Кіріспе

Викториялық Рождестволық ән "Жақсы король Вацлав" (Roud No 24754) – Богемия королі (қазіргі Чехия Республикасы) туралы баяндайтын Рождестволық ән. Ол қатал қысқы ауа-райына қарамастан, кедей шаруаға қайырымдылық жасау үшін сапарға шығады. Бұл сапарда оның жанындағы адам суыққа шыдамай, шаршап қалғанда, корольдің ізімен, қардың ішінде қадам-қадаммен жол таба біледі. Бұл аңыз әулие Вацлав I, Богемия герцогының (907–935) өміріне негізделген. Ол өмірлік кезеңінде король емес еді, бірақ қайтыс болғаннан кейін корольдік мәртебесі берілді. 1853 жылы ағылшын әнұран жазушысы Джон Мейсон Нил музыка редакторы Томас Хельмормен бірлесіп, 13 ғасырдағы көктемгі ән "Tempus adest floridum" ("Гүлденген шақ келді") әуеніне сәйкес ән сөздерін жазды. Олар бұл әнді 1582 жылғы фин музыкалық жинақ "Piae Cantiones"-ден тапқан. Ән алғаш рет сол жылы Novello & Co баспасынан шыққан "Рождестволық толқынға арналған әндер" жинағында жарияланды.

Tempus adest floridum (көктемгі гүл)

Бұл ән "Tempus adest floridum" ("Гүлденген көктем келді") әнінен алынған, 13 ғасырдағы көктемгі ән, 76 76 еселенген трохай метрімен жазылған, алғаш рет 1582 жылы фин ән кітабы Piae Cantiones-де жарияланған. Piae Cantiones – Турку кафедралық мектебінің протестант директоры Якобус Финно жинақтаған және жас католик баспагер Теодорик Петри басып шығарған қырық төрт әнден тұратын жинақ. Бұл кітап еуропалық әндердің бірегей құжаты болып табылады, ол ғана емес, мектептерде де қолдануға арналған, осылайша жинақ орта ғасырдың соңғы кезеңінің бірегей жазбасына айналады. 1582 жылғы "Piae" нұсқасымен мазмұны шамалас мәтін неміс қолжазбалар жинағында Carmina Burana CB 142 ретінде де кездеседі, онда ол көбірек сезімталдыққа толы; CB 142-де дін қызметкерлері мен таза қыздар далада "Венера ойынын" (махаббат құдайы) ойнайды, ал Piae нұсқасында олар Иемізді жан-жүректен мадақтайды. Бұл әуен Джозеф С. Куктың (1859–1933) "Mary Gently Laid Her Child" Рождестволық әнұраны үшін де қолданылған; GIA Publications басылымындағы "Worship" әнұраны тек Куктың әнұраны үшін "Tempus Adest Floridum" әнін пайдаланады.

Мәтіндік салыстыру

Нейлдің "Жақсы патша Вацлав" (1853) Жақсы патша Вацлав Стефан мейрамында сыртқа қарады, қар төңіректе терең, мөлдір және тегіс жатқанда; сол түні ай жарқырап тұрды, бірақ аяз қатал еді, кедей адам көзге түскенде, қысқы отын жинап жатқанда.

Tempus adest floridum, surgunt namque flores Vernales in omnibus, imitantur mores Hoc quod frigus laeserat, reparant calores Cernimus hoc fieri, per multos labores.

Tempus adest floridum, surgunt namque flores vernales mox; in omnibus immutantur mores. Бұл қысқы суықтан зардап шеккен нәрсені жылу қалпына келтіреді, оны түрлі-түсті гүлдерден көруге болады.

Енді гүлдер гүлдеп, көктемнің жаңартылуы басталады, барлық нәрседе көктемнің өзгеруі байқалады. Суық зиян келтірсе, жылу оны қалпына келтіреді, бұл түрлі түстерден көрінеді.

"Егер білсең, маған айт, бет, сол жақтағы шаруа кім? Оның үйі қайда және қандай?"

"Мырза, ол осыдан шамамен бір лига қашықтықта, таудың етегінде тұрады; орман қоршауының қарсы жағында, Әйгердің бұлағының жанында."

