Кіріспе

Әлемдік деңгейде зор саяси, әлеуметтік және экономикалық ықпалға ие ұлттар.

Ұлы держава – бұл өз ықпалын әлемдік деңгейде жүзеге асыру қабілеті мен біліктілігі бар тәуелсіз мемлекет. Ұлы державалар, әдетте, әскери және экономикалық күшке, сондай-ақ дипломатиялық және «жұмсақ күшке» ие болады, бұл орташа және кішкентай державаларды өздерінің әрекеттерін жасамас бұрын Ұлы державалардың пікірін ескеруге мәжбүр етеді. Халықаралық қатынастар теориясы Ұлы держава мәртебесін билік мүмкіндіктері, кеңістіктік аспектілер және мәртебелік өлшемдер арқылы сипаттауға болатынын айтады. Көптеген елдер Ұлы державалар деп саналғанымен, Ұлы держава мәртебесінің нақты критерийлері туралы көптеген пікірталастар бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, Ұлы державалардың мәртебесі 1814-1815 жылдарғы Вена конгресі сияқты ұйымдарда немесе Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінде ресми түрде мойындалды, оның тұрақты мүшелері: Қытай, Франция, Ресей, Ұлыбритания және АҚШ. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі, НАТО Quint, G7, BRICS және Байланыс тобы – бәрі де Ұлы державалардың «концерті» ретінде сипатталған. «Ұлы держава» термині алғаш рет Наполеон соғыстарынан кейінгі дәуірдегі Еуропаның ең маңызды державаларын көрсету үшін қолданылды. «Ұлы державалар» «Еуропа концертін» құрады және соғыстан кейінгі шарттарды бірлесіп орындау құқығын талап етті. Кішкентай және Ұлы державалар арасындағы шекараны ресми түрде белгілеу 1814 жылы Шомон шартына қол қою арқылы жүзеге асты. Одан бері халықаралық күштер тепе-теңдігі көп рет өзгерді, ең ірі өзгерістер Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде болды. Әдебиетте Ұлы державаға қатысты қолданылатын балама терминдер – әлемдік держава немесе ірі держава.

Сипаттамалары

Ұлы державаның нақты белгілері жоқ. Бұл сипаттамалар көбінесе тәжірибелік, бағалаушыға түсінікті нәрсе ретінде қарастырылып келген. Дегенмен, мұндай тәсілдің субъективтілік кемшілігі бар. Осының салдарынан, кейбір ортақ критерийлерді анықтап, оларды ұлы держава мәртебесінің қажетті элементтері деп қарастыруға әрекеттер жасалды. Данилович (2002) үш орталық ерекшелікті атап көрсетеді, оларды ол "қуат, кеңістік және мәртебе өлшемдері" деп атайды, олар ірі державаларды басқа мемлекеттерден ажыратады. Келесі бөлім ("Сипаттамалары") оның осы үш өлшемді талқылауынан алынған, соның ішінде барлық сілтемелер де кірген. Бұл тақырыптағы алғашқы жазбалар мемлекеттерді реалистік критерий бойынша бағауға бейім болды, мысалы, тарихшы А. Дж. П. Тейлор айтқандай: "Ұлы державаның сынағы – соғысқа күш сынауы". Кейінгі авторлар бұл сынақты кеңейтіп, билікті жалпы әскери, экономикалық және саяси мүмкіндіктер тұрғысынан анықтауға тырысты. Халықаралық қатынастардың неореалистік теориясын қалыптастырушы Кеннет Уолц үлкен державаларды анықтау үшін алты критерий жиынтығын қолданады: халық және аумақ, ресурстық қор, әскери күш, экономикалық әлеует, саяси тұрақтылық және тиімділік. Джон Миршаймер ұлы державаларды "әлемдегі ең күшті мемлекетке қарсы толыққанды соғыста күресуге жеткілікті әскери күшке ие" деп анықтайды.

