Кіріспе
Уэльстегі тарихи округ. 1974 жылға дейін Монмутшир (Monmouthshire, сондай-ақ бұрын Монмут округі деп те аталған; Сэр Финви) Уэльстің оңтүстік-шығысында, Англиямен шекаралас әкімшілік округ болды. Кейін Уэльстің он үш тарихи округінің бірі ретінде қарастырылды. Оның ауданы қазір шамамен Монмутшир, Бленау Гвент, Ньюпорт және Торфен қазіргі басқару аймақтарымен, сондай-ақ Рейни өзенінің шығысындағы Керфилли және Кардиффтің бөліктерімен сәйкес келеді. Округтың шығыс бөлігі көбінесе ауыл шаруашылығымен айналысты, ал батыс аңғарлары бай минералды ресурстарға ие болды. Бұл аймақтың жоғары индустрияландырылуына алып келді, 18-шы ғасырдан 20-шы ғасырдың соңына дейін көмір өндіру және темір өңдеу маңызды жұмыс берушілер болды. Оның ең ірі бес қаласы – Ньюпорт, Квмбран, Понтипул, Эбб Вейл және Абергавенни. Монмутширдің Уэльс мәртебесі 16-шы мен 20-шы ғасырлар арасында нақты емес болды, сол кезде оны кейбіреулер Англияның бір бөлігі деп есептеді; Уэльске оның заңды жататындығы 1972 жылғы Жергілікті өкімет туралы заңмен нақтыланды, осы заң округтегі жергілікті өкімет құрылымын да өзгертті.
Until 1974, Monmouthshire ('/m//ɒ//n//m//ə//θ//ʃ//ər//, // //ʃ//ɪər/), also formerly known as the County of Monmouth ('/m//ɒ//n//m//ə//θ/; Sir Fynwy), was an administrative county in the south east of Wales, on the border with England, and later classed as one of the thirteen historic counties of Wales. Its area now corresponds approximately to the present principal areas of Monmouthshire, Blaenau Gwent, Newport and Torfaen, and those parts of Caerphilly and Cardiff east of the Rhymney River. The eastern part of the county was mainly agricultural, while the western valleys had rich mineral resources. This led to the area becoming highly industrialised with coal mining and iron working being major employers from the 18th century to the late 20th century. Its five largest towns were Newport, Cwmbran, Pontypool, Ebbw Vale and Abergavenny. Monmouthshire's Welsh status was ambiguous between the 16th and 20th centuries, with it considered by some to be part of England during this time; its legal inclusion in Wales was clarified by the Local Government Act 1972, the same act that changed the structure of local government within the county.
Шекаралар мен бөлімшелер
Ауданның шекаралары – шығысында Уай өзені, ол оны Глостерширден бөліп тұрады, батысында Гламорганширден бөліп тұратын Римни өзені, оңтүстігінде Бристоль шығанағы. Солтүстік-шығыстағы Херефордширмен және солтүстіктегі Брекнокширмен шекаралар жақсы анықталмаған. Уэльс Бикнор приходы, Глостершир мен Херефордширдің арасында орналасқан Монмутширдің анклавы болды. Аймақ 1844 жылғы «Каунтилер (Бөлшектенген бөліктер) туралы» заңмен «барлық мақсаттар үшін» Херефордширдің бөлігіне дейін Монмутширдің бөлігі деп есептелді, ал Хонду аңғарына жақын орналасқан Фвтхог (немесе Ффуддог) Херефордшир ауылы 1891 жылға дейін Монмутшир құрамында қалды. 1542 жылы графтық алты жүзге бөлінді: Абергавенни, Кальдикот, Раглан, Скенфрит, Уск және Вентлуг. Графтықта Монмут, Ньюпорт және Уск қалаларының үш бөлігі болды.
Жергілікті басқару реформасы
Монмут әкімшілік округі және Ньюпорт қалалық округі 1972 жылғы Жергілікті өзін-өзі басқару туралы заңға сәйкес 1974 жылы таратылды. Олардың ізбасары, шағын шекаралық өзгерістермен, Гвент деп аталды. Кейбір шекаралық ауылдық округтар Mid Glamorgan-ның жаңа Rhymney Valley округінің немесе South Glamorgan-ның Кардифф округінің құрамына кірді.
