Кіріспе
Оңтүстік Африканың Тсонга халқының банту тілі – Тсонга (/'//////t//)//s//Q//N//g//@//audio=LL Q1860 (eng) Vealhurl Тсонга1. wav/ (T)SONGgə) немесе, ана тілінде Xitsonga, эндоним ретінде, Оңтүстік Африканың Тсонга халқы қолданатын банту тілі. Ол Цва және Ронга тілдерімен өзара түсініседі, ал "Тсонга" атауы көбінесе осы үш тілдің барлығын білдіретін жалпы атау ретінде қолданылады, кейде "Цва-Ронга" деп те аталады. Xitsonga тілі академиялық және күнделікті қолдану үшін қалыптастырылған. Тсонга тілі Оңтүстік Африканың ресми тілі, ал "Шангани" деген атпен Зимбабве Конституциясында ресми тіл ретінде мойындалған. Мозамбикте барлық Цва-Ронга тілдері танылады. Эсватиниде (бұрынғы Свазиленд) ресми тіл емес.
Tsonga (/'//(//t//)//s//Q//N//g//@//audio=LL Q1860 (eng) Vealhurl Tsonga1. wav/ (T)SONGgə) or, natively, Xitsonga, as an endonym, is a Bantu language spoken by the Tsonga people of South Africa. It is mutually intelligible with Tswa and Ronga and the name "Tsonga" is often used as a cover term for all three, also sometimes referred to as Tswa Ronga. The Xitsonga language has been standardised for both academic and home use. Tsonga is an official language of South Africa, and under the name "Shangani" it is recognised as an official language in the Constitution of Zimbabwe. All Tswa Ronga languages are recognised in Mozambique. It is not official in Eswatini (formerly Swaziland).
Тарих
Кситсонга тілін 1890-1920 жылдар аралығында швейцариялық миссионер Анри Александер Юно егжей-тегжейлі зерттеді. Ол кситсонга тілі (сол кезде ол оны «тонга тілі» деп атаған) 1400 жылдарға дейін Мозамбикте дамуға бастады деген қорытындыға келді. Оның өз сөзінде Юно былай дейді: «Менің қорытындыма сәйкес, тонга тілі осы елдің алғашқы тұрғындарымен 500 жылдан астам бұрын қолданылған, және белгілі бір дәстүрлермен бірге, ол өткен ғасырларда тонга руларын байланыстырған маңызды фактор болды». Юно мен басқа швейцариялық миссионерлер, мысалы Анри Бертхуд және Эрнест Креу одан әрі зерттеулер жүргізіп, жазу және оқудың стандартты әдісі болу үшін тілді біріктіруді бастады. Миссионерлер тілдерді біртұтас жүйеге біріктіру үшін «Шигвамба» терминін қолданды, бірақ бұл атау көптеген тсонга халқына беймәлім болды және оны «Тхонга/Тсонга» деп ауыстыру қажет болды. Гаррис осыған сілтеме жасайды: «Гвамба термині Спелонкеннен тыс жерлерде белгілі болмағандықтан, Анри Бертхуд миссияға осы терминді тастап, оны кеңінен қабылданған жалпылама атаумен, яғни Тонга/Тхонгамен алмастыруды ұсынды». Швейцариялық миссионерлер тсонга халқымен бірлесіп жұмыс істеп, ағылшын және сесото тілдерінен тсонга тіліне Киелі кітапты аударуға көмектесті. Пауль Бертхуд 1883 жылы алғашқы кітабын жариялады, бұл Мпапеле (Мбизана) мен Мандлати (Замбия) жасаған аудармалардың көмегімен мүмкін болды. Олардың екеуі де миссионерлерге тілді үйретуге және аударуға белсенді түрде қатысты, себебі миссионерлердің ешқайсысы бұл тілді білмеді және оны үйренуге көп уақыт жұмсауға мәжбүр болды. Тсонга халқының тілі мен диалектілері басылып, алғашқы кітаптар жарық көрді. Кейіннен бұл тіл Оңтүстік Африка Конституциясында (1996 жылғы 108 заң) «кситсонга» деп тіркеліп, ресми тіл деп жарияланды. Кситсонга тілінің стандарттануы нәтижесінде тсонга халқы сөйлеу және жазудың ортақ тәсілін дамытуға мүмкіндік алды.
