Кіріспе

Рим легионы Legio IX Hispana ("9-шы испан легионы"), сондай-ақ Legio VIIII Hispana деп жазылған, б.з.б. 1-ші ғасырдан бастап кемінде 120 ж. дейін болған Империялық Рим армиясының легионы. Легион Рим Республикасының соңғы кезеңінде және ерте Рим империясының әр түрлі провинцияларында шайқасты. "Hispana" деген лақап аты Август тұсында Испанияда орналасқан кезде алған. 43 ж. Римнің басып кіруінен кейін Британияда орналасты. Легион шамамен 120 ж. кейін Рим жазбаларынан жоғалып, оның тағдыры туралы ешқандай мәлімет жоқ. Легионның белгісіз тағдыры көптеген зерттеулер мен болжамдардың нысаны болды. Тарихшы Теодор Моммсеннің пікірінше, легион 108 ж.нан кейін, яғни Британияда табылған Тоғызыншы легионның соңғы жазуының күнінде, солтүстік тайпалардың Рим үкіметіне қарсы көтерілісі кезінде солтүстік Британияда жойылған болуы мүмкін. Бұл көзқарас 1954 жылғы "The Eagle of the Ninth" романында кеңінен танымал болды, онда легион Каледонияға (қазіргі Шотландия) аттанғаннан кейін "ешқашан естілмеген" делінген. Бірақ, IX Hispana-ның Нижмегендегі (Нидерланды) легионерлік базасының орнында табылуы бұл теорияның маңыздылығын азайтты, легион Британияда жойылғаннан кейін де 120 ж. шамасында сол жерде орналасқан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Нижмегендегі мәліметтер IX Hispana-ның 2-ші ғасырдағы келесі қақтығыстарда жойылғаны туралы болжамдарға әкелді. Мүмкіндіктердің қатарында Бар-Кохба көтерілісі (132–135 жж.) немесе Марк Аврелийдің Парфияға қарсы соғысы (161–166 жж.) Арменияда болды. Дегенмен, кейбір ғалымдар Нижмегендегі мәліметтерді IX Hispana легионының толық емес, жай ғана бөлігіне жатқызады. Қалай болғанда да, IX Hispana император Септимий Севердің (193–211 жж.) билігінде болмағаны анық, өйткені ол осы кезеңдегі 33 легионның тізіміне енбеген.

Республика әскері (б.з.б. 30 жылға дейін)

Легионның шығу тегі белгісіз, бірақ 9-легион б.з.д. 90 жылы Аскулум қаласын қоршауға қатысқан болуы мүмкін. Б.з.д. 58 жылы Юлий Цезарь Цизальпій Галлияның губернаторы болғанда, ол сол жерде орналасқан VII, VIII, IX, X нөмірлі төрт легионды мұра етті. Тоғызыншы (IX) легион "иллириялықтардың шабуылдарынан қорғану үшін" Аквилеяда орналасқан болуы мүмкін. Цезарь өлтірілгеннен кейін, оның одақтасы Вентидий Басс 7-ші, 8-ші және 9-шы легиондарды қайта құруға тырысты, бірақ "олардың қайсысы тіпті Филиппи шайқасына дейін сақталғаны белгісіз". Тоғызыншы легион 82-83 жылдары Агриколаның Каледонияға (қазіргі Шотландия) басып кіруіне қатысты. Тациттың мәліметінше, легион Форт өзенінен әрі орналасқан каледониялықтардың түнде бекініске жасаған күтпеген шабуылынан қиын жағдайда құтылды. Каледониялықтар "оларды қорқып, ұйықтағанда шабуылдады". Агрессивті қолға түйырсу кезінде каледониялықтар лагерьке енді, бірақ Агрикола легионға көмек үшін кавалерия жіберді. Көмек күштерін көргенде, "тоғызыншы легионның сарбаздары қайта жігерленіп, қауіпсіздіктерін сезініп, даңқ үшін шайқасты", каледониялықтарды кері шегіндірді. Легион Монс Грапиус шайқасына да қатысты. Ұлыбританиядағы Тоғызыншы легионның соңғы белгілі іс-әрекеті 108 жылы Йорктегі (Эборакум) легионерлік бекіністі таспен қайта құру кезінде болды. Бұл туралы 1864 жылы табылған және қазір Йоркшир мұражайында сақталатын жазулы тас тақташада жазылған.

Германия төменгі (108? 130?)

