Христос граммасы: Чи-Ро символының тарихы

Кіріспе

Иса Мәсіхтің символы (ΧΡΙΣΤΟΣ)

Чи Ро (☧, ағылшынша айтылуы '/kaɪ/ /roʊ/; сондай-ақ крисмон деп те аталады) – христограмманың ең ерте нысандарының бірі, грек тіліндегі ХРИСТОС (ром: Christos) сөзінің алғашқы екі (үлкен) әрпі – хи және ро (ΧΡ) біріктіріліп жасалған. Бұл әріптерді тік сызығы ро әрпінің ортасын қиып өтетіндей етіп қою арқылы құрылады. Чи Ро символын Рим императоры Ұлы Константин (306–337 ж.б.д.) әскери тудың (вексиллум) бөлігі ретінде қолданған. Константиннің туы Лабарум деп аталды. Чи Роға ұқсас ерте символдар – Ставрограмма және IX монограммасы. Христиандыққа дейінгі дәуірде Чи Ро символы беттің шетіндегі ерекше құнды немесе маңызды мәтін бөліктерін белгілеу үшін де қолданылған, ол «хрестон» (жақсы) деген сөздің қысқартылған түрі болған. Птолемей III Эуэргетестің (б.з.д. 246–222 ж.) кейбір монеталарында Чи Ро белгісі табылды. Грек әріптерінен құралған болғанымен, бұл белгі (немесе оның бөліктері) латын мәтінінде де қысқарту ретінде жиі қолданылған, латын сөздеріне сай жұрнақтар қосылып, мысалы, XPo – «Христосқа» (Christus сөзінің dative формасы) немесе χρ̅icola – «христиан» (Sumer is icumen in әнінің латын сөздерінде).

Шығуы және асырап алуы

Солтүстік Африкадан шыққан латын тарихшысы Лактанцийдің айтуынша, оны кедейліктен құтқарған император Константин Ұлы (306–337 жылдары билеген), оны өзінің ұлы Криспустың тәрбиешісі еткен. Константин әскерлерінің қалқандарына «ұлыстың құдай белгісін» (coeleste signum dei) салуды бұйырған түс көргенін айтады. Лактанций баяндайтын Константин императордың келесі күні таңертең таңдаған нақты белгінің сипаттамасы өте анық емес: ол Тау Ро немесе ставрограммаға, ұқсас христиандық белгіге өте ұқсас. Сол күні Константиннің әскері Максенцийдің әскерімен соғысып, Римнің сыртында Мильвий көпірінің шайқасында жеңіске жетті (312 жыл). Кесариялық Евсевий (339 жылы қайтыс болған) осы оқиғалар туралы екі түрлі мәлімет берді. Евсевий Константинмен әлі де байланысқа түспеген кезде, шайқастан кейін көп ұзамай жазған шіркеу тарихында ол ешқандай түс немесе көріністі атамайды, бірақ Максенцийдің (Тибрде суға батып кеткен) жеңісін библиялық перғауынның жеңісімен салыстырады және Константиннің жеңісін құдайдың қорғауына байланыстырады. Рим императорының Евсевий Константин өлгеннен кейін жазған естеліктерінде («Константиннің өмірі туралы», шамамен 337–339 жылдар) Мильвий көпірінің шайқасынан көп бұрын Галияда керемет оқиға болғаны айтылады. Бұл нұсқада Рим императоры көптеген құдайлардың көмегін сұрап, алдағы шайқаста Бір Құдайдан көмек сұрауға шешім қабылдады. Түскі уақытта Константин күннің үстінде жарықпен жарқылдаған крестті көрді. Оған грек әріптерімен «Εν τούτῳ Νίκα!» («Осымен жеңіс!») деген сөз жазылған. Бұл ғажайыпты тек Константин ғана емес, бүкіл әскер көрді. Сол түні Мәсіх Рим императорына түсінде аян беріп, оған аспанда көрген белгінің көшірмесін жасауды бұйырды, ол соғыста сенімді қорғаныс болар еді. Евсевий «Вита» кітабында Константиннің өзі осы оқиғаны «өмірінің соңына таман», «оның танысы мен серігі болуға лайық деп саналған кезде» «қасаммен растағанын» жазды. «Шын мәнінде, - дейді Евсевий, - егер бұл оқиғаны басқа біреу айтса, оған сену қиын болар еді». Евсевий сондай-ақ император Константин Лицинийге қарсы кейінгі соғыстарында қолданған Chi Rho белгісін қамтитын әскери туды, лабарумды сипаттады.

