Кіріспе

Л. Франк Баумның 1908 жылғы "Дороти және Оз еліндегі сиқыршы" романы – Л. Франк Баумның Оз елінде жазған және Джон Р. Нилл салған төртінші кітабы. Ол 18 маусымда 1908 жылы жарық көрді және Дороти Гейлді "Оздың ғажайып сиқыршысы" (1900) романындағы алдамшы сиқыршымен қайта қостырады. Бұл – түпкілікті он төрт Оз кітабының суретпен берілген санаты бойынша тек екеуінің бірі. Баум Оз кітаптарының сериясын жазуға көнгендіктен, осы кітаптың кейбір элементтерін алдыңғы "Озма Оз" (1907) кітабында дайындаған. Ол мұнан толыққанды қанағаттанбады, себебі "Дороти және Оз еліндегі сиқыршы" кітабының кіріспесінде ол көптеген елдердің көптеген әңгімелерін білетінін және балалар оған осы әңгімелерді айтуға рұқсат беретініне үміттенедіндей сезім білдіреді. 1906 жылғы Сан-Франциско жер сілкінісінен кейін және Баум Калифорнияға көшіп келген шақта жазылған бұл кітап Калифорниядағы жер сілкінісімен басталады. Дороти және басқалары жердегі жарықтарға жұтылып, үңгірге құлайды, онда олар өздерінің оқиғаларын бастайды. Оқиғаның өте аз бөлігі – жиырма тараудың алтауы ғана – Оз елінде өтеді. "Озма Оз" кітабында болғандай, кейбір кітаптарда да Оз – оқиғалардың өтетін жері емес, кейіпкерлердің оқиғадан аман қалу үшін іздеген панасы.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Дороти Гейл қуана-қуана Калифорниядағы Генри ағасына қосылып, Австралиядан келгеннен кейін Озма Оздағы Хугсонның ранчосында тұратын туыстарына барады. Дороти Хьюгсонның немере інісі, екінші туысы, Хьюгсонның ранчосындағы Зебпен танысады. Дороти, Еврека (оның мысығы) және Зеб қатты жер сілкінісі кезінде Джим есімді такси атты ат тартқан арбаға мініп бара жатыр. Олардың астында жердің жарығы ашылып, олар жердің терең жеріне құлайды. Дороти, Еврика, Джим, Зеб және арба жер астындағы Мангабус еліне түседі, бұл жүзімдікте өсетін көкөніс адамдар. Мангабулар оларды жер сілкінісін туғызды деп айыптайды, бұл олардың көптеген шыны ғимараттарына зақым келтірді. Олар Мангабулар өлім жазасына кесілмекші болған кезде, ыстық ауалы шар түседі, ал себетте бұрынғы Оз сиқыршысы бар, оны Дороти соңғы рет "Оз сиқыршысы" кітабының соңында Изумруд қаласынан аспанға ұшып кеткен кезде көрген. Сиқыршы өзінің (қап) сиқырлы күшін Мангабу сиқыршысымен айтыста көрсетеді, алдымен тоғыз кішкентай, тышқан мөлшеріндегі шошқаларды "жасады" (әрине, оларды қалтасынан алып, қолмен), содан кейін от жағу арқылы, бұл Мангабуларға беймәлім құбылыс. Сиқыршы сиқыршыны қорқытады, ол оны екіге бөліп, оның өсімдік табиғатын ашады. Мангабу принсі сиқыршыға уақытша сот сиқыршысы қызметін береді, бірақ өлім жазасы жаңа, жергілікті Мангабу сиқыршысы қызмет етуге дайын болғанға дейін кейінге қалдырылады. Еврека шошқалардың бірін жеуге рұқсат сұрайды, бірақ сиқыршы ашуланып, бұған рұқсат беруден бас тартады. Мангабу халқы саяхатшыларды өз елінен қараңғы туннельге шығарып жібереді, ол басқа патшалыққа әкеледі. Олар туннель арқылы әдемі жасыл аңғарға шығады. Олар бос тұрған күркеге кіреді және оларды көрінбейтін адамдар қарсы алады, өйткені олар Вое аңғарына кірді, оның тұрғындары сиқырлы жемісті жеп, көрінбейтін болып қала алады және көрінбеушіліктерін пайдаланып, қарақшы аюлардан жасырынады. Арыстандардан құтылу үшін, саяхатшылар жолға шығады. Қауым Пирамидалы тауға көтеріліп, тесіктер, фластерлер (желсіз күні кез-келген туықты фластерлеуге кепілдік беріледі) және жібек көйлектер үшін шуылдаушы Брейдимен кездеседі. Олар онымен сыйлықтар алмасқаннан кейін, саяхатшылар Гаргулдар еліне қарай жоғары қарай өрлеп барады, онда бәрі ағаштан жасалған, соның ішінде гаргулдар, олар жауыз, үнсіз, ұшатын монстрлар. Саяхатшылар алғашқыда олардың шабуылдарын сәтті тежеуге қабілетті, өйткені Гаргулдар қатты шулардан қорқады. Алайда, саяхатшылар көп ұзамай тыныштандырады және шу шығара алмайды, сондықтан Гаргуилдер оларды ұстап алады. Ұрыстан кейін саяхатшылар қашып құтылып, басқа туннельге кіреді. Олар балалы айдаһарлар отбасымен кездескеннен кейін, өздерін шығу жолы жоқ үңгірде тұтқындап қалғандай сезініп қалады. Сиқыршы, Зеб және жануарлар шөлден өледі деп қорқады, бірақ Дороти принцесса Озмамен келісім жасағанын айтады: күн сайын сағат төртте Озма өзінің сиқырлы суретін Дороти не істеп жатқанын көруге қолданады, ал егер Дороти белгілі бір визуалды қол белгісін берсе, Озма өзінің сиқырлы белбеуін Доротиді қауіптен құтқарып, Изумруд қаласына жеткізеді. Осылайша жолаушылар құтқарылды. Смарагд қаласының қызметкерлерімен танысуын жаңартып, Озма мен оның сарайдағыларымен танысқаннан кейін, Сиқыршы Озда тұрақты тұруға шешім қабылдады, ол Глиндадан шынайы сиқыршылықты үйренуге ниетті. Ол өзінің шошқалық трюгін сиқырлы шоуда көрсетеді және шошқалардың бірін үй жануарлары ретінде Озмаға береді. Басқалары ұзақ уақытқа қалады, оның басты ерекшеліктері ағаштан жасалған Saw Horse пен Джим арасындағы жарысқа жатады, онда Sawhorse жеңіске жетеді. Еврика Озманың үй жануарлары шошқасын жеген деп айыпталады. Шын мәнінде, Еврика кінәсіз, ал шошқа аман-есен, бірақ еурока елеулі сот назарының ортасында болуды ұнатады және сот аяқталғанға дейін өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге тырыспайды. Шошқа Озмаға қайтарылғаннан кейін, Зев пен Джим әулиелер елінен бас тартты. Озма сиқырлы белбеуді пайдаланып, Дороти мен Юриканы Канзасқа, Зеб пен Джимді Калифорнияға қайтарады.

