Кіріспе

Орта арамей тілінің диалектісі – классикалық сирия тілі. Сирия тілі (/sɪˈriæk/; сондай-ақ сирия арамей тілі (сириялық арамей, ассириялық арамей, сиро-арамей) және классикалық сирия тілі (әдеби және литургиялық түрінде) арамей тілінің бір түрі болып табылады. Бұл тіл біздің заманымыздың бірінші ғасырында, Эдесса қаласының маңындағы ежелгі Осроен аймағында сөйленген жергілікті арамей тілінен пайда болған. Ерте христиан дәуірінде ол ежелгі Сирияның тарихи аймағында және Таяу Шығыстың басқа да аймақтарындағы арамей тілінде сөйлейтін христиан қауымдастықтарының негізгі әдеби тіліне айналды. Сирия христиандығының литургиялық тілі ретінде, ол Шығыс және Батыс сирия дәстүрлерін ұстанатын Шығыс христиан қауымдастықтары арасында маңызды рөл атқарды. Сирия христиандығының таралуымен бірге, ол Үндістан мен Қытайға дейінгі шығыс христиан қауымдастықтарының литургиялық тіліне де айналды. Тіл 4-8 ғасырларда өркендеп, келесі ғасырларда да маңыздылығын сақтап келді. Бірақ орта ғасырлардың соңына қарай литургиялық қолданумен шектелді, себебі ана тілінде сөйлейтін халықтың арасындағы күнделікті тілдің орны жаңа пайда болған неоарамей диалекттеріне берілді. Классикалық сирия тілі арамей әліпбиінен туындаған сирия әліпбиінде жазылады. Бұл тілде арамей әдебиетінің шамамен 90% сақталған, яғни арамей тіліндегі әдебиеттің көп бөлігі осы тілде жазылған. Грек және латын тілдерімен бірге, сирия тілі ерте христиандықтың үш маңызды тілінің бірі болды. Біздің заманымыздың бірінші және екінші ғасырларында Осроен аймағының тұрғындары христиан дінін қабылдай бастады, ал үшінші және төртінші ғасырларда жергілікті эдессалық арамей тілі сирия христиандығы деп белгілі болған ерекше христиан мәдениетінің құралына айналды. Теологиялық айырмашылықтарға байланысты, 5 ғасырда сирия тілінде сөйлейтін христиандар екіге бөлінді: шығыс сирия дәстүрін ұстанған Шығыс шіркеуі (Парсы билігінде) және батыс сирия дәстүрін ұстанған Сирия православие шіркеуі (Византия билігінде). Сирия христиандығының литургиялық тілі ретінде классикалық сирия тілі Азияның Оңтүстік Үндістанның Малабар жағалауына және Шығыс Қытайға дейін тарады, сондай-ақ кейінгі арабтар мен (аз дәрежеде) Парф және Сасани империяларының басқа халықтары үшін қарым-қатынас және мәдени таралу құралы болды. Көбінесе христиандық көрініс құралы болған сирия тілі араб тілінің дамуына мәдени және әдеби әсер еткенімен, орта ғасырлардың соңында араб тілі оны ығыстырды. Сирия тілі бүгінгі күнге дейін Сирия христиандығының қасиетті тілі болып табылады. Ол Шығыс сирия дәстүрін ұстанатын түрлі конфессиялардың литургиялық тілі ретінде қолданылады, оларға Шығыс Ассирия шіркеуі, Шығыс Ежелгі шіркеуі, Халдей католик шіркеуі, Сиро-Малабар католик шіркеуі және Ассирия Пятидесятница шіркеуі жатады. Сондай-ақ Батыс сирия дәстүрін ұстанатын шіркеулерде де қолданылады: Сирия православие шіркеуі, Сирия католик шіркеуі, Маронит католик шіркеуі, Маланкара Мар Тома Сирия шіркеуі, Маланкара православие Сирия шіркеуі және Сиро-Маланкара католик шіркеуі. Қазіргі кездегі сөйлеу тілінде ол лешоно ктобонойо немесе қарапайым ктобонойо немесе ктовонойо деп аталады. Классикалық сирия тілі бастапқыда Антиохиядағы Грек православиелік патриархатқа қарасты Антиохиялық Сирия мелкиттерінің литургиялық тілі болды. 9-11 ғасырларда Сирия мелкиттері өздерінің шіркеуінің Батыс сирия дәстүрін Константинополь дәстүріне ауыстырды, бұл олардың барлық сирия литургиялық кітаптарын қайта аударуын қажет етті.