IX Испанияны растайтын бірнеше жазулар Рейн өзенінің төменгі ағысында, Новиомагус Батаворум (Ниймеген, Нидерланды) қаласындағы легионерлік бекініс орнында табылды. Оларға бірнеше плитка мөрлері (104–120 жж.) және 1990-шы жылдары табылған күміс қапталған қола медальон кіреді, ол фалераның (әскери медаль) бөлігі болған, ал сыртында "LEG HISP IX" жазылған. Сонымен қатар, осы кезеңге жататын Аполлонға арналған алтарь, Аква Гранни (Аахен, Германия) қаласының жанынан табылды, ол Луций Латиний Мацердің берген уәдесін орындау үшін орнатылған. (Басты жүзбасылардың қызмет мерзімі біткен соң, олардың орнына префект каструмға (лагерь префекті, яғни үшінші басшы) тағайындалуы әдеттегі жайт еді). Археологиялық дәлелдер IX Испанияның элементтері 104 жылдан кейін Новиомагуста болғанын көрсетеді (алдыңғы X Gemina легионы Дунайға ауыстырылған кезде) және IX, мүмкін, 120 жылдан кейін ұзақ өтпей XXX Ulpia Victrix легионының жасағымен алмастырылған. Ниймегенде толық IX легионы немесе жай ғана жасақ болғаны белгісіз. Масер сияқты жоғары шенді офицерлердің болуы бірнеше ғалымды Тоғызыншы легионның толығымен 121 және 130 жылдар аралығында сол жерде орналасқанына сендірді. Бұл екеуі де болуы мүмкін: алдымен жасақ, кейіннен легионның қалған бөлігі; осы кезеңде Ниймегенде vexillatio Britannica ("Британ жасағы") да расталған. Император Адриан (117–138 жж.) шамамен 122 жылы жеке өзі Британияға келген, сол кезде ол Адриан қабырғасын салуды бастады, себебі, бір римдік дереккөз бойынша, "бриттерді римдік бақылауында ұстау мүмкін болмады". Адрианның әскери апатқа жауап бергені мүмкін. Алайда, 120 жылға дейінгі археологиялық дәлелдер жоқ. Моммсеннің диссертациясы IX Испанияның Ниймегендегі алғашқы іздері табылар алдында жарияланған. Осының және 120 жыл шамасында Тоғызыншы легионның командирлері болған екі жоғары шенді офицердің кейінгі ондаған жылдар бойы көрнекті қоғамдық қызметтер атқарғанын дәлелдейтін жазулардың нәтижесінде көптеген ғалымдар Моммсеннің теориясын қабылдамайтын болды. Олар IX Испанияның жойылуының ықтимал себебі ретінде басқа театрлардағы кейінгі қақтығыстарды қарастырады: 132 жылы Яһудеяда римдіктерге қарсы екінші еврей көтерілісі. Бұл соғыста римдіктер ауыр шығынға ұшырады, оның басталу күні IX Испанияның Ниймегеннен кетуінің шамамен мерзімімен (120–130 жж.) сәйкес келеді. Мұндай жағдайда Тоғызыншы легион Яһудеяға жергілікті легиондарды нығайту үшін жіберілген болуы мүмкін, бірақ еврей күштері тарапынан жеңіліске ұшырап, бөлімнің қалдықтары таратылған. Алайда, әдетте Египетте орналасқан XXII Deiotariana легионы осы кезде Яһудеяда құжатталған және оның сақталған жазбалары да 120 жыл шамасында тоқтаған. Мүмкін, екі легионды да еврейлер жойған, бірақ егер солай болса, бұл 3 легион жоғалған Тейтобург орманы шайқасынан (9 ж.) бергі римдік әскери апаттың ең ауыр жағдайы болар еді. Император Марк Аврелийдің Парфия соғысы (161–166 жж.) IV Вологазис патшаға қарсы. Грек-рим тарихшысы Кассий Дионың айтуынша, парфян әскері генерал Хосростың басшылығымен Арменияда белгісіз рим легионын қоршап алып, жойды. Бұл оның командирі, Каппадокияның губернаторы Марк Седатий Северианның өзіне-өзі қол жұмсауына әкелді. Бұл уақытта Каппадокияда тұрақты түрде орналасқан екі легион болды: XII Fulminata және XV Apollinaris. Бұл екі бөлімнің де 200 жылдан кейін де жұмыс істегендігі расталған, сондықтан олар парфяндықтар жойған легион бола алмады. Тоғызыншы легион жоғалған деген теорияда 130–160 жылдар аралығында Тоғызыншының Шығыста болғанын растайтын дәлелдердің толық болмауы бар. Кейбір ғалымдар Дио айтқан легион XXII Deiotariana болды деп санайды, бірақ егер солай болса, онда соңғысы еврейлермен отыз жыл бұрын жойылмаған болар еді. Бірнеше ғалымдар Британиядағы жойылу Тоғызыншы легионның жоғалуының ең ықтимал сценарийі деп санайды. Расселдің пікірінше, "Тоғызыншы легионға не болды деген сұраққа ең дұрыс жауап - олар Британияда соғысып, қаза тапты, провинция 110-шы жылдардың соңында немесе 120-шы жылдардың басында дағдарысқа ұшыраған кезде жоғалып кетті". Мұндай ғалымдар жазулардағы дәлелдерге сүйеніп, бірдей есімді әртүрлі адамдар туралы мәліметтерді шатастыру оңай деп есептегендердің болжамдарын сынап бағалайды. Егер легион 161 жылғы армян соғысына дейін өмір сүрген болса, 120 жылдан кейін ешқандай жазбалар жоқ деп күтілуі мүмкін. Кейпи Алайда, Кейпи легионның Британияда жойылғанын қолдамайды. Ол легионның 117 жылы Йорктен Траянның билігінің соңында Парфиядағы соғысқа қатысу үшін шығарылған болуы мүмкін деп болжайды. Кейпидің айтуынша, легионның басқа жерде болма...