік Бразилия және Орталық Чилиде сегіз түр кездесетін.

Отбасылық округ

Линдли Ифеонды (Трителлия деп атап) Лилия тұқымдастығына қосты, және бұл жағдай 1926 жылға дейін сақталды. Содан кейін Хатчинсон осы тұқымдастықтың бір бөлігін Амариллида тұқымдастығына, Гилезие тайпасына көшірді, бұл реттелу қазірге дейін сақталып келеді.

Филогенетика

1996 жылы rbcL генінің молекулалық филогенетикалық зерттеуі Alliaceae тұқымдастығының ішіндегі үш кіші тұқымдастың бірі ретінде Gilliesioideae тұқымдастығын құрды. Филогенетикалық тұрғыдан құралған Gilliesioideae (Gilliesioideae (Lindl.) Am., Ботаника: 134. 1832 ж. Gilliesieae Lindl. in Bot. Reg. : ad t. 992. 1826 ж.) басқа екі кіші тұқымдасқа кірмейтін Жаңа әлем аллиялықтарынан тұрады, олар бұрынғы Gilliesieae-мен қатар Ipheion, Leucocoryne, Nothoscordum және Tristagma-ны да қамтиды. Бұл шектеуді 1998 жылғы Ангиосперм Филогенетика Тобының (APG) жіктемесі қабылдады және кейіннен Alliaceae sensu stricto (s. s.) деп белгілі болды. Gilliesioideae-нің осы құрылымы, оның екі топ немесе тайпадан тұратындығын аңтарып тұрды, олар бейресми түрде Ipheieae және Gilliesieae деп аталды. Ipheieae актиноморфты және Ipheion, Nothoscordum, Leucocoryne s. l. (Pabellonia және Stemmatium-ды қоса) кірді. Одан әрі филогенетикалық талдаулар Ipheion монофилеттік емес, керісінше, біразы бифилеттік екенін көрсетті – кейбір түрлері Tristagma-мен, ал басқалары Nothoscordum-мен (Fay 2006) топтасты, бірақ бөлімдерге бөлу кейін қолдау тапты. 2010 жылы жарияланған зерттеулер Tristagma және Nothoscordum сияқты туыстарға қатысты болғанымен, бұл 3 түрінен тұратын ерекше туыс екенін көрсетті. Дегенмен, басқа дереккөздер бұл туысты мойындамайды, барлық Ipheion түрлерін Tristagma-ға жатқызады. 2014 жылы Ipheion бөлімінің Hirtellum ескі атауымен Beauverdia туысының дәрежесіне көтерілді, Аргентина, Оңтүстік Бразилия және Уругвайда төрт түрі табылған. Бұл Sassone et al. 2013 ж. тобының 3-тобына сәйкес келеді. Бұл Ipheion бөлімі Ipheion туысын білдіреді, бірақ одан әрі зерттеулер қажет. Бұл кластер (Sassone et al. 2013 ж. кладистік талдауындағы 2-топ) Tristagma-мен топтасқан, ол дербес туыс немесе соңғы туыстың бөлігі болуы мүмкін. Мұнда тізімделген үш түр осыған жатады.

Түрлер

Ифеон сессиль, синоним: Ipheion recurvifolium, Tristagma sessile.
Ифеон твидианум, синоним: Tristagma tweedianum.
Ифеон унифлорум, синоним: Tristagma uniflorum – көктемгі жұлдыз гүлі.

Қолданылуы

Ipheion uniflorum Америка, Африка, Австралия және Еуропа елдерінде әсемдік үшін бағдарламалық өсімдік ретінде кеңінен қолданылады.