Атауы

Ағылшын тілінде "сириялық" термині лингвоним (тіл атауы) ретінде, арамей тілінің белгілі бір түрін – ежелгі Сирияның солтүстік-шығыс бөлігінде, Эдесса маңында, Рим Сириясының провинциялық шекарасынан тыс пайда болған аймақтық тегін көрсету үшін қолданылады. Арамей тілі Таяу Шығыстың түрлі халықтары тарапынан қолданылғандықтан, оның көптеген нұсқалары (диалектілері) болған. Соның ішінде, солтүстік-шығыс Сирияда пайда болған бұл ерекше диалект өзінің аймақтық (сириялық/сириялық) атауымен – Сурьяя деп белгілі болды. Ағылшын ғылыми әдебиетінде "сириялық" термині "сирия" деген балама терминіне қарағанда жиі қолданылады, себебі "сирия" сөзі көп мағыналы және көбінесе жалпы Сирия мемлекетімен байланысты. Бұл айырмашылық ағылшын тілінде қабылданған конвенция ғана, ал ежелгі замандағы тілдің өзінде мұндай ерекшелік болған жоқ. Сондай-ақ, тілдің арамей екенін және оның сириялық/сириялық аймақтық тегін атап көрсету үшін "сириялық арамей", "сириялық арамей" немесе "сиро-арамей" сияқты бірнеше құрама терминдер де қолданылады.