My conclusion is then that the Thonga language was already spoken by the primitive occupants of the country more than 500 years ago and that, together with a certain number of customs, it formed the great bond which bound the Thonga clans together in past centuries. Further studies were carried out by Junod and other Swiss missionaries such as Henri Berthoud and Ernest Creux, who began to unify the language in order to have a standard way of writing and reading. "Shigwamba" was a term used by the missionaries in order to group the language under a unified identity, however the name was unfamiliar to many of the Tsonga people and had to be replaced with "Thonga/Tsonga". Harries makes reference to this:
As the term Gwamba was unknown outside the Spelonken, Henri Berthoud recommended that the mission abandon the term and replace it with the widely accepted genericism, Tonga/Thonga. Swiss missionaries worked with the Tsonga people, assisting in the translation of the Bible from English and Sesotho into Tsonga. Paul Berthoud published the first book in 1883, thanks to assistance from translations by Mpapele (Mbizana) and Mandlati (Zambia). The two men were active in teaching and translating the language to the missionaries since none of the missionaries were familiar with it and had to dedicate much of their time to learn it. The language of the Tsonga people and the dialects were put into print and the first books were published. The language was later on finally registered as "Xitsonga" within the Constitution of South Africa (Act 108 of 1996) and it was declared an official language. The standardization of the Xitsonga language as a result made it possible for the Tsonga people to develop a common way of speaking and writing.
Этимология
"Тсонга" атауы – шитсонга (тсонга мәдениеті, тілі немесе салты), мутсонга (тсонга адамы), ватсонга (тсонга халқы) және т.б. Ватсонга халқының тілінде бұл түбір өздігінен қолданылмайды. "Тсонга" атауы халықаралық қауымдастыққа оңайлық пен қолжетімділік үшін қолданылады. Атаудың шығу тегіне қатысты үш теория бар. Біріншісі, "Тсонга" – "Дзонганың" басқаша айтылуы, ол "Оңтүстік" дегенді білдіреді және шитсонга тілінің бір диалектісінің аты. Екінші теория бойынша, бұл Чопи және Тембе тайпаларының ежелгі ата-бабалық аты – Тонга/Тхонганың басқаша жазылуы. "Тхонга" сөзінің басқаша жазылуын зулулар "Делагоа және Натал шығанақтарына алғаш келген Тембе және Рхонга халықтары Рхонга сөзіндегі "Rh" әрпін зулу тіліндегі "Th" әрпіне ауыстырды" деп түсіндіреді. Мысалы, "рума" (тсонга тілінде "жіберу") сөзі зулу тілінде "тума" (сол әрекетті білдіретін сөз) болып өзгереді. Үшінші және ең қабылданған теория – бұл "Рхонганың" басқаша айтылуы, "Вурхонга" сөзінің түбірі, ол шығыс немесе күн шығатын бағытты білдіреді. Шитсонга тілінде "Вурхонга" – таң деген мағынаны да білдіреді. Рхонга (жиі және қате жазылатын "Ронга") – тсонга тілдерінің бірі. Тсонга халқының көпшілігі Африканың шығыс жағалауында, оңтүстікте және батысқа қарай ішкі аймақтарға қарай орналасқандығы осы түсіндірмені қызықты етеді. Алайда, Юнод бастапқыда "Ронга" атауын қолданған, бірақ солтүстік тайпалар өздерін тану үшін "Ронга" атауын жиі қолданбайтынын, ал "Тсонга" атауы "Ронгадан" туындағанын түсінген. Тсонга халқы туралы жазылған тарихтың көп бөлігі мфеканеден кейінгі оқиғаларды қамтиды, осы кезде нгуни халқы Оңтүстік Африка, Эсватини, Мозамбик және Зимбабведегі көптеген африкалық тайпаларды басып алды.
Тілдер мен диалекттер
Тсонга – банту тілі (Гутри коды S.53), Цва Ронга тобының өзге мүшелерімен тығыз байланысты (S.50): Ронга (Рхонга) диалектілері: Каланга (Xinyisa, Xindindindi (Xizingili), Путру және Xinyondroma). Тсонга (Gwamba, Gwapa) диалектілері: Била (Vila), Джанга (Dzonga, Jonga), Хлангу (Hlanganu, Nhlanganu), Хлаве (Mbayi, Nkuna, Pai), Канде, Хоса, Лулеке, Н’валунгу (Ngwalungu), Нкума, Сонга, Валои, Xika және Xonga. Цва (Tshwa) диалектілері: Дзиби (Dzivi), Дзиби Дзонга (Dzivi Dzonga), Tshwa, Хленгве (Lengwe, Lhenge), Камбани, Makwakwe Khambani, Мандла, Ндхонге және Нхай (Nyai, Nyayi). Кейбір диалектілер кіші диалектілер болып табылады, бірақ толықтығы үшін олар да тізімге енгізілді. Мысалы, Валои және Лулеке – Н’валунгу диалектісінің құрамында. Гвамба диалектісі жоқ, себебі Гвамба – Xitsonga тілінің басқа атауы. Бұрын Xitsonga тілі Гвамба деп аталып келген. Цва Ронга диалектілерінің ішінде отбасының бөлігі саналмайтындары: Пулана (Xipulana, Sepulane). «Шангана/Чангана» деп аталатын тіл Оңтүстік Африкада мойындалған тіл емес және Xitsonga тілдер тобына жатпайтын диалект емес, себебі оның ерекшелігі негізінен нгуни тілі мен грамматикасының қолданылуынан туындайды. Барлығы алты Thonga/Tsonga диалектісі бар және олар 1900 жылдардың басында анықталған. Олар: xiRonga, xiHlanganu, xiBila, xiDjonga, xiN’walungu және xiHlengwe. Оңтүстік Африкадағы барлық басқа түрленулер – жоғарыда аталған диалектілердің кіші диалектілері. Лимпопо облысының ауылдық қауымдастықтарында ең көп қолданылатын диалектілер: Н’валунгу, Била, Хленгве және Хлангу диалектілері. Xitsonga сөздігі мен фонетикалық өзгерістер де негізінен осы диалектілерге негізделген (Junod 1912, 470-473 беттер). «Тіл» деген сөзді білдіру үшін түрлі тілдер мен диалектілер келесі префикстердің бірін немесе бірнешесін қолданады: Bi, Chi, Ci, Gi, Ici, Ki, Ma, Shee, Shi, Txi, Va, Wa және Xi. «Халық» деген сөзді білдіру үшін «Ba» немесе «Va» қолданылады.
