Греко-рим әлемінің құпия діни мектептері

Кіріспе

Грек-рим әлемінің діни мектептері

Құпия діндер, құпия секталар, қасиетті құпиялар немесе жай ғана құпиялар – Грек-рим әлемінің діни мектептері болды, оларға қатысу бастау алғандарға (mystai) ғана рұхсат етілді. Бұл діннің ерекшелігі – бастама және ритуалдық амалдардың ерекшеліктерімен байланысты құпиялылық, ол сырттан келгендерге ашылмауы мүмкін. Грек-рим антикалық дәуірінің ең танымал құпиялары – гректердің қараңғы ғасырынан бұрын пайда болған Элевсин құпиялары. Құпия мектептер Кейінгі антикалық дәуірде гүлденді; кейбір ғалымдар 4-ші ғасырдың ортасында император Юлианның түрлі құпия секталармен, әсіресе митраистермен байланысты болғанын санайды. Мектептің құпиялы сипаты және ерте антикалық құпия діндердің 4-ші ғасырдан бастап христиандық Рим империясымен қуғынға түсуі салдарынан, осы діни амалдардың егжей-тегжейі сипаттамалар, бейнелер және мәдениеттерді салыстыру арқылы алынған. Құпиялар туралы көптеген мәліметтер Маркус Теренций Варродан келген. 2-ші ғасырда Юстин Мартир оларды нағыз сенімнің "шайтандық еліктеуі" деп анықтап, былай деді: "Шайтандар Мұса айтқан сөздерді еліктеп, Прозерпинаны Юпитердің қызы деп мәлімдеді және халықты Коре есімімен бір бейне жасауға итермеледі" (Бірінші Апология). 1-ші – 4-ші ғасырларда христиандық дін құпия мектептермен жақтастар үшін тікелей бәсекелестікке түсті, себебі "құпия мектептер де христиандық хабарды қабылдаудың яһуди емес көкжиегінің ажырамас бөлігі болды". 3-ші ғасырдан бастап, әсіресе Константин император болғаннан кейін, құпия діндердің элементтері негізгі христиандық ойлау жүйесіне енгізіле бастады, мысалы, disciplina arcani арқылы көрінеді.

Этимология

Ағылшын тіліндегі "mystery" сөзі бастапқыда ежелгі грек тіліндегі көпше түріндегі Mustḗria "Құпиялар" ретінде пайда болды және ағылшын терминінің шығу тегі саналатын латын тіліндегі mysterium сөзіне айналды. Грек тіліндегі mustḗrion "ашылған құпия" сөзінің этимологиясы толыққанды түсініксіз, бірақ ғалымдар дәстүрлі түрде оның грек тіліндегі múō "жабу, тыю; жабылу (әсіресе көздің)" (көбінесе көзді жабуға қатысты, сондықтан көзін жауып, құпияларға бейімделген адам) деген сөзден шыққан деп есептейді. Хетті тілінің маманы Жаан Пухвель грек терминінің хетті тіліндегі munnae "жасыру, бүркемелеу, көзден тасалау" етістігінен шыққан болуы мүмкін екенін ұсынады.