Шөптер гүлдерге толы, көздің қуанышына лайық, түрлі шөптер мен өсімдіктерді көруге ләззат аласың. Қыс бойы тыныштанған шөптер мен өсімдіктер енді көктеп, күшті өсіп, өсуден ләззат алады; барлық әлем сұлулыққа толы, алтын жасыл түсті күшейтеді, гүлдер төбелерде қуаныш сыйлайды, далаларды биге шақырады.

Stant prata plena floribus, in quibus nos ludamus! Virgines cum clericis simul procedamus, Per amorem Veneris ludum faciamus, ceteris virginibus ut hoc referamus!

Гүлдерге толы далаларда ойнайық! Қыздар мен дін қызметкерлері бірге шығып, Венераның құрметіне ойнайық, басқа қыздарға да осы қуанышты жеткізейік.

"Маған ет, шарап және қарағай бұталарын әкел, сен де, мен де оны сол жерге апарғанда тамақтанатынымызды көреміз."

Бет және патша бірге аттанды, бірге жолға шықты, қатыгез желдің азапты үні мен қатал ауа-райы арқылы.

Haec vobis pulchre monstrant Deum creatorem Quem quoque nos credimus omnium factorem O tempus ergo hilare, quo laetari libet Renovato nam mundo, nos novari decet.

Бұл әлемді жаңартқан Құдайды көрсетеді, Оны барлық нәрсенің жаратушысы деп сенеміз. Сондықтан, қуанышпен қарсы алайық, жаңартқан әлемде біз де жаңаруға тиіспіз.

Әрбір таңғажайып күнде Құдай Өзін көрсетеді; әдемілік Оның барлық жолдарынан туындайды, өйткені Ол әлемді жарылқайды; Ол жерді жаңартады, теңдесі жоқ суретші, Оның қуанышты жаңа туының рақымында біз қайта тірілуді іздеуіміз керек.

"Ой, сүйікті ханым, неге мені қашықтатасың? Менің қаншалықты жақсы көретініңді білмейсің бе, жаным?"

"Егер сен Елена болсаң, мен Париж болар едім! Біздің сүйіспеншілігіміз соншалық, осылай болуы мүмкін."

"Мырза, енді түн қараңғырақ, жел де қатты соғып тұр, жүрегім ауырып, енді жолға шыға алмаймын."

"Менің бетім, менің қадамдарымды байқа, оларды батыл басып өтің: қысқы аяздан қан тамырларың азаяды."

Жер гүлдермен және әсемдікпен безенді, адал мінез-құлық пен шынайы махаббатпен біз қуанышпен қарсы алайық, және жүрегіміздің түбінен Тәңірге мадақ айтайық. Адам осы даңқты көктемде көреді, ақыл жүректің қалауларын үйренеді, ал жүректер ақылға бас иеді. Ол қожайынының қадамдарымен жүрді, қардың ізі қалған жерде, қасиеттінің басып өткен жерінде жылу сезілді. Сондықтан, христиандар, байлыққа немесе мәртебеге ие болсаңыздар, кедейлерге көмектесетіндеріңіз өзіңізге де игілік табады.

Басқа нұсқалар

Уильям Ллойд Вебер «Жақсы патша Венцеславты» өзінің сөзсіз әндерінің бірі ретінде қосты. Бинг Кросби алғаш рет 1949 жылғы «Christmas Greetings» альбомында, кейін Элла Фицджеральдпен бірге осы әнді орындады. The Beatles-тың 1963 жылғы «Christmas Record» дискісінде осы әннің бірнеше нұсқасы болды. 1984 жылы Mannheim Steamroller өзінің алғашқы Рождестволық альбомы үшін электронды синтезаторда әннің жаңа үлгісін жазды. R.E.M. 1989 жылғы Рождестволық әні үшін әннің нұсқасын жазды. Әннің мелодиясын Trans-Siberian Orchestra 2004 жылғы «The Lost Christmas Eve» CD-сінен «Christmas Jazz» трекінде қайта өңдеді. Оны 2006 жылы ағылшын фолк-дуэті Blackmore's Night «Winter Carols» альбомында орындады. Канадалық кельт әншісі Лорена Маккеннитт осы әнді 1995 жылғы «A Winter Garden: Five Songs for the Season» EP-інде жариялады және 2008 жылғы «A Midwinter Night's Dream» альбомында қайта жариялады. 2013 жылы The Piano Guys «A Family Christmas» атты Рождестволық студиялық альбомы үшін фортепиано мен виолончельде осы әннің инструменталды нұсқасын жасады. Мел Торме 1992 жылғы «Christmas Songs» альбомында осы әнді орындады. The Count Basie Orchestra 2015 жылғы «A Very Swingin' Basie Christmas» альбомында Сэмми Нестиконың биг-бэнд аранжировкасын, «Good Swing Venceslas» деп атап, жазды. Child Bite осы әнді 2018 жылғы «Burnt Offerings» антологиясында қамтыды. Tenth Avenue North 2017 жылғы Рождестволық альбомын «Decade The Halls» әнімен ашты, оны 1920 жылдарға тән музыкамен үйлестірді. Металл-тобы Judas Priest-тың вокалисі Роб Халфорд 2019 жылғы Рождестволық альбомындағы «Celestial» әнін орындады. Ән 1990 жылы MCA Records лейблымен шыққан фолк-трио The Roches-тың алтыншы студиялық альбомы «We Three Kings (The Roches album)» жинағына енді. Ән Relient K-нің Рождестволық альбомы «Let It Snow, Baby Let It Reindeer» альбомына «Жақсы патша Венцеслав» деген атаумен кірді. Мыңжылдық хорлар мен оркестрлер «Жақсы патша Венцеславты» 2020 жылғы «Star of Wonder» альбомына қосты.

