Кіріспе

Acorus – су өсімдіктерінің туысы. Бұл туыс бір кездері Araceae (ароидтар) тұқымдастығына жатқызылған, бірақ соңғы классификациялар оны жеке Acoraceae тұқымдастығы мен Acorales сабына жатқызады, оның ішінде бұл монокотиледондылардың ең көне сақталған желісінің жалғыз туысы болып табылады. Кейбір бұрынғы зерттеулер оның Ализматальдер сабына кіретін, ароидтар (Araceae), Tofieldiaceae және бірнеше су монокотиледонды тұқымдастықтарын (мысалы, Alismataceae, Posidoniaceae) қамтитын эволюциялық тарамға жатқызылатынын көрсеткен. Дегенмен, қазіргі филогенетикалық зерттеулер Acorus барлық басқа монокотиледондылардың туыс екенін көрсетеді. Көп қолданылатын атаулары – каламус және тәтті қамқыл. Бұл туыс Солтүстік Америка және Солтүстік және Шығыс Азияда табиғи түрде өседі, ал Оңтүстік Азия мен Еуропаға ежелгі шаруашылықтан таралған. Қазіргі кезде табиғатта кездесетін популяциялар диплоидты, тек Шығыс Азиядағы кейбір түрлері тетраплоидты, ал шаруашылыққа пайдаланылатын өсімдіктер стерильді триплоидты, диплоидты және тетраплоидты формалардың араласуынан пайда болған болуы мүмкін.

Сипаттамалары

Көзге түспейтін гүлдер бүйірлік шпадикске (қалың, ет тәрізді оське) орналасқан. Ароидтерден айырмашылығы, оларда шпата (шпадикске орайтын үлкен гүл жапырағы) жоқ. Шпадикс 4–10 см ұзындықты және жапырақтармен қоршалған. Гүл жапырағы шпадикске қарағанда он есеге дейін ұзын болуы мүмкін. Жапырақтары бүтін жиекті, сызықты пішіндес.

Таксономия

Acoraceae тұқымдасы алғаш рет 1820 жылы сипатталғанмен, содан бері Acorus көптеген жіктеу жүйелерінде, Cronquist жүйесі сияқты, дәстүрлі түрде Araceae тұқымдасына қосылып келді. Бірақ, молекулалық систематикалық зерттеулер Acorus-тың Araceae немесе басқа монокотильді тұқымдастарға тығыз байланысты еместігін көрсеткен соң, бұл тұқымдас жақында қайта жандандырылды, нәтижесінде өсімдік систематиктері осы туысты және тұқымдасты өз тәртібіне жатқызды. Қазіргі уақытта бұл жағдай дәстүрлі өсімдік морфологиясы бойынша зерттеулермен толық қолдау таппаған, ал кейбір таксономистер оны әлі де Araceae тұқымдасының Alismatales ретіндегі кіші тұқымшасы ретінде қарастырады. APG III жүйесі Alismatales-тен ерекшеленетін Acorales тәртібін және барлық басқа монокотильділердің туыс тобы ретінде мойындайды. Бұл қарым-қатынас жаңа филогенетикалық зерттеулермен расталды. APG IV жүйесіндегі қарастырылуы APG III жүйесінен ешқандай өзгеріссіз қалды.

Этимология

"Акорус" атауы грек тіліндегі "акорон" сөзінен шыққан, бұл атауды Диоскорид қолданған. Ал "акорон" сөзі "кореон" сөзінен туындаған, "кореон" – "қарашық" деген мағынаны білдіреді, себебі бұл өсімдік көздің қабынуын емдеу үшін дәрілік өсімдіктер медицинасында қолданылған.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бұл өсімдіктер ылғалды жерлерде, әсіресе батпақтарда кездеседі, және қалың тамырсабақтар арқылы таралады. Басқа көптеген батпақ өсімдіктері сияқты, олар тамыр зонасына оттегі жеткізу үшін аэренхимаға мұқтаж. Олар су деңгейі маусым бойынша өзгеретін жағалаулар мен арналардың жайылма жерлерінде жиі кездеседі.

Экология

Солтүстік Америкаға тән бұл түр көптеген экологиялық зерттеулерде кездеседі. Басқа ылғалды жер өсімдіктерімен салыстырғанда, олардың бәсекелесу қабілеті салыстырмалы түрде жоғары. Көптеген батпақты өсімдіктер үлкен мөлшерде жерге көмілген тұқымдар жинаса да, Acorus тұқымдарының қоры тұқым өндірісінің аздығына байланысты кейбір ылғалды жерлерде жиналмауы мүмкін. Тұқымдар ашық алаптарда өсіп-өнуге бейімделген сияқты; суық сақталыстан кейін, тұқымдар ауытқып келетін температурада жеті күн жарықта, ал тұрақты температурада сәл ұзағырақ өне бастайды. Оның өмірлік циклының салыстырмалы зерттеуі оны "tussock interstitial" деп жіктеді, яғни тығыз өсу формасына ие және батпақты өсімдіктер арасындағы бос кеңістіктерді мекендеуге бейім, бұл Iris versicolor-ға ұқсас.

Уыттылық

Acorus calamus-тан алынған өнімдер 1968 жылы АҚШ-тың Тамақ және дәрі-дәрмек басқармасы тарапынан тағамдық қоспалар ретінде қолдануға тыйым салынды. Өсімдіктегі күмәнді химиялық зат – β-азарон. A. calamus-тың барлық түрлерінде осы зат бар ма, жоқ па дегендегі әрекетсіздік сақталып тұр. Табиғатта A. calamus түрлерінің төрт нұсқасы бар: диплоидты, триплоидты, тетраплоидты және гексаплоидты. Диплоидтар канцерогенді β-азаронды өндірмейді. Диплоидтар Шығыс Азияда (Моңғолия және Орталық Сібір) және Солтүстік Америкада табиғи түрде өседі. Триплоидты цитотип, болжам бойынша, Гималай аймағында диплоидты және тетраплоидты цитотиптердің буданы ретінде пайда болған. Солтүстік Америкалық каламус Acorus calamus var. americanus деп аталады, немесе соңғы кезде жай ғана Acorus americanus деп аталады. Гималайдың, Моңғолияның және Орталық Сібірдің кейбір аймақтарындағы A. calamus-тың диплоидты штаммдары сияқты, Солтүстік Американың диплоидты штаммында да канцерогенді β-азарон табылмайды. Зерттеулер тұрақты түрде көрсетіп келеді, "Солтүстік Американың спонтанды диплоидты Acorus [calamus var. americanus] нұсқасында β-азарон анықталған жоқ".

Қолданылуы

Кейбір түрлердің параллель тамырлы жапырақтары құрғатылғанда тәтті хош иіс беретін эфир майларын қамтиды. Орта ғасырларда хош иісі үшін де, зиянды жәндіктерге қарсы тиімді деген сеніммен де, еденге ұсақ тілімделген жапырақтар төселіп жүрген.