Өмірбаян
Шамамен 5-ші және 10-шы ғасырлар аралығында Уэльстің Гвент корольдігі Монмутширмен шамамен шектесетін аумақты қамтыды. Кейін ол Морганнугтың бір бөлігіне айналып, Груффид ап Лливелиннің біріккен Уэльс патшалығының құрамына кірді. 1086 жылғы Domesday Survey кезінде Чепстоу және Монмут аймақтары есептеу мақсатымен ағылшын графтықтары Глостершир және Херефордширдің бөліктері ретінде есептелді. Бұл аймақтар, сондай-ақ кейін Монмутшир болып белгілі болатын қалған жерлер Пемброкширден Монмутширге дейінгі аумақты қамтыды, олар көбінесе Марш лордтарының қолында болды; алайда, бұл жерлер ағылшын заңына бағынбады. Уэльс княздығы (Уэльстің солтүстік бөлігі) 1284 жылғы 3 наурызда қабылданған Руддлан заңы арқылы Англия Корольдігіне "қосылған" болса да, Марш жерлерін басқару өзгеріссіз қалды. 11-ші ғасырдан 16-шы ғасырға дейін, кейін Монмутшир атанған аймақ (кейбір шекаралық өзгерістерге ұшырады) алты Марш иелігінен тұрды: Абергавенни, Керлеон, Чепстоу (немесе Стригил), Гвинллвг (Вентлуг), Монмут және Уск. 1536 және 1543 жылдарғы Одақ актілеріне дейін бүгінгі Монмутшир деп аталатын жер даусыз Уэльске қарасты болды.
16-19 ғасырлар
1535 жылғы Уэльс заңдары туралы акт Уэльсті тікелей ағылшын құқықтық жүйесіне біріктірді және «Уэльстің аталған елі немесе доминионындағы шекаралық лордтықтар» қолданыстағы және жаңа округтерге бөлінді. Кейбір лордтықтар Англиядағы бар округтерге, ал кейбіреулері Уэльстегі бар округтерге қосылды, ал қалғандары жаңа округтерге бөлінді, олардың бірі Монмутшир болды. 1535 жылғы Уэльс заңдары туралы актінің түпнұсқасы Монмутширді «Уэльстің елі немесе доминионы» деп көрсеткенімен, 1542 жылғы Уэльс заңдары туралы акті Уэльс округтарын он екі деп санап, Монмутширді тізімнен шығарды. Монмутшир Уэльстегі Ұлы Сессиялар сотына емес, Вестминстер соттарына тікелей бағынышты болды. Тарихшы Джон Дэвистің сөзіне сүйенсек, осы жағдай графтықтың Уэльстің бөлігі болып қалудың орнына Англияға қосылғаны туралы сенімге әкелді. Дэвис оған келіспейді және былай дейді: «Монмутшир тіл мен сезім жағынан басқа шығыс округтерден кем уэльстік емес». Монмутшир жаңа округ болғанымен, Уэльстегі округтердегідей бір емес, Англиядағы қолданыстағы округтермен бірдей екі округ рыцары берілді. Актінің тиісті бөлімінде: «Брекнок, Раднор, Монтгомери және Денбиг округтерінің әрқайсысы үшін және Уэльс доминионының аталған еліндегі басқа округтер үшін бір Жоғарғы Палата мүшесі сайланады және сол Парламенттерге сайланады» делінген. Алайда, ол басқа Уэльс округтары сияқты бір ғана округ мүшесіне ие болды (Пемброкширден басқа, екі округ мүшесі болған және Мерионеттен басқа). Діни тұрғыдан алғанда, Монмут қаласынан тыс округтің көп бөлігі Лландафф епархиясында қалды; Монмут қаласы Херефорд епархиясында, ал Кумиой және Ллантони приходтары Сент-Дэвид епархиясында болды. 1549 жылы Эдуард VI Монмутқа «Уэльс шекараларында» орналасқандығын көрсететін жарлық берді. Монмутширді Уэльсте деп сипаттаған кейінгі авторлардың қатарында Хамфри Ллвид (Камбрия тарихы, 1568); Томас Чёркьярд (Уэльстің лайықтылығы, 1587); және Майкл Дрейтон (Поли Олбион, 1613) болды. 17 ғасырдың соңында, II Карл тұсында Монмутшир ағылшын ассиздерінің Оксфорд айналымына қосылды, содан кейін 1911 жылғы «Британ энциклопедиясына» сәйкес, ол біртіндеп «ағылшын округі ретінде қарастырыла бастады». Кейінірек саяхатшы Джордж Борроу 1862 жылы былай деп жазды: «Монмутшир қазіргі уақытта ағылшын округі деп есептеледі, бірақ бұл үшін аз себеп бар, өйткені ол Уайдың батыс жағында ғана емес, сонымен қатар оның барлық приходтарының атаулары валлий тілінде, ал оның мыңдаған халқы әлі де валлий тілінде сөйлейді». Уэльс заңды түрде Англияға біріктірілгенімен, «Англия» сөзі көп жағдайда Уэльсті алып тастау үшін қолданылды. 1746 жылғы Уэльс және Бервик заңы «Англия Корольдігі немесе Ұлыбританияның Англия деп аталатын бөлігі кез келген Парламент актісінде айтылған немесе айтылатын барлық жағдайларда, ол осыдан кейін Уэльс доминионы мен Бервик қаласын қамтиды деп есептеледі және қабылданады» деп мәлімдеді. Өлкенің шығыс бөлігі негізінен ауыл шаруашылығымен айналысса, батыс аңғарлары бай минералды ресурстарға ие болды. Бұл аймақтың жоғары индустриялануына әкелді, 18-шы ғасырдан 20-шы ғасырдың соңына дейін көмір өндіру және темір өңдеу маңызды жұмыс берушілер болды.
