Кіріспе

Оңтүстік Африканың Тсонга халқының банту тілі – Тсонга (/'//////t//)//s//Q//N//g//@//audio=LL Q1860 (eng) Vealhurl Тсонга1. wav/ (T)SONGgə) немесе, ана тілінде Xitsonga, эндоним ретінде, Оңтүстік Африканың Тсонга халқы қолданатын банту тілі. Ол Цва және Ронга тілдерімен өзара түсініседі, ал "Тсонга" атауы көбінесе осы үш тілдің барлығын білдіретін жалпы атау ретінде қолданылады, кейде "Цва-Ронга" деп те аталады. Xitsonga тілі академиялық және күнделікті қолдану үшін қалыптастырылған. Тсонга тілі Оңтүстік Африканың ресми тілі, ал "Шангани" деген атпен Зимбабве Конституциясында ресми тіл ретінде мойындалған. Мозамбикте барлық Цва-Ронга тілдері танылады. Эсватиниде (бұрынғы Свазиленд) ресми тіл емес.

Тарих

Кситсонга тілін 1890-1920 жылдар аралығында швейцариялық миссионер Анри Александер Юно егжей-тегжейлі зерттеді. Ол кситсонга тілі (сол кезде ол оны «тонга тілі» деп атаған) 1400 жылдарға дейін Мозамбикте дамуға бастады деген қорытындыға келді. Оның өз сөзінде Юно былай дейді: «Менің қорытындыма сәйкес, тонга тілі осы елдің алғашқы тұрғындарымен 500 жылдан астам бұрын қолданылған, және белгілі бір дәстүрлермен бірге, ол өткен ғасырларда тонга руларын байланыстырған маңызды фактор болды». Юно мен басқа швейцариялық миссионерлер, мысалы Анри Бертхуд және Эрнест Креу одан әрі зерттеулер жүргізіп, жазу және оқудың стандартты әдісі болу үшін тілді біріктіруді бастады. Миссионерлер тілдерді біртұтас жүйеге біріктіру үшін «Шигвамба» терминін қолданды, бірақ бұл атау көптеген тсонга халқына беймәлім болды және оны «Тхонга/Тсонга» деп ауыстыру қажет болды. Гаррис осыған сілтеме жасайды: «Гвамба термині Спелонкеннен тыс жерлерде белгілі болмағандықтан, Анри Бертхуд миссияға осы терминді тастап, оны кеңінен қабылданған жалпылама атаумен, яғни Тонга/Тхонгамен алмастыруды ұсынды». Швейцариялық миссионерлер тсонга халқымен бірлесіп жұмыс істеп, ағылшын және сесото тілдерінен тсонга тіліне Киелі кітапты аударуға көмектесті. Пауль Бертхуд 1883 жылы алғашқы кітабын жариялады, бұл Мпапеле (Мбизана) мен Мандлати (Замбия) жасаған аудармалардың көмегімен мүмкін болды. Олардың екеуі де миссионерлерге тілді үйретуге және аударуға белсенді түрде қатысты, себебі миссионерлердің ешқайсысы бұл тілді білмеді және оны үйренуге көп уақыт жұмсауға мәжбүр болды. Тсонга халқының тілі мен диалектілері басылып, алғашқы кітаптар жарық көрді. Кейіннен бұл тіл Оңтүстік Африка Конституциясында (1996 жылғы 108 заң) «кситсонга» деп тіркеліп, ресми тіл деп жарияланды. Кситсонга тілінің стандарттануы нәтижесінде тсонга халқы сөйлеу және жазудың ортақ тәсілін дамытуға мүмкіндік алды.

Этимология

"Тсонга" атауы – шитсонга (тсонга мәдениеті, тілі немесе салты), мутсонга (тсонга адамы), ватсонга (тсонга халқы) және т.б. Ватсонга халқының тілінде бұл түбір өздігінен қолданылмайды. "Тсонга" атауы халықаралық қауымдастыққа оңайлық пен қолжетімділік үшін қолданылады. Атаудың шығу тегіне қатысты үш теория бар. Біріншісі, "Тсонга" – "Дзонганың" басқаша айтылуы, ол "Оңтүстік" дегенді білдіреді және шитсонга тілінің бір диалектісінің аты. Екінші теория бойынша, бұл Чопи және Тембе тайпаларының ежелгі ата-бабалық аты – Тонга/Тхонганың басқаша жазылуы. "Тхонга" сөзінің басқаша жазылуын зулулар "Делагоа және Натал шығанақтарына алғаш келген Тембе және Рхонга халықтары Рхонга сөзіндегі "Rh" әрпін зулу тіліндегі "Th" әрпіне ауыстырды" деп түсіндіреді. Мысалы, "рума" (тсонга тілінде "жіберу") сөзі зулу тілінде "тума" (сол әрекетті білдіретін сөз) болып өзгереді. Үшінші және ең қабылданған теория – бұл "Рхонганың" басқаша айтылуы, "Вурхонга" сөзінің түбірі, ол шығыс немесе күн шығатын бағытты білдіреді. Шитсонга тілінде "Вурхонга" – таң деген мағынаны да білдіреді. Рхонга (жиі және қате жазылатын "Ронга") – тсонга тілдерінің бірі. Тсонга халқының көпшілігі Африканың шығыс жағалауында, оңтүстікте және батысқа қарай ішкі аймақтарға қарай орналасқандығы осы түсіндірмені қызықты етеді. Алайда, Юнод бастапқыда "Ронга" атауын қолданған, бірақ солтүстік тайпалар өздерін тану үшін "Ронга" атауын жиі қолданбайтынын, ал "Тсонга" атауы "Ронгадан" туындағанын түсінген. Тсонга халқы туралы жазылған тарихтың көп бөлігі мфеканеден кейінгі оқиғаларды қамтиды, осы кезде нгуни халқы Оңтүстік Африка, Эсватини, Мозамбик және Зимбабведегі көптеген африкалық тайпаларды басып алды.