Сипаттамалары

Мистикалық діндер эллиндік діннің үш түрінің бірін құрады, ал қалғандары – императорлық культ немесе ұлтқа немесе мемлекетке тән этникалық дін, сондай-ақ неоплатонизм сияқты философиялық діндер. Бұл Варро жасаған «теологияның» азаматтық теологияға (мемлекеттік дін және оның қоғамды тұрақтандыру әсері туралы), табиғи теологияға (Құдайдың мәні туралы философиялық пайымдаулар) және мифологиялық теологияға (мифтер мен ритуалдар туралы) үш бөлікке бөлінуінде де көрінеді. Осылайша, құпия діндер азаматтық дінмен бәсекелес емес, оны толықтырады. Адам мемлекеттік діннің қағидаларын сақтап, бір немесе бірнеше құпия діндерге кіріп, сонымен бірге белгілі бір философиялық мектептің ішінде бола алатын. Құрбандықтар, ритуалдық тағамдар және тазару сияқты қоғамдық діннің көптеген элементтері құпия діндерде де қайталанатын, бірақ олардың құпия сақталып, белгілі бір топқа ғана шектелгені талап етілетін. Құпия мектептер ежелгі діни ритуалдарды сақтауға мүмкіндік берді, бұл Рим империясының соңында ерекше қажеттілікке айналды, себебі культтік амалдар қалыптасқан әлеуметтік және саяси жүйені қолдады, оған қарсы тұрмады. Мысалы, иудаизм мен христиандықтың алғашқы бағыттары осындай жағдайларға қарсы шықты, ал құпия культтер өздерінің мәні бойынша қолданыстағы жағдайды нығайтуға себін қосты. Сондықтан, ежелгі грек құпияларының қалдықтары жалпы үнді-еуропалық діннің архаикалық аспектілерін көрсетеді деп түсіндіріледі, үнді-ирандық дінінде де осыған ұқсас нәрселер бар. Грек-римдік дәуірдегі құпия мектептерге Элевсин құпиялары, Дионис құпиялары және Орфей құпиялары жатады. Римдіктер басқа мәдениеттерден қабылдаған көптеген құдайлар да құпия діндерде табынылды, мысалы, Мысыр Изидасы, Митра құпияларынан парсы Митрасы, Фракиялық/Фригиялық Сабазий және Фригиялық Кибеле.

Mystery religions formed one of three types of Hellenistic religion, the others being the imperial cult, or the ethnic religion particular to a nation or state, and the philosophic religions such as Neoplatonism. This is also reflected in the tripartite division of "theology"—by Varro—into civil theology (concerning the state religion and its stabilizing effect on society), natural theology (philosophical speculation about the nature of the divine), and mythical theology (concerning myth and ritual). Mysteries thus supplement rather than compete with civil religion. An individual could easily observe the rites of the state religion, be an initiate in one or more mysteries, and at the same time adhere to a certain philosophical school. Many of the aspects of public religion such as sacrifices, ritual meals, and ritual purification were repeated within the mystery, but with the additional requirement that they take place in secrecy and be confined to a closed set of initiates. The mystery schools offered a niche for the preservation of ancient religious ritual, which was especially in demand by the time of the late Roman Empire, as cultic practices supported the established social and political orders instead of working against them; numerous early strands of Judaism and Christianity, for instance, appeared in opposition to such conditions, whereas the mystery cults, by their very nature, served to strengthen the status quo. For this reason, what evidence remains of the older Greek mysteries has been understood as reflecting certain archaic aspects of common Indo European religion, with parallels in Indo Iranian religion. The mystery schools of Greco Roman antiquity include the Eleusinian Mysteries, the Dionysian Mysteries, and the Orphic Mysteries. Some of the many divinities that the Romans nominally adopted from other cultures also came to be worshipped in Mysteries; for instance, Egyptian Isis, Persian Mithras from the Mithraic Mysteries, Thracian/Phrygian Sabazius, and Phrygian Cybele.

Элевсиандық құпиялар

Элевсин құпиялары – құпия культтердің ең ерте және ең танымал түрлерінің бірі, олар мың жылдан астам уақыт бойы сақталды. Олардың қашан пайда болғаны белгісіз, бірақ б.з.б. V ғасырының соңына қарай, олар Орфизмнің күшті ықпалына түсті, ал Кейінгі Антикалық дәуірде аллегориялық сипатқа ие болды.