According to Lactantius, a Latin historian of North African origins saved from poverty by the Emperor Constantine the Great (r. 306–337), who made him tutor to his son Crispus, Constantine had dreamt of being ordered to put a "heavenly divine symbol" (coeleste signum dei) on the shields of his soldiers. The description of the actual symbol chosen by Emperor Constantine the next morning, as reported by Lactantius, is not very clear: it closely resembles a Tau Rho or a staurogram , a similar Christian symbol. That very day Constantine's army fought the forces of Maxentius and won the Battle of the Milvian Bridge (312), outside Rome. Eusebius of Caesarea (died in 339) gave two different accounts of the events. In his church history, written shortly after the battle, when Eusebius had not yet had contact with Constantine, he does not mention any dream or vision, but compares the defeat of Maxentius (drowned in the Tiber) to that of the biblical pharaoh and credits Constantine's victory to divine protection. In a memoir of the Roman emperor that Eusebius wrote after Constantine's death (On the Life of Constantine, c. 337–339), a miraculous appearance is said to have come in Gaul long before the Battle of the Milvian Bridge. In this later version, the Roman emperor had been pondering the misfortunes that befell commanders who invoked the help of many different gods, and decided to seek divine aid in the forthcoming battle from the One God. At noon, Constantine saw a cross of light imposed over the sun. Attached to it, in Greek characters, was the saying "Εν τούτῳ Νίκα!" ("In this, conquer!"). Not only Constantine, but the whole army saw the miracle. That night, Christ appeared to the Roman emperor in a dream and told him to make a replica of the sign he had seen in the sky, which would be a sure defence in battle. Eusebius wrote in the Vita that Constantine himself had told him this story "and confirmed it with oaths" late in life "when I was deemed worthy of his acquaintance and company." "Indeed", says Eusebius, "had anyone else told this story, it would not have been easy to accept it." Eusebius also left a description of the labarum, the military standard which incorporated the Chi Rho sign, used by Emperor Constantine in his later wars against Licinius.

Ежелгі дәуір

Исаның айқышқа шегеленуі мен қайта тірілуі арасындағы байланыстың алғашқы көрнекі бейнесі, Римдегі Домитилланың 4-ғасырдағы саркофагында көрінеді. Чи Ро символының айналасындағы гүл шоғы қайта тірілудің өлімге қарсы жеңісін білдіреді. Константиннен кейін Чи Ро императорлық рәміздердің бір бөлігіне айналды. Археологтар кейбір кеш римдік әскерлердің дулығаларында Чи Ро бейнесінің салынғанын көрсететін дәлелдер тапты. Император Константиннің тұсында соғылған монеталар мен медальондарда да Чи Ро болған. 350 жылға қарай Чи Ро христиан саркофагтарында және фрескаларында қолданыла бастады. Магненций тұтқыншы 353 жылы соғылған монеталардың кері жағында Альфа мен Омегамен қатар орналасқан Чи Ро монограммасын алғаш рет қолданған болуы мүмкін. 1963 жылы Дорсеттегі Хинтон-Сент-Мэриде римдік Британияда мозаикалық еден жабыны табылды. Стилистикалық тұрғыдан алғанда, ол 4-ғасырға жатады; оның орталық дөңгелек бөлігінде сақалсыз ер адамның басы мен кеудесі, паллиумға оралған, алдында Чи Ро символы және екі жағында мәңгілік өмірдің символы – анарлар бейнеленген. Тағы бір романо-британдық Чи Ро, фреска түрінде, Лаллингстондағы вилладан табылған (суретте көрсетілген). Бұл символ Британиядағы кеш римдік христиандардың мөр сақиналарында да кездеседі. 2020 жылы археологтар Солтүстік Англиядағы Виндоландада 5-ғасырға жататын, діни иконографиямен жабылған тостағанды тапты, оның ішінде Чи Ро да бар.

Аралдық Ізгі хабар кітаптары

Инсулярлық Ізгі хабар кітаптарында Матай 1:18-дің басы, Мәсіхтің шежіресі туралы айтудың соңында және оның өмірі туралы баяндауының кіріспесінде, Мәсіхтің кірігу сәтін көрсететін, әдетте, әсем безендірілген беттермен белгіленеді. Мұнда "Христи" деген алғашқы сөздің әріптері қысқартылып, грек тілінде "XPI" деп жазылады және көбінесе безендірумен жасырынып кетеді. Әріптер тізбектей жазылғанмен, "Х" және "П" әрпі біріктірілмегенімен, бұл беттер Чи-Ро беттері деп аталады. Көрнекті мысалдары – Келл кітабы мен Линдисфарн кітабында кездеседі. "Х" әрпі крест символы ретінде қарастырылған; бұл ой Севильский Исидордың және басқа да Патристикалық және ерте ортағасырлық авторлардың еңбектерінде де кездеседі. Келл кітабында Мәсіхтің айқышқа шегеленуі туралы айтылған 124-бетте екінші Чи-Ро аббревиатурасы бар, ал кейбір қолжазбаларда Чи-Ро Матай 1:18-де емес, Матай ішінде кездеседі. Мысалы, Каролингтердің Godescalc Evangelistary сияқты басқа да еңбектерде "Христос" дегенді білдіретін "XPS" әріптері тізбектей жазылып, маңызды орынға ие болады.