Ronga (Rhonga) dialects are Kalanga (Xinyisa, Xindindindi (Xizingili), Putru, and Xinyondroma. Tsonga (Gwamba, Gwapa) dialects are Bila (Vila), Djonga (Dzonga, Jonga), Hlanganu (Langanu, Nhlanganu), Hlave (Mbayi, Nkuna, Pai), Kande, Khosa, Luleke, N'walungu (Ngwalungu), Nkuma, Songa, Valoyi, Xika, and Xonga. Tswa (Tshwa) dialects are Dzibi (Dzivi), Dzibi Dzonga (Dzivi Dzonga), Tshwa, Hlengwe (Lengwe, Lhenge), Khambani, Makwakwe Khambani, Mandla, Ndxhonge, and Nhayi (Nyai, Nyayi). Some dialects are subdialects but have been mentioned here for completeness. For example, Valoyi and Luleke comprise the N'walungu dialect. There is no Gwamba dialect as Gwamba is another name for Xitsonga itself. Formally Xitsonga has been called Gwamba. Tswa Ronga dialects not considered part of the family include Pulana (Xipulana, Sepulane). What is commonly referred to as "Shangana/Changana" is not a recognized language in South Africa and is not a dialect that falls within the Xitsonga language group, as its distinctiveness stems mainly from the use of the Nguni language and grammar. Only six Thonga/Tsonga dialects exist and these were identified by the dawn of the 1900s. These are namely xiRonga, xiHlanganu, xiBila, xiDjonga, xiN'walungu, and xiHlengwe. All other variations within South Africa are sub dialects of the aforementioned. The dialects most spoken in the rural communities of Limpopo are the N'walungu, Bila, Hlengwe, and the Hlanganu dialects. The Xitsonga vocabulary and phonetic permutations are also largely based on these dialects (cf. Junod 1912, p. 470 473)
For "language of", the various languages and dialects employ one or more of the following prefixes: Bi , Chi , Ci , Gi , Ici , Ki , Ma , Shee , Shi , Txi , Va , Wa , and Xi For "people of", they use either "Ba " or "Va ".
Мақал-мәтелдер
Көптеген басқа тілдер сияқты, шитсонга тілінде де көптеген мақал-мәтелдер бар; олар әртүрлі топтарда кездеседі. Олар жануарлар, ағаштар және адамдар туралы айтылады. Тсонга тілінде: «Бабуин баласының бұтақтан құлауы мүмкін емес» деген сөз бар, яғни «Ақылды адамның баласы кез келген нәрсені жасай алады». Ақшаны бегемоттың аяғына байламаңыз, қайтарымсыз қарыз беруге асықпаңыз. Жыланды өлтірмей, онымен мақтанбаңыз, себебі тесікте жасырынып отырғандары сізді бақылап отыр. Жамандық жасап, басқалардың көзінше оны көрсетпеңіз. Куа ро тшукуа ри на xivungu endzeni. Жүзімді өрік жемісінің ішінде құрт болады. Көптеген әдемі әйелдердің жаман әдеттері бар. Ұлдың жыланнан туылуы. Жыланның баласы жылан болады. Жаман адамның баласы да жаман болуы мүмкін. Ndlopfu a yi fi hi ribambu rin'we. Піл бір қабырғасынан өлмейді. Мбути я шихаха а йи tswaleli entlhambini. Ешкі ортада тумайды. Құпияны сақтаңыз, көп адам бар жерде айтпаңыз. Матемба я нгвенья и мати. Крокодилдің күші - су. Адам өз халқының қолдауымен билік иелігінде болады. Н'хуариминьяньве йи та тшва нканга. Егер адам бір уақытта бірнеше нәрсеге қол жеткізуге тырысса, ол сәттілікке жете алмайды. Бала жыламаса, анасының артында көзге көрінбей өледі. Егер (қайғырып) дауыстап айтпасаңдар, онда (қайғыларыңның) ешқайсысы естілмейді. Мбути йи