Аңыз

Элевсин құпияларының негізін Гомер гимндерінде баяндалғандай, жер асты құдайы Хадестің егісшілік құдайы Деметрдің қызы Персефонаны ұрлап әкету туралы мифте табуға болады. Осы оқиғаға қатты қайғырған және құдайлардың патшасы Зевске қызын қайтаруға рұқсат беруге көндіруді қалаған Деметр бүкіл елге ашаршылық пен құрғақшылық әкелді, көптеген адамдарды өлтірді және құдайларды лайықты құрбандық пен құлшылықтан айырды. Соңында Зевс Персефонаға анасына оралуға рұқсат берді, осының нәтижесінде Деметр әлемді гүлденуден айырған ауруларды тоқтатты. Бірақ, тағдырлар жер астында тамақтанған немесе су ішкеннің мәңгілікке сол жерде қалуға міндетті екенін белгілегендіктен, Персефона жылдың төрт немесе алты айын (әңгімеге байланысты) сол әлемде өткізуге мәжбүр болды, себебі Хадес оны сол уақытқа сай гранат тұқымдарын жеуге алдады. Осылайша, Деметр қайғысына беріліп, Персефона кеткен айларда жерді өсіруді тоқтатады, ол оралғанда ғана қайта бастайды, бұл процесс қайта-қайта жалғасады. Осы эпизодтық кезеңдер қыс пен көктем маусымдарына айналды, ал Персефонаның "өлімі" мен "қайта тууы" – өмір циклінің және барлық тіршілік иелерінің тәжірибесінің аллегориясы.

Салдары

Қасиеттілікке бейімделудің аяқталу күні Племохоай деп аталды (құрбандық суын аяқтау үшін қолданылатын ыдыстың түрінен кейін), және жаңа мүшелер енді дін қызметкерлері сияқты мирт гүлдерінен жасалған тәж кие алатын болды. Көп ұзағаннан кейін, жаңадан қабылданғандар шығып, пакс немесе конкс деген сөздерді айтатын, бұл белгілі бір оқиғаның аяқталғанын білдіретін хабарлама еді. Жаңа мүшелер саяхаттарында киген киімдер балаларға бақыт әкелетін көрпе ретінде немесе, мүмкін, олардың қасиетті орнына сыйға берілген.

Самотракиялық құпиялар

Екінші ең танымал Мистериялар Самотракия аралында болды және теңізшілерге теңіздің қауіп-қатерінен амандыққа шығуға уәде берді, ал қатысушылардың көпшілігі көршілес аймақтардан келіп құпияға ие болар еді. Бұл жердегі ақпарат Элевсин Мистерияларына қарағанда тіпті аз (және кеш, эллиндік және римдік кезеңдерге қатысты), бірақ Самотракиялық Мистериялар Элевсиндегілерден көп нәрсе алғандығы белгілі (соның ішінде 'Мистериялар' сөзі), сондай-ақ археологиялық және тіл білімі деректері Самотракияда не болғанын анықтауға көмектесуде. Бұл рәсімдер көрші аралдардағы басқа да рәсімдермен байланысты болды, мысалы, Кабери құдайларының Мистерияларымен. Македония патшасы Филипп II және оның кейінгі әйелі Олимпиа Самотракиядағы құлшылыққа қатысу рәсімі кезінде танысқан деген әңгіме бар. Геракл, Ясон, Кадмус, Орфей және Диоскурилердің осы жерде құпияға ие болғандары айтылады.

Аңыз

Самотракиядағы секта мүшелері табынған тұлғалар туралы негізгі мифтер аз ғана белгілі; тіпті олардың кім екені де белгісіз, себебі олар көбінесе анонимді түрде талқыланды, оларды "Самотракия құдайлары" немесе "Ұлы Құдайлар" деп атады. Бұл олардың кім екенін анықтауды қиындатады, алайда "Самотракия құдайлары" мен Каберилердің, гректерге дейінгі немесе грек емес мәдениеттерден, мысалы Фракия немесе Фригиядан шыққан, белгісіз саны бар (кейде егіздер немесе бірнеше бөлек жандар) хтондық құдайлардың арасындағы салыстырулар жасалды. Әрбір құдайдың немесе құдайлар тобының теңізде қорғау және қиын жағдайларда көмектесу қабілеті туралы ұқсастықтар анық байланысты көрсетеді, бірақ оның қаншалықты екенін толық анықтау мүмкін емес. Сондықтан, Самотракия құдайлары Каберилердің өзі болмаса, осы салыстырмалы діннің элементтері, сондай-ақ гректердің араға араласуына дейін аралда болған фракийлік құдайларға табыну салған, құпия культтің негізгі идеялары мен практикаларына зор әсер еткені мүмкін.