Қуат өлшемдері

Жоғарыда айтылғандай, көптеген адамдар үшін қуаттылық ғана өлшем болды. Дегенмен, тіпті кеңейтілген сынақтарда да, күш өте маңызды рөлде сақталады. Бұл мәселеге әртүрлі көзқарас білдірілді, қажетті қуат деңгейіне қатысты шатасушылықтар туды. Жазушылар әлемдік жағдайды әртүрлі түсіндірді, көп полюстілікten абсолютті гегемонияға дейін. Француз тарихшысы Жан Батист Дуроселл «Соғыстан кейінгі француз дипломатиясы» атты мақаласында көп полюстілік туралы былай деді: «Ұлы держава – ол кез келген жекелеген державаға қарсы тәуелсіздігін сақтай білуге қабілетті мемлекет». Бұл бұрынғы жазушылардан, әсіресе Леопольд фон Ранкеден ерекшеленеді, ол әлемдік жағдайды басқаша түсіндірген. 1833 жылы жазылған «Ұлы державалар» атты мақаласында фон Ранке былай деп жазды: «Егер ұлы державаның анықтамасы ретінде оның өзін барлық басқаларына қарсы тұруға қабілетті болуы керек десек, тіпті олар біріккен жағдайда да, Фридрих Пруссияны осы деңгейге көтерді». Бұл пікірлер сынға түсті. 2011 жылы Қытайдың заманауи халықаралық зерттеулер институтының Америка зерттеулер институтының директоры Пэн Юань АҚШ-тың 10 маңызды күшін атап көрсетті: 1. Халық саны, географиялық орналасуы және табиғи ресурстары. 2. Әскери күш. 3. Жоғары технология және білім. 4. Мәдени / жұмсақ күш. 5. Кибер күш. 6. Одақтастар, АҚШ-тың басқа мемлекеттерден көп одақтасы бар. 7. Геосаяси күш, жаһандық іс-қимыл күштерінде көрінеді. 8. Ақпараттық мүмкіндіктер, Осама бен Ладенді өлтіру арқылы дәлелденді. 9. Интеллектуалдық күш, АҚШ-тың көптеген сараптама орталықтары және ғылыми-зерттеу институттары мен үкімет арасындағы «айналмалы есік» арқылы нығайтылған. 10. Стратегиялық күш, АҚШ – әлемдегі жалғыз нақты жаһандық стратегиясы бар ел. Бірақ ол АҚШ соңғы кезде қай жерде кеміп қалғанын да атап өтті: 1. Саяси күш, екі партиялық жүйенің бұзылуымен көрінеді. 2. Экономикалық күш, 2007 жылдан кейінгі өсудің баяулауымен көрсетілген. 3. Қаржылық күш, шешілмейтін дефициттер мен қарыздың өсуіне байланысты. 4. Әлеуметтік күш, қоғамның поляризациясынан әлсіреген. 5. Институционалдық күш, өйткені АҚШ енді жаһандық институттарды басып тастай алмайды.

Ғарыштық өлшем

Барлық мемлекеттердің географиялық қызығушылықтары, іс-қимылдары немесе күш көрсету мүмкіндігі болады. Бұл – үлкен державаны аймақтық державадан ажыратудағы маңызды фактор; анықтама бойынша, аймақтық державаның әсер ету аймағы тек оның өңірімен ғана шектеледі. Кейбір пікірлерге сәйкес, үлкен держава бүкіл халықаралық жүйеде нақты ықпалға ие болуы керек. Мысалы, Арнольд Тойнби: «Ұлы держава – ол өзі әрекет ететін қоғамның ең кең ауқымына әсер ететін саяси күш ретінде анықталады. 1914 жылғы Ұлы державалар «әлемдік державалар» болды, себебі Батыс қоғамы соңғы кезде «әлемдік» деңгейге жеткен». Тағы да бір ұсыныс бойынша, үлкен державаның өңірден тыс мәселелерге қатысу қабілеті болуы керек және үлкен державаның өңірден тыс мүдделері болуы тиіс, бұл екі ұсыныс көбінесе тығыз байланысты.

