Кіріспе

Вирджиния штатындағы құлдар көтерілісі, АҚШ (1800)

Габриэльдің көтерілісі – 1800 жылдың жазында Вирджиния штатының Ричмонд аймағында жоспарланған құлдар көтерілісі. Көтеріліс туралы ақпарат орындалуына дейін жария болды, соның салдарынан оқиғаны жоспарлаған құл Габриэль және оның жиырма бес ізбасары дарға асылды. Габриэльдің жоспарлаған көтерілісі нәтижесімен емес, оның кең ауқымды хаос пен зорлық-зомбылыққа әкелу мүмкіндігімен ерекшеленді. Басқа да құлдар көтерілістері болды, бірақ осы көтеріліс Ұстаздарға "еркіндік идеалы мен құлдыққа бейімделу арасындағы терең айырманы" ең тікелей көрсетті. Габриэль 1776 жылы Вирджиния штатының Хенрико округіндегі ірі темекі шаруашылығы Брукфилдте құлдықта туған африкалық текті адам болды. Ол тапқан жалақысының бір бөлігін өзіне қалдыра алды, ал қалғаны Томас Проссерге тиді. Газеттерде оның "бір метр сексеннен екі-үш сантиметрге дейін" бойы бар екені жазылған. Оның ұзын және "сүйекті беті" екі алдыңғы тісінің жоқтығымен және "басындағы екі-үш жарамен" бұзылған. Ақ және қара адамдар оны "өміріне сай батылдығы мен зиялылығымен ерекше жас жігіт" деп санады. 1800 жылы штаттағы халықтың 39,2 пайызы құлдардан тұрды, олар негізінен Тайдуотер аймағында және Ричмондтан батысқа қарай орналасқан шаруашылықтарда шоғырланған. Вирджинияда 18 ғасырдың соңында өмір сүрген Габриэль, Америка революциясының жақтастары тарапынан жарияланған еркіндік идеяларының ықпалында болды. Оның өмірінде еркін түсті адамдардың саны Оңтүстікте айтарлықтай өсті. Көптеген құлдар, әсіресе методистер мен квакерлердің күш-жігерінің арқасында азаттыққа шықты. Олардың қатарына Гаити революциясынан келген бос қара босқындар қосылды, олардың көпшілігі бұрын құл болған. 1800 жылдың көктемі мен жазында Габриэль Вирджиниядағы құлдықты жою мақсатымен көтеріліс жоспарлай бастады. Жоспарлар он округтегі және Ричмонд, Норфолк және Петерсбург қалаларындағы құлдармен бірге жасалды. Ол, оның бауырлары және басқа да теміршілер қырақты семсерді он екіге дейін семсерге айналдырды. Мұшкет оқтары мен 50 дана найза жасалды. Олар мейрамханадан мылтықтарды ұрлап алуды жоспарлаған. Көтерілісшілер Ричмондқа басып кіріп, Вирджиния штатының қару-жарақ қоймасын және Вирджиния штатының Капитолийін бақылауға алуды көздеді. Жоспар бойынша Вирджинияның губернаторы Джеймс Монроны кепілге алып, бостандықтары үшін келіссөздер жүргізу керек еді. Алайда екі құл өздерінің иесі Мозби Шепардқа жоспар туралы айтты. Шепард губернатор Монроны ескертті, ол штатық милицияны шақырды. Олар аймақты патрульдеп, заговоршыларды ұстай бастады. Заговор мен көтеріліс үшін 70-тен астам құл тұтқындалды. Бір адам айыпталу алдында өзін-өзі өлтірді. Сегіз құл Вирджиниядан тыс жерге көшірілді немесе сатылды. Он үш адам кінәлі деп танылды, бірақ губернатор оларды кешірді. 25 адам ақталды. Бос қаралар мен құлдарды шектеу үшін жаңа заңдар қабылданды.