Іске қосу

Элеусистен айырмашылығы, Самотракиде бастау жылдың бірнеше күнімен шектелмей, сәуірден қарашаға дейін (теңіз жүрісінің маусымы) созылды. Үлкен шара маусым айында өткен болуы мүмкін, бірақ екі түнге созылған да болуы мүмкін. Самотракиядағыдай, болашақ бастаушылар Самотракия қасиетті орнына шығыстан кірді, онда олар 9 метр диаметрлі дөңгелек алаңға кірді, едені тақтайшалармен жабылған және бес сатылы трибунасы бар, қазір Театр шеңбері деп аталады. Ливий мұнда бастаушылардың қылмыс пен қан төгілудің болмауы туралы жарияланымды тыңдағанын жазады. Бастапқыда, Элеусисте болғандай, құрбандықтар мен құйымдар шалинып, құрбандыққа арналған малдың қой болуы мүмкін. Бастаушылар түнгі уақытта шамдармен бастау рәсімі өткен ғимаратқа көшкен, бірақ археологтар көптеген мүмкіндіктердің болуына байланысты нақты ғимаратты анықтай алмайды, оларға хор бишілерінің залы, Хирон, Анакторон және Арсиноя II ротондасы кіреді. III ғасырда Римдік Гипполит өзінің «Барлық адалдықтарды жоққа шығару» еңбегінде гностикалық автордың сөзін келтіреді, ол мұндағы кейбір бейнелердің сипаттамасын береді: «Самотракиялықтардың Анакторонында екі жалаңаш ер адамның мүсіні тұр, екі қолымен көкке созылған және олардың ұялары Киллинедегі Гермес мүсіні сияқты жоғары қаратылған. Аталған мүсіндер – бастапқы адам мен жаңарған, рухани адамның бейнесі, ол барлық жағынан сол адаммен бірдей». Ақпараттың жетіспеуі бастау рәсімінде не болғанын түсінуге кедеріс келтіреді, бірақ Гармонияны іздеу мифологиясымен байланысты билер Элеусисте болғандай орын алған болуы мүмкін. Бастау рәсімін аяқтағандарға қызғылт түсті лента берілді. Сонымен қатар, екінші бастау күні – эпоптея болды, онда «әдеттегі алдын ала тазарту рәсімдері мен құрбандықтар» орындалды, бірақ одан басқа көп нәрсе белгілі емес, бұл Элеусистегі эпоптеяға ұқсас болуы мүмкін және үлкен жарық көрсетумен аяқталды.

Unlike at Eleusis, initiation at Samothrace was not restricted to a narrow few days of the year and lasted from April to November (the sailing season) with a large event likely taking place in June but may have taken place over two nights. Like in Samothrace, the future initiates would enter the sanctuary of Samothrace from the east where they would have entered into a 9 meter in diameter circular space with flagstones and a grandstand of five steps now called the Theatral Circle. Livy records that here, the initiates would listen to a proclamation concerning the absence of crime and bloodshed. Near the beginning of the rituals, like at Eleusis, sacrifices and libations were likely made, where the prospective animal for the sacrifice would have been a ram. The initiates would have moved to a building where the actual initiation took place at night with torches, though archaeologists are unsure of which building it was considering the abundance of possibilities including the Hall of Choral Dancers, the Hieron, the Anaktoron and the Rotunda of Arsinoe II. In the 3rd century, Hippolytus of Rome in his Refutation of All Heresies quotes a Gnostic author who provides a summary of some of the images here;

There stand two statues of naked men in the Anaktoron of the Samothracians, with both hands stretched up toward heaven and their pudenda turned up, just as the statue of Hermes at Kyllene. The aforesaid statues are images of the primal man and of the regenerated, spiritual man who is in every respect consubstantial with that man. The scarcity of information precludes understanding what went on during the initiation, though there may have been dancing such as at Eleusis associated with the mythology of the search for Harmonia. At the end of the initiation, the initiates were given a purple fillet. There was also a second night of initiation, the epopteia where the "usual preliminary lustration rites and sacrifices" took place though not much else can be known besides that it may have been similar to the epopteia at Eleusis and would have climaxed with the showing of a great light.