Эндонимдер мен экзонимдер

Ертедегі ана тілімен сөйлейтіндер мен жазушылар өз тілдеріне белгі ретінде бірнеше эндонимдік терминдерді қолданған. Жалпы арамей тіліне (Арамая) арналған ортақ эндонимнен (туған есімі) басқа, жергілікті Эдесса диалектісін білдіретін Урхая деген тағы бір эндонимдік термин де қолданылды. Бұл термин Эдесса қаласының арамей тіліндегі түпнұсқа аты Урхаядан тікелей алынған. Осыған ұқсас, аймақтық сипаттамасы бар Нахрая деген эндонимдік атау да болған. Ол Месопотамияның арамей тіліндегі аты – Бетт-Нахрейн (Бетт-Нахрейн) хорнонимінен туындаған. Бастапқы эндонимдік (туған) атаулар, жалпы арамей тіліне (Арамая) және Эдесса арамей тіліне (Урхая) қатысты, кейіннен (5-ғасырдан бастап) экзонимдік (сырттан келген) терминмен – Сурьяя (Сириялық/Сирия тілі) толықтырылды. Бұл термин арамей тілінде сөйлейтіндерді сириялықтар деп атаудың гректердегі ұзақ дәстүрінің ықпалымен қабылданды. Ежелгі гректер арасында "Сирия тілі" термині арамей тілінің жалпы атауы ретінде қолданылған, және бұл қолданыс арамей тілінде де көрініс тапты. Нәтижесінде, "Арамая" (арамей) терминіне қатысты "Сурьяя" ең қолайлы синоним ретінде қолданыла бастады. Арамая, Урхая, Нахрая және Сурьяя атауларын алмастыра қолдану практикасы ғасырлар бойы жалғасты, сондай-ақ түрлі көрнекті жазушылардың еңбектерінде де кездеседі. Мысалы, теолог Якоб Эдессалық (708 ж.т.) тілді "Сириялық немесе арамей" (Suryāyā awkēt Ārāmāyā) деп, ал Эдесса арамей тіліне қатысты айтқанда – Урхая, ал аймаққа сілтеме жасағанда – Нахрая деп атаған. Ана тілімен сөйлейтіндер арасындағы терминдердің көптігі (Арамая, Урхая, Нахрая және Сурьяя) грек және латын терминологиясында көрінбеді, олар Сириялық/Сирия тілі атауын артық көрді. Кейінірек ғалымдар да осы артықшылықты сақтады, бірақ бір маңызды айырмашылық болды: Батыс ғылымында Сириялық/Сирия тілі атауы бастапқыда арамей тілінің жалпы атауы ретінде қолданылған грек атауынан Эдесса арамей тіліне арналған нақтырақ (шешіктелген) атауға дейін тарылды. Бұл тарылу арамей тануының ішінде Сирия тілінің жекелеген зерттеу саласының құрылуына әкелді. Ерте ғалымдардың Сириялық/Сирия тілі атауын артық көруінің себебі, бұл атаудың арамей тіліне қатысты балама атау ретінде "Қазыналар үңгірінде" қолданылуы болды. Бұл шығарма 4-ғасырға жататын беделді жазушы және құрметті христиан әулиесі Эфрем Эдессалықтың (373 ж.т.) еңбегі деп есептелді, сондықтан ол аталған еңбекте білдірілген түрлі тілдік ұғымдар мен тенденциялардың жақтаушысы деп саналды. Бірақ, қазіргі ғалымдардың талдауынша, бұл шығарма белгісіз автордың қалемінен 600 жылдары жазылған. Сондықтан, бірнеше мәселені қайта қарастыру қажет болды. Сириялық/Сирия тілі атауларының тілдік терминологиядағы қолданылу аясы туралы кейбір қазіргі ғалымдар Сирияның кең тарихи аймағындағы арамей диалектілерінің әртүрлілігін Сириялық/Сирия тілі атауларын дұрыс емес және нақты емес қолдану арқылы елемеуге болмайтынын атап өтті. Арамей диалектілерінің әртүрлілігін Кирдің Теодореті (466 ж.т.) жазған. Ол Сириялық/Сирия тілі атауларын арамей тілінің жалпы грек атаулары ретінде қабылдады, сонымен бірге "Осроэниялықтар, Сириялықтар, Евфрат бойындағы халық, Палестиналықтар және Финикиялықтардың бәрі Сирия тілінде сөйлейді, бірақ айтылуында көптеген айырмашылықтар бар" деді. Теодореттің арамей диалектілерін аймақтық (облыстық) жағынан саралауында "Сириялықтар" (Евфраттың батысындағы Сирияның арамей тілінде сөйлейтін халқы) және "Осроэниялықтар" (Эдессада орталықтанған Осроэне арамей тілінде сөйлейтін халқы) арасында нақты айырмашылық көрсетілді. Осылайша, "Сириялықтардың" (Сирияның арамей тілінде сөйлейтін халқының) диалектісі "Осроэниялықтардың" (Эдесса арамей тілінде сөйлейтін халқының) диалектісінен ерекше екені белгілі болды. Арамей тілінің (Арамая/Оромойо) атауы оның тілшілері арасында ортағасырлық кезеңде де қолданылып келді, бұл туралы көрнекті жазушылардың еңбектерінде, соның ішінде Антиохияның Шығыс Православиелік Патриархы Михаилдың (1199 ж.т.) еңбектерінде куәландырылған.