Жариялану тарихы

Бірінші және екінші Оз кітаптары арасында төрт жыл (1900–1904), ал екінші және үшінші кітаптар арасында үш жыл (1904–1907) өтті. Алайда, 1907 жылға қарай Баум мен оның баспасы Рейли және Бриттонға Оз кітаптарының Баумның өзге туындыларынан гөрі көбірек танымал және жақсы сатылатыны анық болды. 1907 жылғы «Оздың Озмасы» жарықтанғаннан кейін Баум өзінің күш-жігерін көбірек Озға жұмсады. 1906 жылғы Баум мен оның баспашысы арасындағы келісімшарт 1907 мен 1911 жылдар аралығында екі жыл сайын жаңа Оз кітаптарын шығаруды көздеді. Шындығында, Баум бұл кестеге үдеме берді, алдыңғы кітаптан бір жыл өткен соң «Дороти және Оз еліндегі сиқыршыны» жариялады. Бұл күш-жігердің нәтижесіндегі туындының сапасына қатысты әсер тек болжамдарға ғана негізделуі мүмкін; бірақ сыншылар осы төртінші Оз кітабының әдеттегіден қараңғырақ және алаңдататынын атап өтті. Баум балаларды қорқытатын немесе мазалайтын элементтерді шығармауының өзіндік қағидасын бұзады. Кітаптың бірінші екі бөлігінде Дороти мен оның достары қауіпті сиқырлы елдерден қашқан күйінде болады. Сиқыршының серігінде «Дороти көмектің қажеттілігін сезінетін әлсіз қызға айналады, өзінің тапқырлығын көрсетуге мүмкіндік алмайды». Соңында Озға жеткенде, ол жай ғана «жақсылыққа толы» орын болып көрінеді, онда оңтайлы оқиғалар аз.

Жалғастығы

Оз елінің таңғажайып жерінде оқиғалар дамыған сайын, Оз сиқыршысы алғаш рет Оз еліне келгенде, ол Оз елінің нағыз мұрагері Озманы Момбиге (Солқыр) жасыруды тапсырған, осылайша өзі билеуге мүмкіндік алған. Бірақ, "Дороти және Оз еліндегі сиқыршы" кітабында сиқыршы Озманы білмейді, тіпті оған барлық оқиғаны, өзі қатыспағандай, айту қажет, ал оның іс-әрекеттері туралы ешқандай сұрақ қойылмайды. Кейбірлер бұл өзгерісті балалардың шағымдарына байланысты деп санайды, олар сиқыршының Момбиге көмектескенін ұнатпағандықтан, Баум осы мәліметті кейінгі кітаптарынан шығарып тастады.