"Уэльс және Монмутшир"
1911 жылғы «Британ энциклопедиясы» округті Англияның бөлігі деп нақты айқындады, бірақ «егер қандай да бір акт [ ] тек [Уэльске] қатысты болса, онда Уэльс әрқашан Монмутширмен бірге аталады» деп толықтырды. Дегенмен, Парламент қабылдаған көптеген заңдар Монмутширді Англияның құрамына жатқызды; мысалы, 1933 жылғы «Жергілікті басқару туралы» заң Монмут әкімшілік округі мен Ньюпорт қалалық округін Англияның бөлігі ретінде көрсетті. Парламент актісі Уэльске ғана қатысты болған сирек жағдайларда, Монмутшир әдетте «Уэльс және Монмутшир» түрінде қосылатын; мысалы, 1881 жылғы «Жексенбі күнгі сауданы шектеу (Уэльс) туралы» заң Монмутширге қолданылмаса да, 1965 жылы Уэльс кеңсесінің құрылуы және 1967 жылғы «Уэльс тілі туралы» заң қолданылды (бірақ соңғысы Монмутширдің Англиямен заңдық байланысын күшейтудің парадоксалды әсерін тигізді: келесі бөлімді қараңыз). 1889 жылғы «Уэльстің орта білім беру туралы» заңы да Монмутширге қатысты. «Жексенбі күнгі сауданы шектеу» заңы 1915 жылы соғыс уақытындағы заңнама бойынша Монмутширге де таратылды. 1921 жылы «Жексенбі күнгі сауданы шектеу» заңын қарастырғанда, Монмутшир округі кеңесі бір ғана қарсы дауыспен округтің барлық заңнамалық мақсаттар үшін Уэльске қосылуын сұрауға шешім қабылдады. Тағы бір типикалық мысал – 19 ғасырда Англия мен Уэльстің тіркеу аймақтарына бөлінуі, олардың бірі – «Уэльс бөлімі» «Монмутшир, Оңтүстік Уэльс және Солтүстік Уэльс» деп анықталды. Кардифф университетінің профессоры Крис Уильямс: «Монмутширдің мәселесі – ол қатаң айтқанда ұлттық шекарада емес, бір саяси құрылымның ішінде орналасқан. Бұл жағдай 1536 және 1543 жылдардағы Одақ актілерінен бері қалыптасқан, олар ағылшын сот жүйесін, үкіметін және парламенттік өкілдігін Уэльс княздығына және Маршқа кеңейтті. 16 ғасырдың ортасынан 19 ғасырдың басына дейін Монмутширге қатысты Англия мен Уэльс шекарасын анықтау және оның қайда өтетінін білу маңызды болған жоқ. Бұл жағдай 19 ғасырда өзгерді, өйткені Уэльс қоғамының ерекше мәдени, тілдік және саяси ерекшеліктері британ мемлекеті үшін проблема ретінде және, әсіресе, Уэльс либералдары мен дінсіздері үшін себеп ретінде пайда болды. Уэльске қатысты нақты саясаттар (олар түзетуші немесе азат етуші деп есептелсе) жасала бастағаннан кейін, Монмутширдің орналасуы туралы мәселе маңызды болды». Монмутшир мәртебесі туралы мәселе 19 ғасырда көтерілгені айтылады, осы кезде жергілікті ақсүйектер, мысалы Бофорт герцогтары Англияда отбасылық орындарын құрды, ал көптеген өнеркәсіпшілер мен басқалар Монмутширге, әсіресе округтің шығыс бөлігіне көшіп келді. Олардың кейбіреулері және «әлеуметтік амбициялары» бар басқалары өздерінің «ағылшындығын» көрсетуді маңызды деп санады және 16 ғасыр заңнамасындағы аномалиялар округті уэльстік емес деп тануға бағытталған әрекеттер жасалды. «Уэльс және Монмутшир» сипаттамасындағы айырмашылықтар белгілі бір топтармен дамытылды және 20 ғасырда жергілікті Уэльс тұрғындары өзін толыққанды көрсеткенге дейін, Англия шекарасының және орталық үкіметтің тарапынан күнінен-күні қабылдана берді.