Салдары

Бірінші түннің басталуы бірлесіп тойлаумен аяқталды, және археологтар Самотракидегі культпен байланысты көптеген тамақ залдарын қазып шығарды. Құрбандық шалу рәсімінде қолданылған тостағандар да қалдырылған, культ орындарында табылған мыңдаған тостағандар осыны көрсетеді. Қатысушылар кейде шамдар сияқты басқа да заттарды қалдырып кеткен. Көгілдір лентадан басқа, олар "Самотракиялық жүзік" (алтынмен жалатылған магниттік темір жүзік) алып, ал кейбір жаңадан кірушілер өздерінің кіру рәсімін киелі орынның стоасында тіркеген. Екінші түннің басталуы да тоймен аяқталды.

Митралық құпиялар

Митра құдайына табыну Рим армиясының әскерлері арасында біздің заманымыздан бұрынғы 1 ғасырда басталып, 4 ғасырда Империяда христиан емес діндерді қуғынға салумен аяқталған бірнеше ғасыр бойы кең таралды. Персиядан әкелініп, римдік мақсаттарға бейімделген Митра, көптеген басқа шетелдік құдайлар сияқты, зороастриялық Митрадан едәуір өзгеше, мысалы, шығыс тегінің еске салғышы ретінде Фригиялық бас киімі мен киімдерін сақтап қалды. Оның ізбасарларының діни амалдары жаңа және ерекше болды, ол әскерилерге ғана арналған құпия жер астындағы қабылдау рәсімдері мен күрделі, аллегориялық обрядтарды қамтыды. Қабылдаған мүшелер үшін негізгі діни тәжірибе – той жасау болды, сондай-ақ Митралық бейнелерді қайта жаңғырту, мысалы, құдай Сол Инвиктус пен Митра арасындағы ортақ тамақ немесе күннің шығуы мен батуын бейнелейтін Каутес және Каутопатес есімді екі жігіттің алауларын алып жүру.

Аңыз

Дәстүр бойынша, Митраның мифологиялық бастауына қатысты зерттеулер, оның ізбасарлары, бір қолында пышақ, екіншісінде от шамымен тас қалыңнан шығатын құдайдың бейнесін оның тууы мен дүниеге келуін бейнелейді деп есептеген. Ұдайы зерттеулердің нәтижесінде жаңа көзқарастар пайда болды, олар бұл көріністі римдіктердің танымал діни-философиялық көтерілу тақырыбы ретінде қарастырады, құдайдың тастан шығуы оның құдайлық мәртебесін және "жердегі қарапайымдықтан" билігін көрсетеді. Митраның бұқаны өлтіруінің бейнелі және метафоралық элементтері, тауроктония деп аталатын бұл сурет де көп пікірталас тудырды. Бұл көрініс римдіктердің азаматтық діндері мен міндетті мемлекеттік мерекелері арқылы белгілі болған құрбандық ету актісін ғана бейнелейді деген ұсыныстар біраз уақыттан бері қабылданып келді, бірақ соңғы жылдары бұл көріністе құрбандық етумен қатар, ірі шоқжұлдыздардың жұлдыздық картасы да бейнеленген деген сенім пайда болды. Көптеген құпия діндердегідей, оның практикасына қатысты жазба деректер, тіпті оған сенушілердің нанымдары да сақталған жоқ. Сондықтан археологиялық жаңалыстар мен қазіргі түсіндірмелерге негізделген болжамдар мен жорамалдар оны түсінуге тек шамалы көмектеседі.

