Кіріспе
Жыныстық қызығу мен белсенділікті тудыру мақсатымен жасалған бейнелеу өнері. Эротикалық өнер – жыныстық қызығуды оятуға бағытталған кез келген көркем туындыны қамтитын бейнелеу өнерінің кең саласы. Ол көбінесе адам денесінің жалаңаш бейнесін немесе жыныстық қатынасты көрсетеді және суреттер, гравюралар, фильмдер, картиналар, фотосуреттер, мүсіндер сияқты түрлі көркемдік құралдарда жасалған туындыларды қамтиды. Ең ерте белгілі өнер туындыларының арасында эротикалық тақырыптар кездеседі, олар тарих барысында әртүрлі қоғамдарда әртүрлі деңгейде қайталанып отырады. Дегенмен, ол көп жағдайда тыйым салынған нәрсе саналады, оның жасалуы, таратылуы және меншікке ие болуы әлеуметтік нормалармен немесе заңдармен шектеледі. Бұл әсіресе оның порнографиялық, әдепсіз немесе ұятты деп есептелген жағдайларда қатысты.
Erotic art is a broad field of the visual arts that includes any artistic work intended to evoke arousal. It usually depicts human nudity or sexual activity, and has included works in various visual mediums, including drawings, engravings, films, paintings, photographs, and sculptures. Some of the earliest known works of art include erotic themes, which have recurred with varying prominence in different societies throughout history. However, it has also been widely considered taboo, with either social norms or laws restricting its creation, distribution, and possession. This is particularly the case when it is deemed pornographic, immoral, or obscene.
Анықтама
Эротикалық өнердің анықтамасы субъективті болуы мүмкін, себебі ол контекстке байланысты, ал эротикалық деп саналатын нәрсе мен өнердің түсінігі әртүрлі. Кейбір мәдениеттерде фаллостың мүсіні ашық түрде эротикалық емес, қуаттылықтың дәстүрлі символы ретінде қарастырылуы мүмкін. Жыныстық білім беру мақсатымен жасалған материалды басқалар тиісіз эротика деп қабылдауы мүмкін. Стэнфорд философиялық энциклопедиясы эротикалық өнерді "өз аудиториясын жыныстық қызықтыру ниетімен жасалған және белгілі бір дәрежеде оған қол жеткізген өнер" деп анықтайды. Эротикалық өнер мен порнография арасында жиі айырма жасалады, порнография да жыныстық қатынас көріністерін бейнелейді және эротикалық қызығушылықты тудыруға бағытталған. Порнография көбінесе жоғары өнер деп есептелмейді. Адамдар туындының мақсаты мен мазмұнына қарай айырмашылық жасай алады: эротикалық өнер – бұл тек қызықтырудан басқа да мақсаттармен жасалған туындылар, оларды эротикалық мазмұнына қызығушылық танытпаған адам да өнер ретінде бағалай алады. АҚШ Жоғарғы Сотының судьясы Поттер Стюарт 1964 жылы бұл айырмашылықтың интуитивті екенін айтып, эротикалық өнер ретінде заңмен қорғалмайтын қатаң порнография туралы "Мен оны көрген кезде білемін" деп жазған. Басқалар, соның ішінде философтар Мэтью Киран мен Ханс Мейс, эротикалық өнер мен порнография арасында қатаң шекара жүргізу мүмкін емес деп санайды.