Тарихнама

Тарихшы Дуглас Эгертон өзінің "Габриэльдің көтерілісі: 1800 және 1802 жылдардағы Вирджиниядағы құлдардың қастандықтары" (1993) атты кітабында Габриэль туралы жаңа перспектива ұсынды. Ол бұл тұжырымдаманы қазірге дейін сақталған түпнұсқа құжаттар бойынша жүргізілген кең ауқымды зерттеулерге негіздеді. 1800 жылғы АҚШ президенттік сайлауында Джефферсон мен Монро партиясының ішкі динамикасы күрделі болды. Демократиялық-республикалық базаның маңызды бөлігін Томас Джефферсон мен Джеймс Мэдисонның көрнекті плантаторлары мен серіктестері құрады. Эгертонның пікірінше, егер ақ радикалдар, әсіресе француздықтар Габриэльдің жоспарына қолдау көрсеткені белгілі болса, бұл Джефферсонның сайлауда жеңілуіне әкелуі мүмкін еді. Құл иелері 1789 жылдан кейін болған француз және Гаити революцияларындағы зорлық-зомбылықтан қорқып, осындай асыра сілтеулерден қауіптенді. Эгертон Габриэльдің губернатор Монроны кепілге алып, құлдықты жою мәселесі бойынша келіссөздер жүргізуді жоспарлағанына сенді. Содан кейін ол "қаланың саудагерлерімен бірге ішіп-жеп, тамақтануды" ниеттенген. Эгертон Габриэльдің өзінің ізбасарларына ақ методистерді, квакерлерді және француздықтарды өлтірмеуді бұйырғанын атап өтті. Осы кезеңде методистер мен квакерлер босатуды қолдаушы белсенді миссионерлер болды. Хенрико округіндегі Спринг Парк тарихи орны Габриэльдің есімін сақтайды.

Танымал мәдениет

Арна Бонтемпс 1936 жылы «Габриэльдің көтерілісі» атты тарихи роман жазды, ол Габриэльдің көтерілісіне негізделген. Джиджи Амато 2012 жылы «Тамыз келсін, бостандық келсін: Дарға асу, өлім және Қара генерал Габриэль» атты тарихи көркем роман жазды, ол да Габриэльдің көтерілісіне негізделген. Алекс Хейлидің тарихи фантастикасы «Тартақ» кітабында кітап кейіпкерлері осы көтеріліс туралы естиді. Барбара Чейз Рибоудтың 1979 жылғы «Салли Хемингс» романында Хемингстің Томас Джефферсонмен қарым-қатынасы туралы айтылады, онда Монро Джефферсонға «отыз бестен астам» адам атқыланғаннан кейін әлі түрмеде отырған көтерілісшілерге қатысты не істеу керектігін сұрап хат жазады. Хемингс олардың атынан сөйлеп, Джефферсонға: «Менің ойымша, асылу жеткілікті болды» дейді және оларды қуғынға салуды ұсынады. Романда бұл туралы нақты айтылмаса да, Джефферсон оның ұсынысын қабылдап, Монроға тиісті кеңес бергені болжамдалады. Бөлiмнiң соңында Хемингс: «Габриэльдің соңғы көтерілісшілері Джеймс Монро тарапынан Вирджиниядан қуылғанын естідім. Мен босқа жалбармадым» дейді. «Габриэль, мюзикл» 2022 жылдың 8 қыркүйегінен 2 қазанға дейін Вирджиния штатының Ричмонд қаласындағы Firehouse театрында қойылды. Джеролд Соломон, Фостер Соломон және Рон Клипп жазған либреттосы мен Рон Клипптің музыкасы мен сөздері бар мюзикл Габриэльдің қастандықтарының дамуын және оның қастандықшыларға, жергілікті үкіметке және елге тигізген әсерін жартылай фантастикалық түрде баяндайды. Бұл өндіріс 2020 жылғы Ұлттық өнер қорының грантымен (грант 1861109 28 20) қаржыландырылды.