Кіріспе
Су ұшағын қызмет көрсететін қайық – суға қонатын ұшақтарды қолдауды қамтамасыз ететін қайық немесе кеме. Су ұшағы тасымалдағыштары деп аталатын кейбір кемелер су ұшақтарын тасымалдау ғана емес, олардың жұмыс істеуі үшін қажетті барлық жабдықтарды да ұсынып, толық қызмет көрсетуге қабілетті болды. Кейбір мамандар осы кемелерді алғашқы әуе кемелері деп санайды және олар Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін пайда болған.
A seaplane tender is a boat or ship that supports the operation of seaplanes. Some of these vessels, known as seaplane carriers, could not only carry seaplanes but also provided all the facilities needed for their operation; these ships are regarded by some as the first aircraft carriers and appeared just before the First World War.
Терминология
Теңіз терминологиясында тендер – басқа кемелердің жұмысын қолдау үшін пайдаланылатын кеме. Британдық қолданыста, тендер термині шағын кемелер үшін, ал депо кемесі термині ірі, теңізге шығатын кемелер үшін қолданылған. Ұшақтар мен гидроұшақтар тіпті өз елдеріндегі порттар мен жағалауларда орналасқанда да жұмыс істеу үшін шағын көмекші кемелерге мұқтаж болды. Британдық тендерлер – катерден пинасқа дейінгі көлемдегі шағын кемелер болды. Олар экипаждарды, жүкті және жабдықты жағалау мен ұшақтар арасында тасымалдау, "такси жолдардың" және "ұшу жолақтарының" белгілерін ұстау, оларды сыртқы заттардан зақымданудан қорғау және төтенше жағдайларда құтқару кемелері мен әуежайдағы апаттарға жауап беру үшін пайдаланылды. Тағы бір ерте гидроұшақ тасымалдағыш – 1913 жылдың ортасында ұшыру платформасымен жабдықталған ескі крейсер. Дегенмен, HMS Ark Royal 1914 жылы гидроұшақ тасымалдағыш ретінде жобаланып, салынған тарихтағы алғашқы кеме болды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Цинтао шайқасында, 1914 жылдың 5 қыркүйегінде, Жапон императорлық әскери-теңіз флотының теңіз ұшақтарын тасымалдайтын кемесі «Вакамия» Киаочоу шығанағынан әлемдегі алғашқы теңізден ұшқан әуе шабуылын жүргізді. Төрт «Морис Фарман» су ұшағы неміс бақылауындағы құрлықтағы нысаналарды (коммуникация орталықтары мен басқару орталықтарын) бомбалады және 1914 жылдың 6 қыркүйегінен бастап немістердің тапсыруына дейін Цинтао түбегіндегі неміс миналарын зақымдады. 1914 жылғы Рождество күні британдықтар Куксхавен шабуылын жүргізді; нысаналарының қашықтығында тасымалданған су ұшақтары Хелиголанд шығанағындағы неміс теңіз нысаналарына шабуыл жасады. Бұл кемелерде ұшақтарды сақтау және күтуге арналған ангарлар болған, бірақ нағыз авианосецтердегідей ұшу палубасы болмаған. Оның орнына, ұшақтарды көтерілу үшін суға түсіру және қонудан кейін қайтару үшін крандар қолданылды. Кемелер көбінесе осы мақсатқа арнайы салынбаған, коммерциялық кемелерге түрлендірілген. Ұшақтардың жетілдірілуімен су ұшақтарын пайдаланудың қиындықтары арта түсті. Ұшақтар тек тыныш теңізде ғана жұмыс істей алатын, ал кеме ұшыру немесе қайтару үшін тоқтауы керек болды, бұл процестер шамамен 20 минутқа созылды. Тендер көбінесе негізгі ұрыс флотының алдында, шамамен 10 миль (16 км) қашықтықта, крейсерлік эскортпен орналастырылатын, ұшақтарын ұшырғанда артта қалмауы үшін. Су ұшақтарының иінді қарсылығы мен жүзу құралдарының салмағы салдарынан, олардың басқа ұшақтарға қарағанда нашар көрсеткіштері болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына қарай, теңіз ұшақтарын тасымалдайтын кемелердің орнына авианосецтер келе бастады, бірақ теңіз артиллериясының оттық күшімен салыстырғанда, әуе күштерінің маңызы әлі де аз болды. Британдықтардың «Хейн Мат» деп аталатын, кеме артынан сүйретілетін мата арқылы, кеме жүріп тұрғанда су ұшақтарын қайтаруға болатын теңіз ұшақтарын тасымалдайтын кемесі болды. Ұшақ матаға қонғаннан кейін, ол кемеге қатысты тоқтатылып, көтеріліп алынды. Соғыс аралық жылдары крейсерлер мен линкорлар катапультадан ұшырылатын барлау су ұшақтарымен жабдықталды. Кейбір әскери-теңіз күштері, әсіресе нағыз авианосецтері жоқ елдер, флоттық барлау үшін катапультасы бар су ұшақтарын тасымалдайтын кемелерді сатып алды.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдық және жапондық әскери-теңіз флоттары өздерінің ұшақ тасымалдаушы флоттарын толықтыру үшін бірнеше гидросамолет тендерлерін (гидросамолеттерге қызмет көрсететін кемелерді) жасады. Алайда, бұл кемелерде көбінесе катапульттар алынып тасталды және теңіз жолынан емес, порттардан теңіз ұшақтарын басқаратын қолдаушы кемелер ретінде пайдаланылды. Бұл ұшақтар көбінесе ұзақ қашықтыққа барған барлау тобының құрамында болды. Тендерлер ұшақтарды жаңа базаларға жылдам жеткізуге мүмкіндік берді, себебі олар үшін ұшу-қону жолақтарын салудың қажеті болмады, ал қолдау көрсету құрылғылары су асты кемелері немесе эсминецтерге жабдық жеткізетін кемелер сияқты жылдам жылжымалы болды. Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік Германияның Кригсмарине флоттарында гидросамолет тендерлері болған жоқ. Бірақ, Люфтваффеде он тоғыз гидросамолет тендері болды. Бұл кемелер көбінесе қолданыстағы азаматтық гидросамолет тендерлерінен қайта жабдықталған және 1-ден 3-ке дейін гидросамолеттерді тасымалдауға қабілетті болды. Француз және итальян әскери-теңіз флоттарында да гидросамолет тендерлері болды. Гидросамолет тасымалдаушылар Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін пайдасыз болып қалды. Соғыстан кейін бірнешеуі қызметте болды, бірақ 1950 жылдардың соңына қарай көпшілігі бұзылып, тікұшақтарды жөндеу кемелері сияқты басқа мақсаттарға пайдаланылды.