ХХ ғасырдағы пікірталас
Уэльс шіркеуінің 1914 жылғы заңынан кейін, 1920 жылы Уэльс шіркеуі құрылды, оның құрамында Лландафф епархиясы болды, ол Монмутширдің көп бөлігін қамтыды. 1921 жылы Монмут епархиясы құрылды. Осылайша, Англиялық шіркеу терминологиясында бұл аймақ Уэльстің бір бөлігі ретінде қарастырыла бастады. Монмутширдің мәртебесі мәселесі талқылау тақырыбы болып қала берді, әсіресе 20 ғасырда Уэльс ұлтшылдығы мен өкілеттік беру саяси күн тәртібіне енгенде. Бұл кейде Парламентте қызу пікірталасқа әкеп соқты. 1921 жылы Плимут графы Уэльстегі пабтарды жексенбі күндері жабуға мәжбүрлейтін заңға округтің енгізілуіне қарсы күшті наразылық білдірді. "Мен Монмутширдің Англияның округі екенін мойындаймын және оның құқықтарын қорғаймын", деді ол. Ол сондай-ақ Уэльс өкілдері "Монмутшир халқының еркіне қарсы" бұл тыйымды таңуға тырысып жатқанын айтты. Парламент 77 000-нан астам қол жиналған петицияға қарамастан, заңның Монмутширге қолданылуын бекітті. 1937 жылы Монмутширдің лорд-лейтенанты сэр Генри Мэтер Джексон: "Монмутшир Уэльсте емес. Біз Англиядамыз және мен оны ешқандай мақсатта Уэльске қосуға ниетте емеспін", - деді. 1948 жылы Монмутшир округі кеңесіне "Utrique fidelis" ("Екеуіне де адал") ұранымен герб берілді, бұл аймақтың екі жаққа да адалдығын көрсетеді. Монмутширді Уэльстің бөлігі ретінде қарастыру кейде қосымша түсініспеушіліктерге әкелді. Мысалы, 1953 жылғы Тарихи ғимараттар және көне ескерткіштер заңында "Бұл заңның мақсаттары үшін Монмут округі Уэльстің бөлігі деп есептеледі, Англияның бөлігі емес" деп көрсетілген. Бұл Ньюпорт округін Англияның бөлігі ретінде қалдырды, ал округтің қалған бөлігі Уэльстің бөлігі деп есептелді. Абертиллериден Парламент депутаты Льюэллин Уильямс Монмутширді Уэльске нақты анықтау үшін үгіт жүргізді. 1957 жылдың ақпанында ол Парламентте: "Менің ойымша, Уэльс және Монмутшир туралы әңгімелерді тоқтату уақыты келді. Монмутширдің Англияға тиесілі екенін көрсету үшін алыс өткенге қазба жұмыстарын жүргізетін бірнеше адамнан басқа, округтің тарихымен, әдет-ғұрыптарымен, жер аттарымен, мәдениетімен және өмір салтымен таныс ешкім Монмутшир халқын Уэльске жатпайтын деп есептемес еді", - деді. Кейін сол жылы ол Тұрғын үй және жергілікті басқару және Уэльс істері министрі Генри Брукке: "Монмутшир Уэльске кіретініне байланысты Уэльс туралы ресми құжаттар мен жазбалардан «және Монмутшир» деген қосымша сөздерді алып тастайсыз ба?", - деп сұрады. Брук "мұндай қадам Монмутширге қатысты әртүрлі заң ережелерімен үйлеспейді" деп ойлағандықтан, теріс жауап берді. 1958 жылы құрылған Уэльс бойынша жергілікті басқару комиссиясы Монмутширді өзінің қарауына алды және 1961 жылы аймақты жаңа "Оңтүстік-Шығыс Уэльс" округіне біріктіруді ұсынды. Монмутширді Уэльске қосу туралы ұсыныс графтықтың лорд-лейтенанты болған лорд Рагланды ашуландырды. Осыған жауап ретінде 1961 жылдың тамызында округтің Уэльске кіретінін Парламенттік мойындауға қол жеткізу мақсатымен "Монмутширді Уэльске айналдыру" кампаниясы басталды. 1961 жылдың қарашасында Корольдік Сент-Джордж қоғамының филиалы құрылатыны хабарланды, бұл округтің ағылшын тіліндегі ерекшелігін атап өтті. "Монмутшир - Уэльс" қоғамы құрылды және оны жергілікті депутаттар Майкл Фут және Лео Абс қолдады. Округтік кеңес Монмут қаласына "Уэльске және Монмутширге қош келдіңіз" деген жаңа табель орнатты; бірінші кезекте "және Монмутшир" деген сөздер сырғытылды, содан кейін "Уэльске" деген сөздер де жойылды. 1965 жылы құрылған Уэльс кеңсесі өз құзыретіне Монмутширді де қосты. 1967 жылғы Уэльс тілі заңымен Уэльс және Бервик заңы Уэльске қатысты жойылды, бірақ ол "Уэльс және Монмутшир" деген тіркесімді пайдалануды жалғастырды. 1978 жылғы Түсіндіру заңы 1967 және 1974 жылдар аралығында қабылданған заңнамада "Англияға сілтеме жасау Твид пен Монмутширдегі Бервикті қамтиды" деп белгілейді.