Кең және тар мағыналар

Қазыналар үңгірінің дұрыс мерзімделуінен бастап, қазіргі ғалымдар 5 ғасырға дейін сириялық/сириялық белгілердің тума арамей тілінде қабылдануына ешқандай дәлел таба алмады. Сонымен қатар, кейінгі дереккөздердің көбеюі көрсеткендей, грек тілінде де, тума әдебиетте де бұл белгілер көбінесе арамей тілінің жалпы атауы ретінде, оның түрлі диалектілерін (шығыс және батыс) қамти отырып қолданылды, осылайша «сириялық тіл» терминінің дәстүрлі ғылыми шектеуіне қарсы тұрды. Мұндай қолданыс, Эдесса диалектілерін есепке алмай, әсіресе Батыс арамей тілінен шыққандарын, қабылданған конвенция ретінде сақталады, бірақ бұл түпнұсқа грек тіліндегі және кейінгі сириялық/сириялық белгілердің арамей тіліне жалпы атау ретінде қолданылуымен қайшы келеді. Бұл мәселелерді көрнекті ғалымдар, оның ішінде Теодор Нөлдеке (1930 жылы қайтыс болды) бірнеше рет атап өтті. Ол «сириялық тіл» термині екі мағынаны иеленгенін көрсетті: кең және тар. Біріншісі (тарихи және кең) арамей тілінің жалпы синонимі ретінде, ал екіншісі (дәстүрлі және тар) тек Эдесса арамей тілін, сонымен қатар «классикалық сириялық тіл» деп те аталатынын білдіреді. Мәселені байқаған ғалымдар «классикалық сириялық тіл» терминін ескі әдеби және діни тілдің нақты ғылыми атауы ретінде тұрақты қолдануға тырысты, бірақ бұл тұрақтылыққа қол жеткізілмеді. Ғылыми әдебиетте «сириялық/сириялық» белгілерін тұрақсыз пайдалану кейбір зерттеушілерді терминологиялық мәселелерден өзге, саланың тұтастығына нұқсан келтіретін негізгі (әдістемелік) мәселелерге байланысты қосымша сұрақтар қоюға итермеледі. Бұл мәселелерді шешу әрекеттері сәтсіз аяқталды, және көптеген ғылыми еңбектерде ескі әдеби және діни тілге қатысты «классикалық сириялық тіл» терминін «сириялық тіл» деп қысқарту ыңғайлылық үшін сақталды, тіпті еңбектердің атауларында, энциклопедиялық жазбаларда да, осылайша нақты емес сілтемелердің көптеген тобын құрып, ақпараттық дәуірде жаңа терминологиялық проблемалардың пайда болуына себеп болды. Бұл мәселелер ISO 639 және MARC жүйелерінде «сириялық тіл» және «классикалық сириялық тіл» терминдерін халықаралық стандарттау процесінде шешілді. 2007 жылы «классикалық сириялық тіл» термині қабылданды және ескі әдеби және діни тілдің атауы ретінде (ISO коды: syc) кодталды, осылайша терминнің дұрыс қолданылуын растады. MARC стандартында syc коды классикалық сириялық тілдің атауы ретінде қабылданды, бірақ «сириялық тіл» деген атпен, ал бұрын «сириялық тіл» деп аталған жалпы код syr «сириялық тіл, қазіргі» деп қайта аталды. ISO 639 жүйесінде «сириялық тіл» терминінің әртүрлі тілдік қолданылуына байланысты нақты емес сілтемелердің көп бөлігі бастапқы ISO 639 2 кодына (syr) байланысты болды, бірақ оның қолданылу аясы ISO 639 3 стандартында қазіргі уақытта тек кейбір неоарамикалық тілдерді қамтитын макротіл ретінде анықталды. Жүйелер ішінде және жүйелер арасында (ISO және MARC) классификацияның осындай терминологиялық және мазмұндық айырмашылықтары әлі де шешілмеген бірнеше қосымша проблемаларға әкелді. Тіл білімінде сириялық/сириялық белгілеріне қатысты терминологиялық екіұштылық мозаикасы б.з.д. үшінші мыңжылдықтағы ежелгі Эблалық тілдің нұсқасы ретінде «Палеосириялық тіл» терминінің енгізілуімен толықтырылды, ол Едесса арамей тілімен және оның ерте кезеңдерімен байланысты емес, олар ғалымдар әдебиетінде Ежелгі/Прото немесе тіпті Палео/Палеосириялық/сириялық деп аталады. Терминологиялық мозаикаға ең соңғы қосымша 2014 жылы болды, сол кезде бір ғалым б.з.д. 1 мыңжылдығының бірінші ғасырларындағы Ежелгі арамей тілінің аймақтық диалектілерінің біреуін «Орталық Сириялық арамей тілі» деп атауды ұсынды, осылайша кез келген арамей тілінің жергілікті нұсқасын Сирияның орталық аймақтарында кез келген кезеңде қолдануға болатын тағы бір екіұшты термин енгізілді. Батыс ғалымдары 15 ғасырдың соңында негізін салған бес ғасырдан астам сириялық зерттеулерден кейін, Эдесса арамей тілі деп аталатын тілдің атауы мен жіктелуіне қатысты негізгі терминологиялық мәселелер, сондай-ақ сириялық/сириялық белгілерінен құралған бірнеше басқа атаулар әлі де ашық және шешілмеген. Бұл мәселелердің кейбіреулері қазіргі неоарамикалық тілінде сөйлейтін қауымдастықтар үшін ерекше әлеуметтік-лингвистикалық және этнолингвистикалық маңызға ие. Таяу Шығыстағы маңызды саяси өзгерістерден (2003 жыл) кейін бұл мәселелер тілдің және оның атауының заңды тануына байланысты қосымша күрделілікке ие болды. 2005 жылы қабылданған Ирак Конституциясында (4-бап) және одан кейінгі заңнамада «сириялық тіл» (السريانية / al suriania) термині неоарамикалық тілінде сөйлейтін қауымдастықтардың тілінің ресми атауы ретінде қолданылады, осылайша олардың тілдік және мәдени сәйкестігіне қатысты қосымша сұрақтар туындайды. Тілдік және басқа да практикалық (білім беру және ақпараттық) аспектілердегі тілдік өзін-өзі тану мәселелері де сириялық тілінде сөйлейтін диаспорада, әсіресе Еуропа елдерінде (Германия, Швеция, Нидерланды) туындады.

