Кіріспе
Эдвард Уайтман (1566 – 11 сәуір 1612) – Англияда діннен тайып кеткені үшін өртеу тігінен өлім жазасын алған соңғы адам. Ол радикалды анабаптист пастыры болған және Личфилд қаласында осындай айыппен атқыланды. Англияда осы қылмыс үшін өртеу тігінен өлім жазасын алған соңғы адам осы болды.
Edward Wightman (1566 – 11 April 1612) was an English radical Anabaptist minister, executed at Lichfield on charges of heresy; he was the last person to be burned at the stake in England for such a crime.
Өмір
Эдвард Уайтман 1566 жылы дүниеге келген. Ол Бертон грамматикалық мектебінде оқыды және анасының туыстарының киім-кешек сауда бизнесіне қатысты. Соңында ол Шрусбери қаласында жүн мата сатушы ретінде оқуын аяқтады. 1593 жылы Гинкли қаласынан Франсис Дарбиге үйленді және Бертон-апон-Трентте қоныстанды. Бертондағы саудасынан бөлек, ол жергілікті анабаптист шіркеуінің пасторы болды.
Томас Дарлингтің жағдайы
Уайтман пуритандармен байланысқа түсті және 1596 жылы 13 жасар Томас Дарлингтің шайтанға билік етуін тергеуге тағайындалған көшбасшылардың бірі болып сайланды. Бұл 1590 жылдардың ортасына қарай Уайтманның маңызды және беделді қоғамдық тұлға болғанын көрсетеді, ол Бёртон қоғамы мен саясатына баяу-баяу ықпал ете бастаған, жаңа құрылған қозғалысқа қатысты. Дарлинг ісіне қатысуы оның өміріндегі шешуші кезең болды, оны тікелей рухани араласу мүмкіндігіне толыққанды сендірді. Дарлинг тек шайтанмен ғана емес, сонымен қатар "рухани соғыстар" сериясына қатысқанын айтты, онда одан демондық және періштелік дауыстар естілді: "Мен қазір нақты білемін, менде Құдайдың рухы бар екенін: сондықтан мен де шайтанмен сөйлескенімде, ол маған таңған азғыруларға қарсы тұру үшін Киелі кітаптан әртүрлі аяттар келтіргенімде, менде Құдайдың рухы болды деп сенемін, және сол рухпен мен сол кезде оны жеңу үшін Киелі кітаптан аяттар келтіріп, шайтанға қарсы тұрдым."
As I know at this present for a certainty, that I have the spirit of God within me: so do I with the like certainty believe, that in my dialogues with Satan, when I [quoted] sundry places of scripture, to withstand the temptations he assaulted me with: I had the spirit of God in me, and by that spirit resisted Satan at those times, by [quoting] the scriptures to confound him.
Діни қуғын-сүргін
Уайтманның "қате идеяларды ұстануы" жанның өлшеуірлігін түсінуімен басталды, ол Мартин Лютердің "жан ұйқысы" көзқарасын қабылдады. Ол өзінің алғашқы публично сөздерінің бірінде: "адам жаны денемен бірге өледі және жалпы Қиямет күніне дейін көктегі қуанышқа да, тозақтың азабына да қатыспайды, соған дейін денемен бірге демалады" деп айтты. 1603/4 және 1610/11 жылдар аралығында ол одан да белсендірек және дауыстауға көшті. Сот тізімдеріне сәйкес, ол көптеген жазбалардың авторы болған, бірақ оның ешбір жазбасы бүгінгі күнге дейін табылған жоқ. Оның бұл әрекеті жергілікті шіркеу билігінің назарына ілігіп, оны тұтқындауға бұйрық берілді. Бұйрықта Бертонның полиция қызметкерлеріне оны Личфилд епискобы Ричард Нилге (немесе Нилге) тексеру үшін дереу жеткізуге нұсқау берілді.
Патша Яков І-нің үкімімен
Уайтман алдағы сот отырысы мен қорғанысына дайындалу үшін өзінің теологиялық жинағын жасауға кірісті. Ол, кем дегенде, өзінің ісін баяндауға мүмкіндік беріледі деп ойлағандықтан, қолдау табу үшін дін қызметкерлеріне оның көшірмелерін жіберді, бірақ соңғы шара ретінде, ол бір көшірмені I Джеймс патшаға тапсырды, бұл әрекет оның тағдырын шешетін болар еді. Көшірмелердің ешқайсысы сақталған жоқ. I Джеймс 1603 жылы Англия тағына отырып, «діни мәселелерді шешуге қабілетті және «Сенімнің қорғаушысы» деген лауазымын қастерлейтін» адам деп санады. 1607 жылдан бері ол жеке және басқаларды өзінің қорғаны үшін жазуға ынталандыра отырып, Рим католиктерімен «Антқа адалдық» туралы кітаптар арқылы тартысқа қатысты. «Патшаның негізгі ұстанымдарының бірі – апостолдардың, Никейлік және Афанасийлік үш үлкен діни сеніміне адалдық арқылы өзінің католиктік доктринасын сақтау болды». Уайтман патшаның бекем православиелік ұстанымын жақсы білгенмен, ол мемлекетке де, шіркеуге де қарсы күреске кірісті. Оның қорғаныс трактатының сақталған аз ғана үзінділерінде ол «Николаиттердің доктринасы мен ересін» айтады, «Құдайдың өзінен ең зұлымдықпен жек көрілетін және жек көрілетін, осы үш адам ойлап тапқан нәрседе қамтылған жалпы қабылданған сенім, олар [Апостолдардың], Никейлік және Афанасийлік сенімдері деп аталады, бұл сенім соңғы 1600 жыл ішінде әлемде үстемдік танытты». Уайтман енді барлық православиелік топтардан оқшауланып, православиелік сенімнің көптеген қағидаларын күдікпен қарады, «нәрестелерді крещениелеу – жек көрінішті әдет, Англия шіркеуінде қазір қолданылатын рақымдар тәжірибесі Христианның өзінің белгілеуіне сәйкес келмейді [және тек жетілген жасқа келген және сенімге келгендерге сумен крещение беруге болады]» деп мәлімдеді. Бірақ оның ақырына себеп болған нәрсе – ол үштік құдайға сенуден бас тартқандығы болды. Ол, осы мәселелерге байланысты 325 жылғы Никейлік және 381 жылғы Афанасийлік Символдардың формулаларын қатыстырмады. Ол үштік құдай туралы доктрина толығымен жалған екенін, Мәсіх – тек қана адам, «бір жаратылыс және бір тұлғада Құдай да, адам да емес [бірақ бұл Мәсіхтің басқа адамдар сияқты адам болғанын білдірмейді, ол тек күнәсіз, кемел адам болды]» деді. Король Джеймс енді Уайтманды өлім жазасына кесуді қамтамасыз етуге ерекше бейімделді, өйткені ол аралық жылдары отандық және шетелдегі ереске қарсы екі жақты науқанды бастады.
Отбасы
Эдвард Уайтманның әйелі мен балаларының кейінгі тағдыры туралы көп мәлімет жоқ. Бірақ, оның бір ұлы, Джон, 1599 жылдың 7 қаңтарында Бертон қаласында туғандығы белгілі. Джонның ұлы, Джордж (1632–1722) 1660 жылы Род-Айленд штатының Солтүстік Кингстон қаласына эмиграциялаған.