Іске қосу

Митралық діннің иерархиялық құрылымында дәрежелер немесе деңгейлер жүйесі болды, олардың біріншісі Коракс (қарақ) дәрежесі, одан кейін Нимф немесе Гриф (күйеу жігіт), Майлз (әскер), Лев (арыстан), Персе (парсы), Гелиодромус (күн жүгірушісі) және соңында Патер (әке) – ең жоғары дәреже. Нақты мәліметтерді анықтау қиын, және олар әртүрлі жерлерде өзгергені анық болғанымен, Капуадағы кіріспе рәсімінің жалпы сипаттамасы бойынша, еркектердің көздері байланып, Митраеум деп аталатын жер асты павильонына кіргізілген. Кіріспе рәсіміне қатысушылар жалаңаш, қолдары артына байланған күйде дін қызметкерінің алдында тізе бүгіп тұрды, содан кейін босатылып, тәж кигізілді, бірақ белгілі бір сәт келгенше тұруға рұқсат етілмеді. Кіріспе рәсімі қол алысу арқылы бекітілді, осыдан бастап мүшелер syndexioi, яғни "қол алысу арқылы біріктірілгендер" деп аталды. Діннің кіріспе рәсімінен кейінгі амалдары туралы көп мәлімет жоқ, себебі діннің құпиялылығы және жазба мәтіндердің жетіспеуі тұрақты жиналыстарда мүшелік жарнадан басқа қандай амалдар орындалғанын анықтауды қиындатады.

Басқа да құпия мектептер

Деспоина культі – Посейдон мен Деметрдің қызы деп саналатын әйел құдайға табынушылардың Аркадиялық культі. Аттис культі – Рим империясының алғашқы кезеңдеріне дейін Римде таралмаған грек культі. Ол Аттис туралы әңгімеге негізделген, ол құдай сияқты тұлға еді, бірақ Зевс жіберген қабанның шабуылынан қаза тапты. Кибела культтері – Кибелаға немесе Магна Матерге табынушылар Грекияда, Анатолияда және Римде кездесетін. Бұл культ Анатолияның «ана құдайы» Кибелаға сенді. Бірақ Римде Кибела пайда болғаннан кейін, римдіктер оны троялық құдай ретінде қайта қарастырды. Римде Кибела культі жиі шектеулерге тап болды және кастрацияға қатысты қатаң талаптардың салдарынан аз мүшелері болды, себебі ол культке қабылдану үшін қажетті рәсім деп есептелді. Кейіннен бұл жануар құрбандығымен ауыстырылды, бірақ мүшелердің саны одан да аз болды. Изис құпиялары – бұл кең таралған және жақсы танымал культ еді. Көптеген құпия культтер эллиндік мәдениет пен дінге негізделген болса, Изис культі Мысырдың даналық және магия құдайына табынған. Ол эллинистік дәуірде (б.з.д. 323 – 30 ж.ж.) пайда болды. Юпитер Доличенус – римдіктердің шетелдік, «шығыс» құдайды, Олимпиаданың бас құдайы Юпитермен салыстыратын қайта жаңартуы. Трофоний культі – кішкентай құдай/батырға байланысты эллинистік культ. Көптеген адамдар оның храмдарына болашақты білу үшін келген. Дионисий құпиялары – шығу тегі белгісіз шағын культ. Ол Грекиядан бұрын пайда болған деп саналады, мүмкін ол Крит немесе Солтүстік Африкада туған. Оның рәсімдері маусымдық өмір мен қайта туу тақырыбына негізделген. Орфизм – тағы бір танымал құпия культ, ол мифтік ақын Орфейдің хикаясын ұстанды, ол жер астына түсіп қайта оралды. Орфикалық құпиялардың құдайы Дионис және оның өлім мен қайта туудың құдайы ретіндегі екі жақты рөліне табынумен байланысты, Орфей оны ашқан деп есептеледі. Сабазиос культі – Сабазиос деп аталған көшпелі атты құдайға табынушылық. Ол фракиялық/фригиялық құдай болған, бірақ гректер мен римдіктер оны Зевс/Юпитер және Диониспен біріктірді. Серапис культі – греко-египеттік құдай Сераписке табынушылық. Ол және оның культі Римде үлкен танымаллыққа ие болды, осының нәтижесінде ол Мысырдан тыс жерде Изистің жұбайы ретінде Озиристің орнын басты. Оған процессиялар мен қасиетті орындарда табынып құлшылық ететін.