Тілдер мен диалекттер

Тсонга – банту тілі (Гутри коды S.53), Цва Ронга тобының өзге мүшелерімен тығыз байланысты (S.50): Ронга (Рхонга) диалектілері: Каланга (Xinyisa, Xindindindi (Xizingili), Путру және Xinyondroma). Тсонга (Gwamba, Gwapa) диалектілері: Била (Vila), Джанга (Dzonga, Jonga), Хлангу (Hlanganu, Nhlanganu), Хлаве (Mbayi, Nkuna, Pai), Канде, Хоса, Лулеке, Н’валунгу (Ngwalungu), Нкума, Сонга, Валои, Xika және Xonga. Цва (Tshwa) диалектілері: Дзиби (Dzivi), Дзиби Дзонга (Dzivi Dzonga), Tshwa, Хленгве (Lengwe, Lhenge), Камбани, Makwakwe Khambani, Мандла, Ндхонге және Нхай (Nyai, Nyayi). Кейбір диалектілер кіші диалектілер болып табылады, бірақ толықтығы үшін олар да тізімге енгізілді. Мысалы, Валои және Лулеке – Н’валунгу диалектісінің құрамында. Гвамба диалектісі жоқ, себебі Гвамба – Xitsonga тілінің басқа атауы. Бұрын Xitsonga тілі Гвамба деп аталып келген. Цва Ронга диалектілерінің ішінде отбасының бөлігі саналмайтындары: Пулана (Xipulana, Sepulane). «Шангана/Чангана» деп аталатын тіл Оңтүстік Африкада мойындалған тіл емес және Xitsonga тілдер тобына жатпайтын диалект емес, себебі оның ерекшелігі негізінен нгуни тілі мен грамматикасының қолданылуынан туындайды. Барлығы алты Thonga/Tsonga диалектісі бар және олар 1900 жылдардың басында анықталған. Олар: xiRonga, xiHlanganu, xiBila, xiDjonga, xiN’walungu және xiHlengwe. Оңтүстік Африкадағы барлық басқа түрленулер – жоғарыда аталған диалектілердің кіші диалектілері. Лимпопо облысының ауылдық қауымдастықтарында ең көп қолданылатын диалектілер: Н’валунгу, Била, Хленгве және Хлангу диалектілері. Xitsonga сөздігі мен фонетикалық өзгерістер де негізінен осы диалектілерге негізделген (Junod 1912, 470-473 беттер). «Тіл» деген сөзді білдіру үшін түрлі тілдер мен диалектілер келесі префикстердің бірін немесе бірнешесін қолданады: Bi, Chi, Ci, Gi, Ici, Ki, Ma, Shee, Shi, Txi, Va, Wa және Xi. «Халық» деген сөзді білдіру үшін «Ba» немесе «Va» қолданылады.

