Кіріспе
Рим легионы Legio IX Hispana ("9-шы испан легионы"), сондай-ақ Legio VIIII Hispana деп жазылған, б.з.б. 1-ші ғасырдан бастап кемінде 120 ж. дейін болған Империялық Рим армиясының легионы. Легион Рим Республикасының соңғы кезеңінде және ерте Рим империясының әр түрлі провинцияларында шайқасты. "Hispana" деген лақап аты Август тұсында Испанияда орналасқан кезде алған. 43 ж. Римнің басып кіруінен кейін Британияда орналасты. Легион шамамен 120 ж. кейін Рим жазбаларынан жоғалып, оның тағдыры туралы ешқандай мәлімет жоқ. Легионның белгісіз тағдыры көптеген зерттеулер мен болжамдардың нысаны болды. Тарихшы Теодор Моммсеннің пікірінше, легион 108 ж.нан кейін, яғни Британияда табылған Тоғызыншы легионның соңғы жазуының күнінде, солтүстік тайпалардың Рим үкіметіне қарсы көтерілісі кезінде солтүстік Британияда жойылған болуы мүмкін. Бұл көзқарас 1954 жылғы "The Eagle of the Ninth" романында кеңінен танымал болды, онда легион Каледонияға (қазіргі Шотландия) аттанғаннан кейін "ешқашан естілмеген" делінген. Бірақ, IX Hispana-ның Нижмегендегі (Нидерланды) легионерлік базасының орнында табылуы бұл теорияның маңыздылығын азайтты, легион Британияда жойылғаннан кейін де 120 ж. шамасында сол жерде орналасқан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Нижмегендегі мәліметтер IX Hispana-ның 2-ші ғасырдағы келесі қақтығыстарда жойылғаны туралы болжамдарға әкелді. Мүмкіндіктердің қатарында Бар-Кохба көтерілісі (132–135 жж.) немесе Марк Аврелийдің Парфияға қарсы соғысы (161–166 жж.) Арменияда болды. Дегенмен, кейбір ғалымдар Нижмегендегі мәліметтерді IX Hispana легионының толық емес, жай ғана бөлігіне жатқызады. Қалай болғанда да, IX Hispana император Септимий Севердің (193–211 жж.) билігінде болмағаны анық, өйткені ол осы кезеңдегі 33 легионның тізіміне енбеген.
Legio IX Hispana ("9th Spanish Legion"), also written as Legio VIIII Hispana, was a legion of the Imperial Roman army that existed from the 1st century BC until at least 120 AD. The legion fought in various provinces of the late Roman Republic and early Roman Empire. The nickname "Hispana" was gained when it was stationed in Hispania under Augustus. It was stationed in Britain following the Roman invasion in 43 AD. The legion disappears from surviving Roman records after c. 120 AD and there is no extant account of what happened to it. The unknown fate of the legion has been the subject of considerable research and speculation. One theory (per historian Theodor Mommsen) was that the legion was wiped out in action in northern Britain soon after 108 AD, the date of the latest datable inscription of the Ninth found in Britain, perhaps during a rising of northern tribes against Roman rule. This view was popularised by the 1954 novel The Eagle of the Ninth in which the legion is said to have marched into Caledonia (modern day Scotland), after which it was "never heard of again". This theory fell out of favour among modern scholars as successive inscriptions of IX Hispana were found in the site of the legionary base at Nijmegen (Netherlands), suggesting the Ninth may have been based there from c. 120 AD, later than the legion's supposed annihilation in Britain. The Nijmegen evidence has led to suggestions that IX Hispana was destroyed in later conflicts of the 2nd century. Suggestions include the Bar Kokhba revolt (132–135 AD) or Marcus Aurelius's war against Parthia (161–166 AD) in Armenia. However, some scholars
have ascribed the Nijmegen evidence to a mere detachment of IX Hispana, not the whole legion. In any event, it is clear that the IX Hispana did not exist during the reign of the emperor Septimius Severus (r. 193–211 AD), as it is not included in two identical but independent lists of the 33 legions existing in this period.