Қалыптылық өлшем

Ұлттың ұлы держава мәртебесін ресми немесе бейресми мойындау да ұлы держава болу критерийі болды. Саяси ғалым Джордж Модельски атап көрсеткендей, "Ұлы держава мәртебесі кейде күшті болумен шатастырылады. Бұл лауазым, белгілі болғандай, бұрынғы кезеңдердегі ұлы әскери мемлекеттер атқарған рөлден қалыптасқан. Алайда, ұлы держава жүйесі құдіретті мемлекеттің мәртебесін құқықтар мен міндеттердің жиынтығында бекітеді". Бұл көзқарас талдауды Вена конгресінен кейінгі кезеңмен шектейді, онда ұлы державалар алғаш рет ресми түрде танылды. Тағы бір мүмкіндік – мемлекеттің ұлы держава ретінде әрекет етуге дайындығын қарастыру. Ол бұл термин "экономикалық, технологиялық және әскери күштің толық спектрін қолданатын АҚШ және Қытай сияқты нағыз супердержавалардан, Ресей сияқты ядролық қаруға ие, бірақ ұлы державаның өзге де көрсеткіштері аз мемлекеттерге дейін, барлық нәрсені сипаттау үшін қолданылады". Еуропадағы Наполеон соғыстары кезінде американдық дипломат Джеймс Монро былай деп байқады: "Бір державаның екіншісіне деген құрметі олардың бір-біріне зиян келтіруге батылдарына пропорционалды". "Ұлы держава" термині алғаш рет 1815 жылы Вена конгресінде қолданылды. Конгресс Наполеон соғыстарынан кейін бейбітшілікті сақтау мақсатында Еуропа концерттерін құрды. Британдық сыртқы істер министрі лорд Кастлерег бұл терминді алғаш рет дипломатиялық контексте қолданды, 1814 жылғы 13 ақпанда былай деп жазды: "Конгресс Еуропаның ұлы державалары арасындағы жалпы келісім мен кепілдіктермен аяқталады, келісілген шараларды қолдау және қажет болған жағдайда, континенттік бейбітшілікті бұзуға тырысатын державаға қарсы жалпы ықпал мен қару қолдануға бейімділік танытады". Уақыт өте келе, осы бес елдің салыстырмалы күші өзгерді, бұл 20 ғасырдың басында мүлдем жаңа күш тепе-теңдігін құруға әкелді. Ұлыбритания мен жаңа Герман империясы (1871 жылдан бастап) экономикалық өсім мен саяси биліктің артуын жалғастырды. Ресей және Австрия-Венгрия сияқты елдер тоқырады. Сонымен қатар, өзге мемлекеттер индустрияландыру процесі арқылы күшін арттырып, дамыды. Ұлы держава мәртебесіне қол жеткізуді көздеген елдер: Ризорджиментодан кейінгі Италия, Мэйдзи дәуіріндегі Жапония және азамат соғысынан кейінгі АҚШ. 1900 жылға қарай әлемдік күштердің тепе-теңдігі Вена конгресінен кейін едәуір өзгерді. Сегіз ұлт альянсы – Қытайдағы Боксерлер көтерілісіне жауап ретінде құрылған сегіз елдің альянсы. Ол 1900 жылы құрылды және 20 ғасырдың басындағы ұлы державаларды білдіретін бес конгресс державасынан, сондай-ақ Италия, Жапония және АҚШ-тан тұрды.

