Кіріспе
Өсімдік түрі
Acorus calamus (сонымен қатар тәтті жалауша, тербеліс немесе мускат түбі деп те аталады, көптеген басқа да жалпы атаулары бар) – психоактивті химиялық заттары бар гүлді өсімдік түрі. Бұл Acoraceae тұқымдасының Acorus туысына жататын, биік ылғалды жерлерде өсетін монокорт өсімдік. Ғасырлар бойы дәстүрлі медицинада ас қорыту жүйесінің бұзылуларын және ауырсынуды емдеу үшін қолданылғанмен, оның қауіпсіздігі мен тиімділігіне клиникалық дәлелдер жоқ – ал қабылдаған кезде calamus уытты болуы мүмкін – осының салдарынан АҚШ-та коммерциялық қолдануға тыйым салынды.
Сипаттама
Балға – көп жылдық шөптесін өсімдік, биік. Гүлдер тек суда өсетін өсімдіктерде пайда болады. Қатты, үшбұрышты гүл сабақтары сыртқы жапырақтардың қойнауларынан өседі. Гүл сабағының бір жағынан жартылай тік шпадикс шығады. Спаддикс қатты, цилиндрлі, екі ұшына қарай тарлып, 5-10 см ұзындықта болады. Арасеяларға тәндей, жамылғы жапырақшасы жоқ. Спаддикс кішкентай, жасыл-сары гүлдермен тығыз жабысқан. Әр гүлдің алты гүл жапырағы және алты бөлікті перианты бар, олар үш ұялы, сопақша жұмыртқалықты қоршап тұрады және гүл тозаңдығы сабақсыз болады. Гүлдердің иісі тәтті.
Аумағы мен тіршілік ету ортасы
Қызыл қамыс Үндістан, Непал, Орталық Азия, Оңтүстік Ресей және Сібір, Еуропа мен Солтүстік Америкада өседі.
Атаулары мен этимологиясы
"Тәмді жалау" және "каламус" атауларынан басқа, оған беешөп, ащы бұрыш тамыры, каламус тамыры, жалау тамыры, глэддон, мирт жалауы, мирт шөбі, мирт тамыры, мирт құрышы, қарағай тамыры, теңіз құрышы, тәтті қамыс, тәтті қантерек, тәтті шөп, тәтті мирт, тәтті тамыр, тәтті бұршақ, тәтті құрыш және вада каха сияқты көптеген басқа да атаулар бар. "Каламус" атауы грек тіліндегі κάλαμος (kálamos, "қамыс" деген мағынада), латын тіліндегі culmus ("сабақ") және ескі ағылшын тіліндегі healm ("сабан"), араб тіліндегі قَلَم (qálam, "қалам") және санскрит тіліндегі लेखणी (lekhanee, "жазу құралы", ал бұл Proto Indo European *kole mo сөзінен туындаған, оның мағынасы "шөп" немесе "қамыс" деп есептеледі) сөздерімен байланысты. "Тәмді жалау" атауы оның тәтті иісіне және кем дегенде XIV ғасырдың соңынан бері ағылшын тілінде "жалау" деп белгілі болған Iris түрлерімен ұқсастығына байланысты берілген.