Географиялық таралуы

Сирия тілі – Эдессадағы арамей тілінің жергілікті диалектісі болып табылады және Шығыс шіркеуі мен Сирия православие шіркеуінің ықпалымен қазіргі түріне жетті. Араб тілі үстемдікке ие болғанға дейін Сирия тілі Таяу Шығыс, Орталық Азия және Үндістанның Малабар жағалауындағы христиан қауымдастықтарының маңызды тілі болды, және Сирия христиандары арасында бүгінге дейін солай болып келеді. Бұл тілде жазылған жазулар Ұлыбританиядағы Адриан қабырғасында да табылды, оларды Рим империясының арамей тілінде сөйлейтін әскерлері жазған.

Тарих

Сирия тілінің тарихы бірнеше кезеңге бөлінеді, олар негізінен тілдік, сондай-ақ мәдени критерийлер бойынша анықталады. Ғалымдар ұсынған әртүрлі жіктелімдер арасында кейбір терминологиялық және хронологиялық айырмашылықтар бар. "Ескі сирия тілі" (Ескі Эдесса арамей тілі) – біздің заманымыздың бірінші ғасырының басында Осроин аймағындағы басты арамей тілі ретінде пайда болып, келесі екі-үш ғасырда дами келе, біртіндеп кеңірек аймақтық маңызға ие болды. "Орта сирия тілі" (Орта Эдесса арамей тілі), көбінесе "Классикалық сирия тілі" немесе "Әдеби сирия тілі" (ܟܬܒܢܝܐ Kṯāḇānāyā) деп аталады, тіл тарихындағы ең маңызды кезеңді көрсетеді. Ол үшінші ғасырдан он үшінші ғасырға дейін көрнекті әдеби, діни және мәдени дамумен, кеңеюмен ерекшеленді. Бұл кезең үш сатыға бөлінеді:
Ерте классикалық сирия тілі (Классикалық сирия тіліне дейінгі), үшінші және төртінші ғасырларда классикалық сирия тілінің дамуының ең ерте сатысын көрсетеді, кейінгі тілдік стандарттаудан бұрын пайда болды. Классикалық сирия тілі (терминнің тар мағынасында) – классикалық сирия тілінің негізгі, стандартталған даму кезеңін білдіреді, ол төртінші ғасырдан сегізінші ғасырға дейін жалғасты. Кейінгі классикалық сирия тілі (Классикалық сирия тілінен кейінгі) – классикалық сирия тілінің дамуының кейінгі, сәл төмендеу кезеңін көрсетеді, сегізінші ғасырдан он екінші немесе он үшінші ғасырға дейін. "Қазіргі сирия тілі" (Неосирия арамей тілі) – қазіргі неоарамей тілдерін білдіреді. Неосирия тілдері классикалық сирия тілінен тікелей дамыған жоқ, керісінше, арамей тілінің бір тармағына жататын, бір-бірімен тығыз байланысты диалекттерден туындады. Бұл диалекттер классикалық сирия тілімен бірге діни және әдеби тіл ретінде ұзақ жылдар бойы қолданылып келді және орта ғасырдың соңы мен жаңа заманның басында оның ықпалына түсті. Қазіргі сирия тілі мыналарға бөлінеді:
Қазіргі шығыс сирия тілі (Солтүстік-шығыс неоарамей тілі), оның ішінде негізінен ассириялық неоарамей және халдейлік неоарамей тілдері. Бұл термин әдетте мандайлықтар сөйлейтін шығыс арамей тілінің тағы бір түрі – неомандай тіліне қатысты қолданылмайды. Қазіргі батыс сирия тілі (Орталық неоарамей тілі), оның ішінде (Туройо және Млахо).