Тарихи
Эротикалық бейнелердің ең көне сақталған мысалдары палеолиттік үңгір суреттері мен мүсіндері, бірақ көптеген мәдениеттер эротикалық өнерді жасаған. Ежелгі Месопотамиядан еркек пен әйелдің жыныстық қатынасын көрсететін артефакттар табылды. Шумерлік ерте династия кезеңінің глиптикалық өнерінде миссионерлік позадағы маңдайға қарап жыныстық қатынас жасайтын көріністер жиі кездеседі, сондай-ақ "Жастармен симпозиум көрінісі" де бар. Бірақ гетеросексуалдық қатынастың қарапайым суреттері керамика сынықтарында және граффитиде табылды, олардың соңғы үштен екі бөлігі әртүрлі жыныстық позалардағы ерлер мен әйелдерді бейнелейтін он екі виньеткадан тұрады. Бұл бейнелер египеттіктердің сұлулық стандарттарына сай келмейді. Лимадағы Ларко мұражайында Колумбқа дейінгі эротикалық керамикаға (Моче мәдениеті) арналған толық галерея бар. Эдвард Перри Уоррен колледж кезінде грек өнерін ұнатып, грек эротикалық өнер туындыларын жинаған, олар көбінесе гомосексуалдық қатынастарды бейнелейтін, мысалы Уоррен кубогы – ерлер арасындағы анальдық жыныстық қатынасты көрсететін грек-римдік сусын құмырасы. Уорреннің жылдар бойы жинаған көптеген эклектикалық туындылары Бостонның Көркем өнер мұражайында сақталған. VIII ғасырда Араб Ислам империясын басқарған Омейяд халифасы Әл-Уәлид II эротикалық өнердің үлкен демеушісі болған. Ол салған Құсайр Амраның бейнелерінде көптеген жалаңаш әйелдер мен махаббат көріністері бар. Шығыс мәдениеттерінде эротикалық өнердің ұзақ тарихы бар. Мысалы, Жапонияда шунга 13 ғасырда пайда болып, 19 ғасырдың соңына дейін, яғни фотографияның пайда болуына дейін танымал болды. Эдо кезеңінде (1600–1869) Жапонияда "көктемгі суреттер" деп аударылатын шунга – жыныстық қатынасты бейнелейтін бояулар сериясы болған. Шунга, синто дінінің бір бөлігі ретінде, барлық адамдардың, соның ішінде әйелдер мен гомосексуалдардың ішкі жыныстық энергиясын босатуға бағытталған. Жыныстық қатынас жасайтын жұптар серіктестерімен бірге күліп, ләззат алатындай бейнеленген, бұл жыныстық қатынастың позитивтілігіне назар аударады. 1700 жыл шамасында шунгаға қарсылық білдіріліп, Жапонияда тыйым салынды, бірақ бұл көрнекті эротикалық өнердің таралуы тоқтамады. Шунганы жергілікті кітапханалардан және көптеген жапон азаматтарының үйлерінен табуға болады. Сол сияқты, Қытайдың эротикалық өнері (Чунгунту деп аталады) Мин әулетінің соңғы кезеңінде ең жоғары танымаллығына жетті. Үндістанда әйгілі Кама Сутра – әлі де бүкіл әлемде оқылатын ежелгі жыныстық нұсқаулық. Еуропада, Ренессанс дәуірінен бастап, аристократияның көңіл көтеруі үшін эротикалық туындылар жасау дәстүрі қалыптасқан. I Modi – Маркантонио Раймонди жасаған, Джулио Романоның эскиздеріне негізделген жыныстық көріністері бар эротикалық кітап. I Modi шамамен 1524–1527 жылдары жасалған деп есептеледі. 1601 жылы Караваджо Маркиз Винченцо Джустинианидің жинағы үшін "Амор Винчит Омниа" картинасын салған. Екатерина Ұлы тапсырыс берген эротикалық кабинет Гатчина сарайындағы оның бөлмелеріне іргелес орналасқан. Жиһаз эксцентриктік болған, үстелдердің аяқтары жыныстық мүшелерден жасалған. Жиһазға жыныстық мүшелер мен кіндіктер ойылған, ал қабырғалар эротикалық суреттермен жабылған. Бөлмелер мен жиһаз 1941 жылы екі вермахт офицері көріп, содан бері жоғалып кеткен сияқты. Питер Водичтің деректі фильмінде кабинет Гатчинада емес, Петергоф сарайында болғандығы айтылады. Бұл дәстүрді Фрагонар, Курбе, Милле, Балтус, Пикассо, Эдгар Дега, Тулуз Лотрек және Эгон Шиле сияқты басқа, көбірек заманауи суретшілер жалғастырды. Шиле түрмеде отырды және оның жалаңаш қыздарды бейнелеген туындылары заманауи моральдық нормаларды бұзғандықтан билік тарапынан жойылды. XX ғасырда фотография эротикалық өнер үшін ең көп қолданылатын құралға айналды. Ташен сияқты баспагерлер эротикалық иллюстрациялар мен эротикалық фотосуреттерді жаппай өндірді.