Уэльстегі жағдайды нақтылау
1969 жылы Уэльс мемлекеттік хатшысы Джордж Томас Монмутширді Уэльске толық қосуды ұсынды. Лорд Раглан (бұрынғы лорд-лейтенанттың ұлы) Лордтар палатасында мынадай сұрақ қойды: «Оның Мажарлық үкіметі Монмутшир тұрғындарымен кеңеспей Монмутширді Уэльске қосуды неге ұсынады?» Үкімет атынан жауап берген баронша Филипс: «Бұл өзгертудің мақсаты – Монмутширді Уэльстен бөлек заңдарда көрсету қажеттілігінен туындайтын мәселенің шешілуі. Менің құрметті әріптесім, Мемлекеттік хатшы, бұл ұсыныс округте кең қолдауға ие деп санайды». Келесі жылдың сәуір айында Plaid Cymru депутаты Гвинфор Эванс Томастан «"Уэльс және Монмутшир" деген тіркес қолданыстан қалдырылатынына берген уәдесін қашан орындайды?» деп сұрады. Мемлекеттік хатшы Уэльстегі жергілікті басқаруды реформалау заңы қабылданғаннан кейін деп жауап берді. Мәселе 1972 жылғы Жергілікті басқару туралы заңмен толыққанды шешілді, онда «1974 жылғы 1 сәуірде немесе одан кейін қабылданған әрбір заңда және осы күні немесе одан кейін кез келген заңға сәйкес жасалған әрбір құжатта «Уэльс», шекаралардың өзгеруіне байланысты, Монмутшир әкімшілік округі мен Ньюпорт қалалық округін» қамтиды делінген. Тиісті түзету – 256-тармақ – талқылауы 1972 жылғы 20 шілдеде кешке, жергілікті депутаттардың аз қатысуымен өтті. Мемлекеттік министр Дэвид Гибсон Уотт Джордж Томасқа «Монмутширдің Уэльске бөлігі болуы туралы пікірталас енді аяқталды және оның мәлімдемесі Монмутширдің мәңгілікке Уэльске қосылғанын нақты көрсетеді» деген сұраққа жауап берді. Реймонд Гоуэр бұл мәлімдемені «Абергавенни және Ллантарнам сияқты аттары бар қалалардың уэльстік емес болуы мүмкін емес екендігімен толық сәйкес келеді» деп атап өтті; оған Джеральд Кауфман қарсылық білдірді: «Еуропа Англияны аннексиялаған сияқты, түн ортасына бес минут қалғанда, аз жиналған Парламентте осы ауқымды аннексия актісін қарау керек пе? Мен наразылығымды білдіргім келеді».
Мұра
"Монмутшир" атауы 1996 жылы жергілікті басқаруды кезең-кезеңмен қайта ұйымдастыру барысында құрылған маңызды аумақтардың бірі ретінде қайта қолданылды. Бұл маңызды аумақ тарихи округтің тек бір бөлігін ғана қамтиды, оған сондай-ақ Ньюпорт, Торфен, Бленау Гвенттің көп бөлігі, сонымен қатар Керфилли мен Кардиффтің кейбір аудандары кіреді. Әлі де кейбір рәсімдік мақсаттар үшін сақталған Гвент округі, тарихи Монмутширге ұқсас, бірақ Римни алқабының батыс жағалауын да қамтиды.