Шығу тегі

Біздің заманымыздың алғашқы үш ғасырында, Евфрат өзенінің шығысындағы Эдесса қаласындағы Осроин патшалығында қолданылған арамей тілінің жергілікті диалектісі маңыздырақ бола бастады және аймақтық тұрғыдан үлкен рөл атқарды. Біздің заманымыздың алғашқы үш ғасырына жататын, Ежелгі Эдесса арамей тілінде жазылған шамамен сексен ерте жазу бар, ең ерте жазу біздің заманымыздың 6-шы жылына, ал ең ерте пергамент 243 жылға датылады. Бұл тілдің барлық ерте үлгілері христиандық емес. Осроин аймағындағы қоғамдық өмір мен басқару тілі ретінде Эдесса арамей тіліне бірте-бірте салыстырмалы түрде үйлесімді форма, стиль және грамматика берілді, бұл сол кезеңдегі басқа арамей диалекттерінде кездеспейді. Ежелгі Эдесса арамей тілі кейіннен классикалық сирия тіліне дамығандықтан, батыс ғалымдары оны "Ежелгі сирия/сириялық" немесе "Протосирия/сириялық" деп атады, бірақ тілдің лингвистикалық отаны Осроин аймағы, заманауи (Рим) Сирияның құрамына кірген емес.