ХХ ғасырдан бастап
2010 жылдары көптеген эротикалық суретшілер жұмыс істеді. Бұл жанрдың көп бөлігі әлі де портрет және пейзаж сияқты стандартты өнер жанрларымен салыстырғанда толыққанды қабылданбаған. Өнердегі эротикалық бейнелер 20 ғасыр бойында түбегейлі өзгерді. 20 ғасырдың басындағы кубизм, футуризм және неміс экспрессионизмі сияқты ағымдар эротикалықты жалаңаштарды түрлендіру, түспен эксперименттеу және фигураны геометриялық элементтерге ықшамдау арқылы зерттеді, әртүрлі көзқарастарды қарастырды. 20 ғасырдың ортасында реализм мен сюрреализм жалаңаштарды бейнелеудің жаңа тәсілдерін ұсынды. Сюрреалистік суретшілер үшін эротикалық – фантазия, санастың терең қабаттары және арман туралы идеяларды зерттеу құралы болды. Поль Дельво, Джорджо де Кирико және Макс Эрнст сияқты суретшілер эротикалық тақырыптарды тікелей қарастырды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1920-1930 жылдардағы абстрактілі бейнелерден реализмге бет бұру орын алды. Британ суретшісі Стэнли Спенсер адам бейнесіне қайта оралуға жетекшілік етті, өзінің және екінші әйелінің эротикалық жағдайдағы жалаңаш автопортреттерін жасады. Бұл оның 1937 жылғы «Екі жалаңаш портреті» туындысында айқын көрінеді. «Жалаңаш» және әсіресе әйел «жалаңашы» туралы сындық жазбалар жалаңаштық бейнелеу және сексуалдық бейнелеудің қарастырылуындағы маңызды өзгерістерге әкелді. Британ өнер тарихшысы Кеннет Кларктың 1956 жылғы «Жалаңаш: идеалды өнерді зерттеу» және өнер сыншысы Джон Бергердің 1972 жылғы «Көру жолдары» кітабы өнердегі жалаңаштық пен жалаңаштық ұғымдарын қайта қарастырды. Бұл кезең өнерде саяси мәселелерге ерекше назар аударумен ерекшеленді. Бұл сәт сексуалдық революцияның өнерге тигізген маңызды әсерін көрсетті. 1960-1970 жылдар АҚШ және Еуропадағы әлеуметтік және саяси өзгерістердің кезеңі болды. Әйелдердің теңдігі үшін күрес, сексуалдық құқықтар, отбасы және жұмыс орындары бұл қозғалыстардың маңызды бөлігі болды. Суретшілер мен тарихшылар батыс өнеріндегі және БАҚ-тағы бейнелердің ерлердің көзқарасымен қалай жасалғанын және әсіресе әйел бейнесін қалай идеалдандыратынын зерттеуге кірісті. Американдық өнер тарихшысы Кэрол Дункан ерлердің қарауы мен эротикалық өнер арасындағы байланысты анықтады: «Жалаңаштан басқа ешқандай тақырып өнердің ерлердің эротикалық энергиясынан туындайтынын және осы энергиямен қолдау табатынын көрсетпейді. Сондықтан осы кезеңдегі көптеген маңызды туындылар жалаңаш суреттер болып табылады». Сильвия Слей – ерлердің қарауына қарсы тұруға тырысқан суретшілердің мысалы, өйткені оның жұмыстарында еркектер дәстүрлі эротикалық позаларда бейнеленген, бұл әдетте әйелдерге арналған «одалиск» дәстүрінің бөлігі болды. Жаңа медиа жалаңаштық пен эротикалық бейнелеу үшін қолданыла бастады, әйел суретшілер перформанс пен фотосурет арқылы гендерлік қатынастар мен порнография мен өнер арасындағы шекараларға назар аударды. Кароли Шниманн мен Ханна Уилк сияқты суретшілер гендерлік рөлдер мен сексуалдық туралы сұрақтарды қою үшін осы жаңа құралдарды пайдаланды. Мысалы, Уилк фотосуреттері порнография мен жарнамада әйел денесін жаппай объективтеуді сатиралық сипатта бейнеледі. Марта