Танымал мәдениетте

Уолт Келлидің "Пого" мультфильмі әнді "Жақсы король сорпасы" және "Жақсы король Винкельхофф" деп пароди жасады. "Сүйкімділік ғана" фильмінде премьер-министр Дэвид (Хью Грант) үш кішкентай қыздың үйінде осы колядканы орындайды, ол өзінің сүйікті адамын іздеп, есіктерді кездейсоқ қағып жүргенде, неге келгенін түсіндіреді. Британдық "Миранда" шоуында Пенни осы әнді пианинода орындайды. Шотландиялық "Бұздық" фильмінде доктор Росси әнді өзгертілген мәтінмен орындайды. "Доктор Кто" сериясының екі эпизодында осы әнге сілтеме жасалған. 1975 жылғы "Далдектердің Жаратылысы" сериясының бірінші эпизодында Доктор және оның серіктері Сара Джейн Смит пен Гарри Далектердің туған планетасы Скародағы миналардың арасында қалады. Доктор оларға бұрылып: "Менің соңымнан еріңдер және менің ізіммен қадамыңызды басыңдар" дейді. Сара Джейн Гарриге қарап: "Жақсы король Венцелас" дейді. 2007 жылғы Рождестволық "Құмарлық саяхаты" атты арнайы эпизодта, "Титаник" кемесінің ғарыштық көшірмесіндегі шетелдік туристік гид Жер тарихын түсіндіріп жатып, Ұлыбританияның қазіргі монархы Жақсы король Венцелас деп жаңылысады. "Маппеттер отбасының Рождествосы" телеспектаклінде Гонзо осы әнді орындайды. "Маппеттердің Рождестволық әні" фильмінде Бин Бэни Скруджге осы әнді орындайды. Әннің аспаптық нұсқасы фильмнің басындағы титрлер кезінде ойнатылады. 1987 жылғы "Драгнет" фильмінде Лос-Анджелес полициясының детективы Пеп Стрибек көзін жұмып, жоғары жылдамдықпен қуу кезінде осы әнді айта бастайды, өйткені оның серіктесі детектив Джо Фрайдей оған "Рождество туралы ойла" дейді. Telltale-дің оқиғаға негізделген "Жоқ болғандар: Екінші маусым" видео ойынында Сарита кейіпкері "Бөлінген үй" атты екінші эпизодта осы әнді орындайды. Сарита Сара есімді жас қызбен бірге шаңғы үйінде үлкен шыршаны безендіріп жатқанда әннің мағынасы туралы әңгімелейді. "Қожалық әлемі" кітабындағы "Шошқа ата" атты өлеңде, өлім Шошқа ата рөлінде әрекет ететін кезде, қайыршыға өзінің мейрамын қайырымдылық ретінде беруге тырысқан патшамен кездеседі, бірақ қайыршы оның бай тағамын қабылдамайды. Өлім патшаның әрекеттерін тек Хогсвач түнінде мақтануға тырысады деп айыптайды, өйткені ол бұрын да, болашақта да қайыршыға қамқорлық көрсетпеген. Патшаны сыртқа шығарғаннан кейін, Өлім қайыршыға қарапайым тағамнан кішірек, бірақ оның талғамына көбірек ұнайтын тамақ қалдырады. Бьюфорд пен Балжит "Финес пен Ферб отбасының Рождествосы" фильмінде осы әнді өзгертілген мәтінмен орындайды. "Симпсон" тобының қонақтары "Ақ Рождестволық көңілсіздік" әнімен әнді бастайды. Рождестволық колядкалардың екінші жолдарын ұнатпайтын Мардж, бұл ән оны басынан бастап қорқытатынын айтады және блендерді тыңдау үшін бөлмеден шығып кетеді. 