Cult of Despoina– An Arcadian cult worshipping a goddess who was believed to be the daughter of Poseidon and Demeter. Cult of Attis– A Greek cult that was not followed in Rome until its early days as an empire. It followed the Story of Attis, a godlike figure who was eventually killed by a boar sent by Zeus. Cults of Cybele– A number of cults following Cybele, or Magna Mater, were present in Greece, Anatolia, and Rome. This cult followed Cybele, which was an Anatolian "mother goddess". However, after it became present in Rome, the Romans reinvented Cybele as a Trojan goddess. In Rome, the cults of Cybele were often restricted and gained few members because of strictures against castration, which was considered a ritual necessary for initiation. This was later replaced with animal sacrifice, but numbers were still limited. Mysteries of Isis– This was a rather present and more well known cult. While most of the mystery cults revolved around Hellenistic culture and religion, the cults of Isis worshipped the Egyptian goddess of wisdom and magic. It emerged during the Hellenistic Era (323 BCE through 30 CE). Jupiter Dolichenus– Roman reimagining of a foreign, "oriental" deity comparable to the head Olympian figure, Jupiter. Cult of Trophonius– A Hellenistic cult surrounding a minor god/hero. A number of people went to his temples to receive an oracle. Dionysian Mysteries– This was a small cult with unknown origins. It is believed to have pre dated Greece and possibly originated from Crete or North Africa. Its rituals were based on a theme of seasonal life and rebirth. Orphism– Another of the more famous mystery cults, this cult followed the story of Orpheus, a mythical poet who descended to the underworld and back. The Orphic Mysteries' worship centered around the god Dionysus and his dual role as a god of death and rebirth, supposedly as revealed by Orpheus. Cult of Sabazios– This cult worshipped a nomadic horseman god called Sabazios. He was a Thracian/Phrygian god, but the Greeks and Romans syncretized him with Zeus/Jupiter and Dionysus. Cult of Serapis– A cult following the Greco Egyptian god Serapis. He and his cult gained a decent amount of popularity in Rome, causing him to replace Osiris as the consort of Isis outside of Egypt. He was worshipped in processions and sanctuaries.