Эдельхайт – эротикалық өнерге қосқан үлесімен танымал әйел суретші, ол әдеттегі гендерлік рөлдерге қарсы бүлікшіл ұстанымды ұстанды, бұл әйел суретшілерді еркін сексуалдық өрнекке қатысудан шеттетті. Бұл әйелдерді ерлерге арналған көптеген әйгілі эротикалық өнер туындыларының тақырыбы болуға шектеді. Эдельхайт эротикалық өнер тудырған әйел суретші болғандықтан сынға ұшырады, өйткені бұл саланың негізгі үлесін ерлер құрады. Эдельхайт феминистік өнер қозғалысының ізашары болды, өйткені ол эротикалық өнерді жасаған және өзінің көптеген туындыларында өзін бейнелеген әйел болды, бұл әйелдердің сексуалдық өрнекте теңдікке жетуіне жол ашты. Эдельхайт бұл өнердің порнографиялық екендігі туралы жалпы стереотипке қарсы тұрып, өзін-өзі қарастырудың басқа тәсілін ұсынды. Оның туындылары әйелдерге сексуалдық құштарлықтарын ашық білдіруге мүмкіндік берді. Оның өнері жағдайды өзгертіп, әйелдерге 1970 жылдардағы әйелдер сөз революциясының алдыңғы шебінде болуға мүмкіндік берді. Эротикалық өнердің қабылдануы мен танымалдылығы жанрды негізгі поп-мәдениетке енгізіп, көптеген танымал иконаларды жасады. Фрэнк Фрацетта, Луис Ройо, Борис Вальехо, Крис Ахиллеос және Клайд Калдуэлл – жұмысы кеңінен таралған суретшілердің қатарында. 2002 жылы Эротикалық суретшілер гильдиясы құрылды, оның мақсаты – өзіндік өрнек беру және қазіргі заманғы эротиканың сенсорлық өнерін насихаттау үшін ойдас адамдарды біріктіру болды. 2010 мен 2015 жылдар арасында сексолог және галерея иесі Лаура Хенкел, Эротикалық мұражай мен Sin City Gallery кураторы «12 дюйм күнә» атты көрмені ұйымдастырды, ол сексуалдыққа қатысты әртүрлі көзқарастарды көрсететін және жоғары және төмен өнер туралы түсініктерге қарсы тұратын өнер туындыларына бағытталған. Эротикалық өнер әлі де жаңа түрдегі өнер туындыларында зерттелуде және қолданылуда, ал 20 ғасырдың маңызды жетістіктері қазіргі эротикалық өнер мен суретшілер ниетіне әлі де негіз болып табылады.
Құқықтық стандарттар
Эротикалық өнер туындысының осықтан тысқары болуы оның көрсетілген аумақтың және қоғамның нормаларына байланысты. АҚШ-та 1973 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының «Миллер Калифорнияға қарсы» ісінде, қандай туынды осықтан тысқары екенін және қорғалмайтынын, ал қайсысы тек эротикалық екенін және Бірінші түзетумен қорғалатынын анықтау үшін үш деңгейлі тест белгіленді. Сот пікірін білдірген Бас судья Уоррен Бергер былай деп жазды: «Фактыны анықтаушы үшін негізгі нұсқаулар: (а) «қазіргі заманғы қоғамдық нормаларды қолдана отырып, орташа адам» туындының жалпы алғанда, жарамсыз қызығушылықты қоздыратынын, (б) туынды қолданыстағы штат заңымен нақты анықталған жыныстық қатынасты ашық түрде қорлайтынын немесе сипаттайтынын және (в) туынды жалпы алғанда, маңызды әдеби, көркемдік, саяси немесе ғылыми құндылығының жоқтығын анықтауы керек». Бұл әлі де АҚШ құқығындағы басқа сот сынақтарынан гөрі әлдеқайда белеңді болғандықтан, жиі туындайтын дауларды, әсіресе «қазіргі заманғы қоғамдық нормалар» туралы түсініксіздіктерді азайта алмады. Эротика мен осықтан тысқары туындыларды ажыратуда басқа құқықтық жүйелерде де ұқсас қиындықтар кездеседі.