Республика әскері (б.з.б. 30 жылға дейін)
Легионның шығу тегі белгісіз, бірақ 9-легион б.з.д. 90 жылы Аскулум қаласын қоршауға қатысқан болуы мүмкін. Б.з.д. 58 жылы Юлий Цезарь Цизальпій Галлияның губернаторы болғанда, ол сол жерде орналасқан VII, VIII, IX, X нөмірлі төрт легионды мұра етті. Тоғызыншы (IX) легион "иллириялықтардың шабуылдарынан қорғану үшін" Аквилеяда орналасқан болуы мүмкін. Цезарь өлтірілгеннен кейін, оның одақтасы Вентидий Басс 7-ші, 8-ші және 9-шы легиондарды қайта құруға тырысты, бірақ "олардың қайсысы тіпті Филиппи шайқасына дейін сақталғаны белгісіз". Тоғызыншы легион 82-83 жылдары Агриколаның Каледонияға (қазіргі Шотландия) басып кіруіне қатысты. Тациттың мәліметінше, легион Форт өзенінен әрі орналасқан каледониялықтардың түнде бекініске жасаған күтпеген шабуылынан қиын жағдайда құтылды. Каледониялықтар "оларды қорқып, ұйықтағанда шабуылдады". Агрессивті қолға түйырсу кезінде каледониялықтар лагерьке енді, бірақ Агрикола легионға көмек үшін кавалерия жіберді. Көмек күштерін көргенде, "тоғызыншы легионның сарбаздары қайта жігерленіп, қауіпсіздіктерін сезініп, даңқ үшін шайқасты", каледониялықтарды кері шегіндірді. Легион Монс Грапиус шайқасына да қатысты. Ұлыбританиядағы Тоғызыншы легионның соңғы белгілі іс-әрекеті 108 жылы Йорктегі (Эборакум) легионерлік бекіністі таспен қайта құру кезінде болды. Бұл туралы 1864 жылы табылған және қазір Йоркшир мұражайында сақталатын жазулы тас тақташада жазылған.
Германия төменгі (108? 130?)
IX Испанияны растайтын бірнеше жазулар Рейн өзенінің төменгі ағысында, Новиомагус Батаворум (Ниймеген, Нидерланды) қаласындағы легионерлік бекініс орнында табылды. Оларға бірнеше плитка мөрлері (104–120 жж.) және 1990-шы жылдары табылған күміс қапталған қола медальон кіреді, ол фалераның (әскери медаль) бөлігі болған, ал сыртында "LEG HISP IX" жазылған. Сонымен қатар, осы кезеңге жататын Аполлонға арналған алтарь, Аква Гранни (Аахен, Германия) қаласының жанынан табылды, ол Луций Латиний Мацердің берген уәдесін орындау үшін орнатылған. (Басты жүзбасылардың қызмет мерзімі біткен соң, олардың орнына префект каструмға (лагерь префекті, яғни үшінші басшы) тағайындалуы әдеттегі жайт еді). Археологиялық дәлелдер IX Испанияның элементтері 104 жылдан кейін Новиомагуста болғанын көрсетеді (алдыңғы X Gemina легионы Дунайға ауыстырылған кезде) және IX, мүмкін, 120 жылдан кейін ұзақ өтпей XXX Ulpia Victrix легионының жасағымен алмастырылған. Ниймегенде толық IX легионы немесе жай ғана жасақ болғаны белгісіз. Масер сияқты жоғары шенді офицерлердің болуы бірнеше ғалымды Тоғызыншы легионның толығымен 121 және 130 жылдар аралығында сол жерде орналасқанына сендірді. Бұл екеуі де болуы мүмкін: алдымен жасақ, кейіннен легионның қалған бөлігі; осы кезеңде Ниймегенде vexillatio Britannica ("Британ жасағы") да расталған. Император Адриан (117–138 жж.) шамамен 122 жылы жеке өзі Британияға келген, сол кезде ол Адриан қабырғасын салуды бастады, себебі, бір римдік дереккөз бойынша, "бриттерді римдік бақылауында ұстау мүмкін болмады". Адрианның әскери апатқа жауап бергені мүмкін. Алайда, 120 жылға дейінгі археологиялық дәлелдер жоқ. Моммсеннің диссертациясы IX Испанияның Ниймегендегі алғашқы іздері табылар алдында жарияланған. Осының және 120 жыл шамасында Тоғызыншы легионның командирлері болған екі жоғары шенді офицердің кейінгі ондаған жылдар бойы көрнекті қоғамдық қызметтер атқарғанын дәлелдейтін жазулардың нәтижесінде көптеген ғалымдар Моммсеннің теориясын қабылдамайтын болды. Олар IX Испанияның жойылуының ықтимал себебі ретінде басқа театрлардағы кейінгі қақтығыстарды қарастырады: 132 жылы Яһудеяда римдіктерге қарсы екінші еврей көтерілісі. Бұл соғыста римдіктер ауыр шығынға ұшырады, оның басталу күні IX Испанияның Ниймегеннен кетуінің шамамен мерзімімен (120–130 жж.) сәйкес келеді. Мұндай жағдайда Тоғызыншы легион Яһудеяға жергілікті легиондарды нығайту үшін жіберілген болуы мүмкін, бірақ еврей күштері тарапынан жеңіліске ұшырап, бөлімнің қалдықтары таратылған. Алайда, әдетте Египетте орналасқан XXII Deiotariana легионы осы кезде Яһудеяда құжатталған және оның сақталған жазбалары да 120 жыл шамасында тоқтаған. Мүмкін, екі легионды да еврейлер жойған, бірақ егер солай болса, бұл 3 легион жоғалған Тейтобург орманы шайқасынан (9 ж.) бергі римдік әскери апаттың ең ауыр жағдайы болар еді. Император Марк Аврелийдің Парфия соғысы (161–166 жж.) IV Вологазис патшаға қарсы. Грек-рим