Әдеби сириялық

III ғасырда Эдессадағы шіркеулер жергілікті арамей диалектісін құдайға табыну тілі ретінде қолдана бастады. Алғашқы әдеби еңбектердің көп бөлігі Киелі кітаптың арамей тіліндегі дәл аудармасын – Пешиттаны (Pšīṭtā) жасауға бағытталды. Сол кезде сириялық Ефрем Эдесса арамей тілінде, кейін сирия тілі деп аталған, поэзия мен дінтанудың құнды жинағын жазды. 489 жылы Рим империясының шығыс шебінде тұратын көптеген сирия тілінде сөйлейтін христиандар, қудалаудан және грек тілінде сөйлейтін христиандар тарапынан күшейіп келе жатқан жаулықтан қашу үшін Сасани империясына қашты. Шығыс шіркеуімен араздасқандықтан, сирия тілінде сөйлейтін әлемде қатал Несториандық айырылыс туды. Соның салдарынан сирия тілінің ерекше батыс және шығыс түрлері қалыптасты. Олар бір тіл болып қала бергенімен, түрле арасындағы түсіністік деңгейі жоғары болса да, айтылуы, жазу жүйесі және сөздік қорында айқын ерекшеліктер бар. Сирия тілі кейіннен негізінен Жоғарғы Месопотамияда және Сирияда Сирия православие шіркеуі қолданған батыс түріне, ал Орталық және Солтүстік-Шығыс Месопотамияда Шығыс шіркеуі қолданған шығыс түріне бөлінді. Діни айырмашылықтар Батыс сириялық және Шығыс сириялық обрядтары арасындағы тілдік ерекшеліктерде де көрінді. V-VI ғасырларда сирия тілі Месопотамия мен айналасындағы аймақтардың жалпы тіліне айналды. Ол әдеби (ғибадаттық) және халықтық формаларда, сирия тілінде сөйлейтін халықтың ана тілі ретінде болды. VII ғасырда арабтар басып алғаннан кейін, келесі ғасырларда сирия тілінің халықтық түрлері біртіндеп араб тіліне ауыстырылды. Арамей (сириялық) тілінің негізінде дамыған аймақтық араб диалектісі (мезопотамдық араб) жергілікті арамей (сириялық) диалектілерінің күшті ықпалымен дамыды, тіл құрылымында маңызды ұқсастықтар бар, сондай-ақ аймақтың бұрынғы (көне) тілдерінен айқын іздер қалды. Араб диалектілері сирия тілінің ықпалымен Ирактағы мұсылмандар мен христиандар арасында дамыды, олардың көпшілігі сирия тілінде сөйлейтін халықтың ұрпақтары. Батыс сирия тілі – Сирия православие шіркеуі, Сирия католик шіркеуі, Маронит католик шіркеуі, Маланкара православие сирия шіркеуі, Малабар тәуелсіз сирия шіркеуі, Маланкара Мар Тома сирия шіркеуі, Сирия Маланкара католик шіркеуі және Сирия Малабар Княная Архиепархиясы Коттайамдағы кейбір приходтар қолданатын Батыс сирия обрядының ресми тілі. Шығыс сирия тілі – Шығыс сирия обрядының ғибадат тілі, қазіргі уақытта этникалық ассириялықтардың Шығыс Ассирия шіркеуі, Ассирия Пятидесятницалық шіркеуі, Шығыс Ежелгі шіркеуі, Халдей католик шіркеуі және Үндістандағы Сиро-Малабар католик шіркеуінің жамағаттары қолданады. Сирия әдебиеті барлық арамей тілдерінің арасында ең байы. Оның корпусы поэзия, проза, дінтану, ғибадат, ән, тарих, философия, ғылым, медицина және табиғаттануды қамтиды. Бұл байлықтың көп бөлігі әлі де сынды басылымдарда немесе қазіргі аудармаларда қолжетімді емес. VII ғасырдан бастап сирия тілі араб тіліне ығысып, Солтүстік Ирак пен Ливан тауынан басқа аймақтың көп бөлігінде қолданыстан шықты. XIII ғасырдың моңғол шапқыншылығы мен басып алулары, сондай-ақ Тимурдың сириялық христиандарды діни себептермен қырғыны тілдің жылдам құлдырауына себеп болды. Жоғарғы Месопотамия мен Ливан тауынан тыс көптеген жерлерде, тіпті ғибадатта да араб тіліне ауыстырылды.

Ағымдағы жағдай

Соңғы уақытта әдеби сирия тілінің қайта жаңғыруы, 20 ғасырдың басынан бері қолданылып келе жатқан қазіргі стандартты араб тілі сияқты, сирия тілінде (ܟܬܒܢܝܐ Kṯāḇānāyā) газеттер шығаруға сәттілік әкелді. Әдеби сирия тілінің қазіргі түрлері діни әдебиеттерде ғана емес, сонымен қатар дүниеуі жанрларда да қолданылады, көбінесе ассириялық ұлтшылдық тақырыптармен. Сирия тілі Сирия православие шіркеуінің және оның жатақтарының діни тілі ретінде қолданылады. Сирия тілі Иракта ресми азшылық тілі ретінде мойындалған. Ол сондай-ақ Ирак, Сирия, Палестина, Израиль, Швеция, Аугсбург (Германия) және Керала (Индия) мемлекеттік мектептерінде оқытылады. 2014 жылы Есілкойде ассириялық балабақша ашу үшін Ұлттық білім министрлігіне сот процесі жүргізілді, алдымен рұқсат берілмеген, бірақ Лозанна шартында белгіленген мұсылман емес азшылықтардың құқықтарын сақтау талап етілді. 2016 жылдың тамызында Қамышлы қаласындағы ассириялық қауым мұғалімдерді даярлау үшін Ourhi орталығын құрды, нәтижесінде 2016/17 оқу жылынан бастап Солтүстік және Шығыс Сирияның Автономдық Әкімшілігінің Жазира аймағындағы мемлекеттік мектептерде сирия тілін қосымша тіл ретінде оқыту басталды. 2023 жылдың сәуір айында жасанды интеллект зерттеушілерінің тобы классикалық сирия тілі үшін алғашқы жасанды интеллект аударма моделін және веб-сайтын аяқтады.