дья лаха йи на бохива кона. Ешкі байланған жерде жейді. Адам жұмыс істейтін жердің мүмкіндіктерін пайдалануы тиіс. Импаланың секіруі оның туа біткен баласына әсер етеді. Анасы не істесе, қызы да соны істейді. Мен сенің жаныңды көрдім. Бұл - арыстанның сақасы. Бір нәрсе көрінісі сияқты қорқынышты болмауы мүмкін. "Ному а ву талерери хи намбу" аузы кез келген өзеннен өте алады. Ауыз барлық уәделерді айта алады. Мавоко я мунгуди а ма мили нхова/бьяньи. Адамның қолынан шөп өсе алмайды. Жетістікке жету үшін сіз бар күш-жігеріңізді салуыңыз керек. Ксандалуза, лакауза. Қолыңды бер, қайтадан өзіңе кел. Беруші қол - алушы қол. Хумба йи олеле нкума. Жылығаштың күлін жинаған. Адамның өлгенін. Мбьяна локо йи лава ку ку лума я н'вителла. Ит бір нәрсені тістеуге ниеттенгенде күлімдейді. Адамның өзі де күлкілі болып, саған жамандық істеуі (немесе істеуге ниеттенуі) мүмкін. Көктегі парламенттегі сияқты. Оны аспан парламенті берген Томо (патшаның аты). Құдай батасын берсін. Олар бір-біріне бас салып, үйлеріне қаша жөнелді. Бауырлар шегіртке басқан. Бауырлар жақсы нәрселерді бөлісуі керек. Мунти йо Тюлатула Мангулеу у Та йи Домра. Маңғұлдың (итінің аты) жанында секіріп жүрген антилопаны ол ұстап алады. Бұл жігіт көрген кез келген қыз оның ұсынысын қабылдайды (бір жігіт қызға ғашық болған кезде қолданады). Бұрынғысы жақсы көрінді. Өткен күн қайтып келмейді. Ескі заманның қызықты ескі заттарын қазіргі заманға әкелуді қалаймыз. Нгала йи вомба. Арыстан бұтада күркіреді. Жауынгер соғыста көрінеді. Күндіз үйден өтіп, ақымақ болып, Тингалаға барып, шаванға бар. Екі арыстан бір-бірінен қорқады. Екі қуатты мемлекет бір-бірінен қорқады. Екі бегемот бір терең суда тұра алмайды. Жау бір жерде тұра алмайды. Басшылық өзеннен өтпейді. Басшылық бір отбасында қалады, басқа отбасыларға берілмейді. Мен мұнда жаңбыр жауған кезде ғана келдім. Мен бұл жерде жаңбыр құйып, тыңайған жер қалды деп ойладым. Мен бұл жақсы нәрселер деп ойладым. Мен сендерге жеткілікті боламын. Ку тшва номо. Аузы күйген адам. Тыңсыз бала. Ол үлкен тасты жұтып, өз тамағының көлеміне сенімді болады. Бір істі бастасаң, оны аяғына дейін жеткізу үшін күш-қуат (жүрек) керек. Мұхтар мен Амангелдіге қарсы шыққанда, олар оны қуып жетеді. Басқаларды ренжіткен адам өз жазасын тартады. Егер сіз носорог ойлағанда, бірден әрекет жасаңыз. Пілге ұрып, оның бетіне біршама әсер қалдыру. Бананнан сүйекпен бір-біріне соққы беру, тек туыстармен ғана сыйлық алмасу. Бананнан қымыз шашып, бір-біріне қызу соққы беріп, бір-бірін айыптайды. U nga hlawuli nkuku wa mhangele. (Біріншіден, "Қоштарды ұрықтанғанға дейін санама" дегенге ұқсас) еркек құсты таңдауға болмайды. Бұл мақал - мәтел жас күйеулерге айтылған. Арқада жасалған татуировка белгілерін татуировщик біледі (татуировка жасаған адам емес). Құдықты ішкеннен кейін оны жаба бермеңіз. Қолданғаннан кейін заттарды бұзбаңыз, ертең олар сізге қажет болуы мүмкін. Ағашты қыста кесіп тастама, жазда күннің аппақ жауынға ұшырайсың. Адам жұмыс істейтін жердің меншігін пайдалануы тиіс. Антилопа өлгенде, тыныс алады. Проблеманы бірден шешу керек. Суық қызды күйеуінен үйіне қайтаруға мәжбүрлейді. Суық.