Тарих
Өсімдік б.з.д. шамамен 1300 жылға дейінгі Честер Битти папирусі VI-да бұрыннан айтылған. Ежелгі египеттіктер бұл өсімдікті емдік мақсатта сирек атаған, бірақ оны парфюмерия жасау үшін қолданғандары белгілі. Бастапқыда еуропалықтар римдіктер мен гректердің Acorus calamus-ын өздерінің тума жері Iris pseudacorus-пен шатастырған. Сөйтіп, 1485 жылы Майнцте жарық көрген Herbarius zu Teutsch кітабында осы ирис суреті келтіріліп, оған Acorus деген ат берілген. Бұл неміс кітабы 1486, 1488, 1498 немесе 1508 жылдары жазылған француздық Le Grant Herbier үшін үш мүмкін көздің бірі болып табылады, ал оның ағылшын тіліне аудармасы 1526 жылы Питер Тревериспен Grete Herball деген атпен жарияланған. Олардың барлығы Herbarius zu Teutsch-тегі қате идентификацияны қамтиды. Уильям Тернер 1538 жылы жазғанда "акорумды" "гладон немесе жалау, сары гүл" деп сипаттаған. Өсімдік 16 ғасырдың соңында Ұлыбританияға әкелінген. 1596 жылға қарай, нағыз Acorus calamus Ұлыбританияда өсірілген, өйткені ол Джон Джерардтың Холборндағы бағында өсірген өсімдіктердің тізіміне енген. Джерард: "Ол менің бағымда өте жақсы өсіп жатыр, бірақ әлі гүлдемеді де, сабақ та шығармады", - деп жазған. Джерард латынша атауын Acorus verus деп атаса да, оның дұрыстығына күмән болғаны анық: 1597 жылғы өсімдіктер туралы кітабында ол оның ағылшынша жалпы атауын "бастард каламус" деп атаған. Карл О. Сауэрдің мәліметінше, еуропалықтар келген кезде Солтүстік Америка үндістері оның тамырын қолданған.
Таксономия
Хромосомалық санымен ерекшеленетін үш цитотиптік форма бар: диплоидты форма (2n=24), көбейе алмайтын триплоидты форма (2n=36) және тетраплоидты форма (төменде қараңыз). Триплоидты форма ең көп кездесетін түрі және Гималай аймағында диплоидты және тетраплоидты формалардың араласуы нәтижесінде салыстырмалы түрде жақында пайда болған деп саналады. Тетраплоидты форма – Acorus calamus var. angustatus Азияның бүкіл аумағында, Үндістаннан Жапонияға және Филиппинге, сондай-ақ Индонезиядан Сібірге дейін таралған.
Химия
Каламустың жапырақтары мен тамырсабақтарында ерекше иісі мен дәмі болатын ұшпа май бар. Диплоидтарда бета-асарон қандай да болмасын мөлшерде табылмайды. Еуропалық Комиссия 2001 жылғы шешімінде тамақ және алкогольдік сусындардағы тұтыну шегін (күніне 115 микрограмм) ұсынғанмен, қауіпсіз деңгей әлі анықталған жоқ.
Уыттылық
Каламус хош иісі үшін қолданылғанмен және ішке қабылдағанмен, оны қатаң клиникалық зерттеулермен зерттеу жүргізілмеген.
Қолданылуы
А. қалампир ғасырлар бойы көптеген мәдениеттерде сауда тауары болып келген. Ол асқазан-ішек аурулары және ауырсынды емдеу сияқты көптеген ауруларға емдік мақсатта қолданылған, ал оның хош иісі қалампир майын парфюмерия индустриясында бағалы етеді.
Тағам
Жас сабақтарын жер астынан тартып алуға болады; ішкі сабақтарын шикі жеуге болады. Тамырларын жуып, қабығын аршып, кішкентай тілімдерге кесіп, қайнатып, сироппен бірге қайнатып қантты тәтті жасауға болады.
Өсімдіктер медицинасында
Татты қамыс Қытай, Непал және Үндістан халықтық медицинасында ұзақ тарихы бар. Шипевиан тайпасы татты қамысты дәрілік өсімдік ретінде пайдаланған және қазір де пайдаланады.
Бау-бақша шаруашылығы
Бұл өсімдік кейде егістік шаруашылығында тоған өсімдігі ретінде қолданылады. Кем дегенде бір тетраплоидты әшекейлі сорты белгілі; оны көбінесе 'Variegatus' деп атайды, бірақ Корольді бағбандық қоғамы (RHS) оны 'Argenteostriatus' деп атауды ұсынады.
Инсектицид
Құрғатылған және ұнтақталған тамырларында жәндіктерге қарсы қолданылатын пайдалы зат бар.