Мақал-мәтелдер

Көптеген басқа тілдер сияқты, шитсонга тілінде де көптеген мақал-мәтелдер бар; олар әртүрлі топтарда кездеседі. Олар жануарлар, ағаштар және адамдар туралы айтылады. Тсонга тілінде: «Бабуин баласының бұтақтан құлауы мүмкін емес» деген сөз бар, яғни «Ақылды адамның баласы кез келген нәрсені жасай алады». Ақшаны бегемоттың аяғына байламаңыз, қайтарымсыз қарыз беруге асықпаңыз. Жыланды өлтірмей, онымен мақтанбаңыз, себебі тесікте жасырынып отырғандары сізді бақылап отыр. Жамандық жасап, басқалардың көзінше оны көрсетпеңіз. Куа ро тшукуа ри на xivungu endzeni. Жүзімді өрік жемісінің ішінде құрт болады. Көптеген әдемі әйелдердің жаман әдеттері бар. Ұлдың жыланнан туылуы. Жыланның баласы жылан болады. Жаман адамның баласы да жаман болуы мүмкін. Ndlopfu a yi fi hi ribambu rin'we. Піл бір қабырғасынан өлмейді. Мбути я шихаха а йи tswaleli entlhambini. Ешкі ортада тумайды. Құпияны сақтаңыз, көп адам бар жерде айтпаңыз. Матемба я нгвенья и мати. Крокодилдің күші - су. Адам өз халқының қолдауымен билік иелігінде болады. Н'хуариминьяньве йи та тшва нканга. Егер адам бір уақытта бірнеше нәрсеге қол жеткізуге тырысса, ол сәттілікке жете алмайды. Бала жыламаса, анасының артында көзге көрінбей өледі. Егер (қайғырып) дауыстап айтпасаңдар, онда (қайғыларыңның) ешқайсысы естілмейді. Мбути йи дья лаха йи на бохива кона. Ешкі байланған жерде жейді. Адам жұмыс істейтін жердің мүмкіндіктерін пайдалануы тиіс. Импаланың секіруі оның туа біткен баласына әсер етеді. Анасы не істесе, қызы да соны істейді. Мен сенің жаныңды көрдім. Бұл - арыстанның сақасы. Бір нәрсе көрінісі сияқты қорқынышты болмауы мүмкін. "Ному а ву талерери хи намбу" аузы кез келген өзеннен өте алады. Ауыз барлық уәделерді айта алады. Мавоко я мунгуди а ма мили нхова/бьяньи. Адамның қолынан шөп өсе алмайды. Жетістікке жету үшін сіз бар күш-жігеріңізді салуыңыз керек. Ксандалуза, лакауза. Қолыңды бер, қайтадан өзіңе кел. Беруші қол - алушы қол. Хумба йи олеле нкума. Жылығаштың күлін жинаған. Адамның өлгенін. Мбьяна локо йи лава ку ку лума я н'вителла. Ит бір нәрсені тістеуге ниеттенгенде күлімдейді. Адамның өзі де күлкілі болып, саған жамандық істеуі (немесе істеуге ниеттенуі) мүмкін. Көктегі парламенттегі сияқты. Оны аспан парламенті берген Томо (патшаның аты). Құдай батасын берсін. Олар бір-біріне бас салып, үйлеріне қаша жөнелді. Бауырлар шегіртке басқан. Бауырлар жақсы нәрселерді бөлісуі керек. Мунти йо Тюлатула Мангулеу у Та йи Домра. Маңғұлдың (итінің аты) жанында секіріп жүрген антилопаны ол ұстап алады. Бұл жігіт көрген кез келген қыз оның ұсынысын қабылдайды (бір жігіт қызға ғашық болған кезде қолданады). Бұрынғысы жақсы көрінді. Өткен күн қайтып келмейді. Ескі заманның қызықты ескі заттарын қазіргі заманға әкелуді қалаймыз. Нгала йи вомба. Арыстан бұтада күркіреді. Жауынгер соғыста көрінеді. Күндіз үйден өтіп, ақымақ болып, Тингалаға барып, шаванға бар. Екі арыстан бір-бірінен қорқады. Екі қуатты мемлекет бір-бірінен қорқады. Екі бегемот бір терең суда тұра алмайды. Жау бір жерде тұра алмайды. Басшылық өзеннен өтпейді. Басшылық бір отбасында қалады, басқа отбасыларға берілмейді. Мен мұнда жаңбыр жауған кезде ғана келдім. Мен бұл жерде жаңбыр құйып, тыңайған жер қалды деп ойладым. Мен бұл жақсы нәрселер деп ойладым. Мен сендерге жеткілікті боламын. Ку тшва номо. Аузы күйген адам. Тыңсыз бала. Ол үлкен тасты жұтып, өз тамағының көлеміне сенімді болады. Бір істі бастасаң, оны аяғына дейін жеткізу үшін күш-қуат (жүрек) керек. Мұхтар мен Амангелдіге қарсы шыққанда, олар оны қуып жетеді. Басқаларды ренжіткен адам өз жазасын тартады. Егер сіз носорог ойлағанда, бірден әрекет жасаңыз. Пілге ұрып, оның бетіне біршама әсер қалдыру. Бананнан сүйекпен бір-біріне соққы беру, тек туыстармен ғана сыйлық алмасу. Бананнан қымыз шашып, бір-біріне қызу соққы беріп, бір-бірін айыптайды. U nga hlawuli nkuku wa mhangele. (Біріншіден, "Қоштарды ұрықтанғанға дейін санама" дегенге ұқсас) еркек құсты таңдауға болмайды. Бұл мақал - мәтел жас күйеулерге айтылған. Арқада жасалған татуировка белгілерін татуировщик біледі (татуировка жасаған адам емес). Құдықты ішкеннен кейін оны жаба бермеңіз. Қолданғаннан кейін заттарды бұзбаңыз, ертең олар сізге қажет болуы мүмкін. Ағашты қыста кесіп тастама, жазда күннің аппақ жауынға ұшырайсың. Адам жұмыс істейтін жердің меншігін пайдалануы тиіс. Антилопа өлгенде, тыныс алады. Проблеманы бірден шешу керек. Суық қызды күйеуінен үйіне қайтаруға мәжбүрлейді. Суық.