Есімдіктер

Сирия тіліндегі есімдердің көбі үш әріптен тұрады. Есімдер грамматикалық жынысты (еркек немесе әйел) білдіреді, олар санда дара немесе көпше болуы мүмкін (өте сирек жағдайда жұп сан да болуы мүмкін) және үш грамматикалық күйдің бірінде кездеседі. Бұл күйлерді басқа тілдердегі грамматикалық жағдайлармен шатастырмау керек. Абсолют күй – есімнің негізгі түрі, мысалы, ܫܩ̈ܠܝܢ, šeqlin, "салықтар". Ерекше күй әдетте анықталған есімді көрсетеді – ܫܩ̈ܠܐ, šeqlē, "салық". Құрастырма күй есімнің басқа есіммен байланысын білдіреді – ܫܩ̈ܠܝ, šeqlay, "салықтары". Алайда, классикалық сирия тілінің дамуының басында-ақ, ерекше күй есімнің қалыпты түріне айналды, ал абсолют және құрастырма күйлер белгілі бір тұрақты тіркестерде ғана қолданылатын болды (мысалы, ܒܪ ܐܢܫܐ/ܒܪܢܫܐ, bar nāšā, "адам", сөзбе-сөз "адам баласы"). Ежелгі және ерте классикалық сирия тілінде көптеген жағдайларда есімдердің байланысы құрастырма күй арқылы жасалған, бірақ атау жағдайынан өзгеше, осы жағдайда құрастырма күй бас есімде белгіленеді. Осылайша, ܫܩ̈ܠܝ ܡܠܟܘܬܐ, šeqlay malkuṯā, "патшалықтың салықтары" дегенді білдіреді. Бірақ тез арада құрастырма байланыс тоқтатылып, салыстырмалы бөлшегі ܕ, d , da қолданыла бастады. Сөйтіп, сол есімдік тіркес ܫܩ̈ܠܐ ܕܡܠܟܘܬܐ, šeqlē d malkuṯā түріне өтті, мұнда екі есім де ерекше күйде. Өте жақын мағыналас есімдерді грамматикалық жағынан жақындату үшін есімдік жұрнағы қосылады. Осылайша, тіркес ܫܩ̈ܠܝܗ ܕܡܠܟܘܬܐ, šeqlêh d malkuṯā деп жазылуы мүмкін. Бұл жағдайда екі есім де ерекше күйде болады, бірақ бірінші есімде "оның салықтары" ("патшалық" әйелдік) деп аударылатын жұрнақ бар, демек, "оның салықтары, патшалықтың салықтары". Сын есімдер әрқашан өздері сипаттайтын есімдермен жынысы мен саны бойынша үйлеседі. Егер сын есім болжамды болса, ол абсолют күйде болады, ал егер анықтамалы болса, онда есімнің күйіне сәйкес келеді. Осылайша, ܒܝܫܝ̈ܢ ܫܩ̈ܠܐ, bišin šeqlē, "салықтар жаман" дегенді білдіреді, ал ܫܩ̈ܠܐ ܒܝ̈ܫܐ, šeqlē ḇišē, "жаман салықтар" дегенді білдіреді.