тарихшысы Кассий Дионың айтуынша, парфян әскері генерал Хосростың басшылығымен Арменияда белгісіз рим легионын қоршап алып, жойды. Бұл оның командирі, Каппадокияның губернаторы Марк Седатий Северианның өзіне-өзі қол жұмсауына әкелді. Бұл уақытта Каппадокияда тұрақты түрде орналасқан екі легион болды: XII Fulminata және XV Apollinaris. Бұл екі бөлімнің де 200 жылдан кейін де жұмыс істегендігі расталған, сондықтан олар парфяндықтар жойған легион бола алмады. Тоғызыншы легион жоғалған деген теорияда 130–160 жылдар аралығында Тоғызыншының Шығыста болғанын растайтын дәлелдердің толық болмауы бар. Кейбір ғалымдар Дио айтқан легион XXII Deiotariana болды деп санайды, бірақ егер солай болса, онда соңғысы еврейлермен отыз жыл бұрын жойылмаған болар еді. Бірнеше ғалымдар Британиядағы жойылу Тоғызыншы легионның жоғалуының ең ықтимал сценарийі деп санайды. Расселдің пікірінше, "Тоғызыншы легионға не болды деген сұраққа ең дұрыс жауап - олар Британияда соғысып, қаза тапты, провинция 110-шы жылдардың соңында немесе 120-шы жылдардың басында дағдарысқа ұшыраған кезде жоғалып кетті". Мұндай ғалымдар жазулардағы дәлелдерге сүйеніп, бірдей есімді әртүрлі адамдар туралы мәліметтерді шатастыру оңай деп есептегендердің болжамдарын сынап бағалайды. Егер легион 161 жылғы армян соғысына дейін өмір сүрген болса, 120 жылдан кейін ешқандай жазбалар жоқ деп күтілуі мүмкін. Кейпи Алайда, Кейпи легионның Британияда жойылғанын қолдамайды. Ол легионның 117 жылы Йорктен Траянның билігінің соңында Парфиядағы соғысқа қатысу үшін шығарылған болуы мүмкін деп болжайды. Кейпидің айтуынша, легионның басқа жерде болма...
The Second Jewish Revolt against the Romans in Judea that broke out in 132. It was reported that the Romans suffered heavy casualties in this war, whose start date fits neatly with the estimated time of IX Hispana's departure from Nijmegen (120–130). In this scenario, the Ninth may have been dispatched to Judea to reinforce the locally based legions, but was heavily defeated by Jewish forces and the remnants of the unit disbanded. However, another legion, XXII Deiotariana, normally based in Egypt, is actually documented in Judea at this time and its surviving datable records also cease c. 120. It is possible that both legions were destroyed by the Jews, but if so this would rate as the worst Roman military disaster since the Battle of the Teutoburg Forest (AD 9) when 3 legions were lost. The emperor Marcus Aurelius' Parthian War (161–166) against King Vologases IV. According to Greco Roman historian Cassius Dio, a Parthian army led by the general Chosroes surrounded and annihilated an unspecified Roman legion in Armenia. This led to the suicide of its commander, the governor of Cappadocia, Marcus Sedatius Severianus. At this time, there were two legions permanently stationed in Cappadocia, the XII Fulminata and the XV Apollinaris. Both these units are attested as operational well beyond AD 200, so neither could have been the legion destroyed by the Parthians. The theory that the Ninth was the lost legion has the drawback that there is a complete lack of evidence that the Ninth was present in the East in the period 130–160. Some scholars argue that the legion referred to by Dio was the XXII Deiotariana, but if so, the latter could not have been annihilated by the Jews thirty years earlier. Several scholars continue to argue that destruction in Britain is the most likely scenario for the Ninth's disappearance. Russell argues that "by far the most plausible answer to the question 'what happened to the Ninth' is that they fought and died in Britain, disappearing in the late 110s or early 120s when the province was in disarray". Such scholars criticise the assumptions of those who extrapolate from inscription evidence, arguing that it is easy to confuse evidence about different persons with the same name. It is highly unlikely that if the legion continued in existence up to the Armenian war of 161, no records at all later than c. 120 would be known. Keppie
However, Keppie does not support the theory that the legion met its end in Britain. He suggests that the legion may have been withdrawn from York around 117 to take part in the war in Parthia at the end of Trajan's reign. Keppie suggests that it was the legion's absence elsewhere that encouraged a native uprising, obliging Hadrian to send the Legio VI Victrix to Britain.