1983 жылғы "Рождестволық оқиға" фильмінде әнді Хигби дүкенінің сыртында Құтқару Армиясы тобы орындайды. "Поляр экспресі" фильмінде ән қысқаша бір сахнада ойнатылады, онда Поляр экспресі Герполшаймер дүкенінің жанынан өтеді, және басқа бір сахнада, босқындар оны күйшіл күйшіл ойнап әндейді. Джин Вольфтың "Ормандағы шайтан" романының оқиғасы кітаптың эпиграфы ретінде берілген колядканың екінші жолына негізделген. 1987 жылы BBC радиосында шыққан Алик Роудың "Crisp and Even Brightly" пьесасы - бұл колядадағы оқиғаның комедиялық қайта баяндалуы, оның басты рөлін Тимоти Уэст Венцелас рөліне түсірді. "Уилл мен Грейс" телесериалының 6-шы маусымындағы "Рождество кеші туралы барлығы" эпизодында Карен Джек пен Уиллмен бірге Palace Hotel қонақ үйіндегі люксте ән айтады. "Үлкен жарылыс теориясы" эпизодындағы "Санта симуляциясы" эпизодында Шелдон Леонард, Говард және Стюартпен Dungeons & Dragons ойнап жатқанда әнді орындайды, осылайша оның ойын кейіпкері қауіптен аулақ бола алады. Шелдон тапсырманы орындау үшін тек бірінші жолды орындау жеткілікті болса да, бүкіл әнді орындауға талап етеді. "Тәждер ойыны" телесериалының төртінші маусымының бір бетіне Питер Динклейдж (Тайрион Ланнистер) мен Николай Костер Валдау (Хейми Ланнистер) Тирионның соты кезінде таққа отырған бөлмеге кіргенде ән айтып, би билей бастайды. The Colbert Report эпизодында Колберт осы әнді Майкл Стайп пен Манди Патинкинмен бірге орындайды. "Түрме" Рождестволық арнайы эпизодында "Қашу жоқ" эпизодында Норман Стэнли Флетчер және оның тұтқындар досы Мистер Маккей оларды тыныштандырғанша ән айтады. "Бір кедей адам қыстың отын жинап жүргенін көргенде" деген сөздің орнына "Бір шотландтық адам көзге түскенде" деген сөзді енгіздік. Комедияшы Джон Финнемор өзінің Сувенирлік бағдарламасына арнап, соғыс жырына негізделген эскиз жазды. Онда кедей адам король Венцеласты қажетсіз жанармай мен ет әкелгені үшін және оның қызметшісін суық ауа райында алып келгені үшін сынға алады. "Хоганның батырлары" эпизодында, POW-дың бірнешеуі күзетшілердің назарын аудару үшін әнді үнемі және қатты жаттап алады. Фредерик Польдің "Джем" ғылыми-фантастикалық романының ирониялық соңында, алыс планетадағы адамдар колониясы Рождествоны тойлау үшін киімдерін шешіп, жабайы оргияға түсіп, планетаның құлдары ән айтып, "Жақсы король Венцелас" әнін орындайды, оның христиандық мағынасы ұмытылған. Әнді британдық балалар теледидарының "Қорқынышты тарихтар" бағдарламасы пароди жасады. Осы нұсқада колядка орындаушылары король туралы тарихи жағынан дәлірек бейнелеуге тырысады, оның өлтірілуі туралы бір жол қосады. Әнді Питер Шикеле (P. D. Q. Bach) "Жақсы король Конг" деп пароди жасады, бірақ әннің мелодиясы тез арада түпнұсқадан өзгеше болады.