Ертедегі мәсіхшілікке әсер еткен болуы мүмкін

19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында неміс ғалымдары арасында христиан дінінің бастаулары мен құпия культтердің байланысы жиі талқыланды, тіпті христиан дінін өзі құпия культ деп санау да кең тарады. Бұл үрдіс, Дэвид Штраустың «Das Leben Jesu» (1835–36) еңбегі және христиандықты оның жазық пайса мәдениетінен шығаруға тырысқан ғалымдар арасындағы секуляризация тенденциясы сияқты, христиан тарихына сын көзбен қараудың күшеюімен байланысты болды. Мысалы, ғалымдар Пауылдың діни тұжырымдамасын Тарстағы Митра культінен шығаруға тырысты, тіпті онда мұндай культ болмаған және Митра культі 1 ғасырдың соңына дейін пайда болмаған болатын. Египтология ғылымының дамуы және 1952 жылы Артур Нок жариялаған мақаласы, онда Жаңа өсиетте құпия терминологияның жоқтығы айтылды, ғалымдардың көзқарасын өзгертуге ықпал етті. Кейбіреулер христиан дініндегі шомылу және Евхаристия сияқты рәсімдердің бастауларын құпия діндермен байланыстыруға тырысқанмен, шомылу рәсімінің еврейлік тазарту рәсімдеріне, ал көне әлемдегі тамақ дастарқанының кең таралғандығына байланысты екені дәлелденді. Құпия діндерден мазмұн іздеу әрекеттері де нәтижесіз болды, өйткені олардың көпшілігі (мысалы, Элеусис және Самофракияның құпиялары) мазмұннан гөрі, бастама беру рәсімдерінде заттарды көрсетумен шектелді. Кейіннен христиан діні мен құпия діндер арасында өзара әрекеттесу болды. Христиан дінінің өзінің бастама беру рәсімі – шомылу болды және 4-ші ғасырдан бастап христиандар өздерінің қасиетті рәсімдерін, мысалы, шомылуды «mysterion» деп атауға бастады, бұл грек тілінде құпия культтерде қолданылатын термин еді. Бұл жағдайда бұл сөз христиандардың өздерінің ең маңызды рәсімдерін түсінбеуі немесе оларды құрметтемейтін христиан емес адамдармен талқыламағанын білдірді. Осылайша олардың рәсімдері құпия культтерді қоршаған құпия аураны иеленді. Ежелгі заманда да осы ұқсастықтар дау тудырды. Рим империясының алғашқы ғасырларындағы христиан емес адамдар, мысалы, Лукиан және Цельс, христиандық пен құпия культтердің бір-біріне ұқсайтынын ойлады. Осы сырттан келген талаптарға жауап ретінде, алғашқы христиан апологеттері, мысалы, Юстин Мартир, осы культтердің өз діндеріне әсер еткенін жоққа шығарды. 17 ғасырдың протестант ғалымы Исаак Казобон бұл мәселені қайта көтерді, католик шіркеуін өздерінің қасиетті рәсімдерін құпия культтердің рәсімдерінен алғанын айыптады. Шарль Франсуа Дюпуа 18 ғасырдың соңында христиан дінінің өзі құпия культтерден пайда болды деп мәлімдеді. Протестанттар, католиктер және христиан емес адамдар арасындағы діни даулардың күшеюімен бұл дау бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді.

Towards the end of the 19th century and beginning of the 20th century, it was becoming more popular in German scholarship to connect the origins of Christianity with heavy influence from the mystery cults, if not labeling Christianity itself as a mystery cult. This trend was partly the result of the increasing growth of critical historical analysis of Christianity's history, as exemplified by David Strauss's Das Leben Jesu (1835–36) and the secularizing trend among scholars that sought to derive Christianity from its pagan surroundings. Scholars, for example, began attempting to derive Paul's theology from a Mithraic mystery cult in Tarsus, even though no mystery cult existed there nor did a Mithraic mystery cult exist before the end of the 1st century. The attitudes of scholars began to change as Egyptology continued emerging as a discipline and a seminal article published by Arthur Nock in 1952 that noted the near absence of mystery terminology in the New Testament. While some have tried to tie the origins of rites in Christianity such as baptism and the Eucharist to mystery religions, it has been demonstrated that the origins of baptism rather lie in Jewish purificatory ritual and that cult meals were so widespread in the ancient world that attempting to demonstrate their origins from any one source is arbitrary. Searches for Christianity deriving content from mystery religions has also been unsuccessful; many of them (such as the mysteries of Eleusis and Samothrace) had no content but rather limited themselves to showing objects in initiation. Later interaction between Christianity and mystery religions did take place. Christianity has its own initiation ritual, baptism, and beginning in the fourth century, Christians began to refer to their sacraments, such as baptism, with the word mysterion, the Greek term that was also used for a mystery rite. In this case, the word meant that Christians did not discuss their most important rites with non Christians who might misunderstand or disrespect them. Their rites thus acquired some of the aura of secrecy that surrounded the mystery cults. Even in ancient times these similarities were controversial. Non Christians in the Roman Empire in the early centuries CE, such as Lucian and Celsus, thought Christianity and the mystery cults resembled each other. Reacting to these claims by outsiders, early Christian apologists, such as Justin Martyr, denied that these cults had influenced their religion. The seventeenth century Protestant scholar Isaac Casaubon brought up the issue again by accusing the Catholic Church of deriving its sacraments from the rituals of the mystery cults. Charles François Dupuis, in the late eighteenth century, went further by claiming that Christianity itself sprang from the mystery cults. Intensified by religious disputes between Protestants, Catholics, and non Christians, the controversy has continued to the present day.