Дүниежүзілік соғыстар

Халықаралық биліктің ауысуы ең алдымен ірі қақтығыстар арқылы орын алды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы және одан туындаған Версаль, Сен-Жермен, Нейли, Трианон және Севр келісімдері Ұлыбритания, Франция, Италия, Жапония және АҚШ-ты жаңа әлемдік тәртіптің басты төрешілері етті. Германия империясы жеңілді, Австрия-Мажарстан жаңа, күштілігі төмен мемлекеттерге бөлінді және Ресей империясы революцияға ұшырады. Париж бейбітшілік конференциясы кезінде "Үлкен Төрт" – Ұлыбритания, Франция, Италия және АҚШ – келісімдердің барысын және нәтижесін Жапониядан гөрі көбірек бақылады. Үлкен Төрт Германиямен жасалған Версаль келісімінің, Австриямен жасалған Сен-Жермен келісімінің, Болгариямен жасалған Нейли келісімінің, Венгриямен жасалған Трианон келісімінің және Осман империясымен жасалған Севр келісімінің негізін қалады. Версаль шартының шешімін қабылдау кезінде Италия конференциядан шығып кетті, өйткені оның талаптарының бір бөлігі орындалмады және уақытша қалған үш елді сол шарттың жалғыз ірі сәулетшілері ретінде қалдырды, оларды "Үлкен Үш" деп атады. Жеңімпаз ұлы державалардың мәртебесі Ұлттар Лигасы Кеңесінде тұрақты орын алу арқылы танылды, онда олар Лига Ассамблеясына басшылық ететін атқарушы орган ретінде әрекет етті. Алайда Кеңес тек төрт тұрақты мүшемен басталды – Ұлыбритания, Франция, Италия және Жапония – өйткені бесінші тұрақты мүше болуға тиіс АҚШ ешқашан Лигаға қосылмады. Германия кейіннен Локарно келісімінен кейін қосылды, бұл оны Ұлттар Лигасының мүшесі етті, кейіннен ол одан шықты (және 1933 жылы Лигадан шықты); Жапония шықты, ал Кеңес Одағы қосылды. 1939 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, ол әлемді екі одаққа бөліп жіберді: одақтастар (алғашқыда Ұлыбритания мен Франция және Польша, содан кейін 1941 жылы Кеңес Одағы, Қытай және АҚШ) және ось державалары (Германия, Италия және Жапония). Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ, Ұлыбритания, КСРО және Қытай "қуаттылардың қамқорлығы" деп аталды және 1942 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының декларациясында Достасқан "Үлкен Төртеу" ретінде танылды. Бұл төрт ел "Төрт полиция" деп аталды және Екінші дүниежүзілік соғыстың негізгі жеңімпаздары ретінде қарастырылды. Францияның маңыздылығы олардың басқа төрт мемлекетпен бірге Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесіне тұрақты орын алған елдер тобына кіруімен танылды. Дүниежүзілік соғыстар аяқталғаннан бері "үлемдік держава" терминіне басқа да бірқатар державалар жіктелуі қосылды. Олардың ішіндегі ең бастысы – әлемдегі ең күшті және ықпалды мемлекеттерді сипаттау үшін қолданылатын супердержава түсінігі. Оны алғаш рет 1944 жылы Уильям Т. Р. Фокс жасаған және оған сәйкес үш супердержава болды: Ұлыбритания, АҚШ және Кеңес Одағы. Бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Британия өзінің супердержава мәртебесін жоғалтты. Орташа держава термині белгілі бір дәрежеде әлемдік ықпал ететін, бірақ халықаралық істерде шешуші рөл атқара алмайтын мемлекеттер үшін пайда болды. Өңірлік державалар – бұл ықпалы әдетте әлемнің өз аймағына шектелгендер.

Қырғи қабақ соғыс

Қалқымалы соғыс – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ пен Кеңес Одағы және олардың тиісті одақтастары, Батыс және Шығыс блогы арасындағы геосаяси шиеленістің кезеңі болды. "Қалқымалы" термині екі үлкен держава арасында кең ауқымды тікелей шайқас болмағандықтан қолданылды, бірақ олар прокси-соғыстар деп аталатын маңызды аймақтық қақтығыстарды қолдады. Бұл қақтығыс 1945 жылы нацистік Германияға қарсы уақытша одақтасып, жеңіске жеткеннен кейін осы екі үлкен державаның әлемдік ықпал үшін идеологиялық және геосаяси күресіне негізделген. Қалқымалы соғыс кезінде Жапония, Франция, Ұлыбритания және Батыс Германия өз экономикаларын қайта құрды. Франция мен Ұлыбритания жоғары технологиялық қарулы күштерін сақтап, күш көрсету қабілетіне ие болды және бүгінгі күнге дейін үлкен қорғаныс бюджеттерін ұстап тұр. Дегенмен, Қалқымалы соғыс жалғасқан сайын, билік органдары Франция мен Ұлыбританияның ұлы державалар мәртебесін сақтап қалу мүмкіндігіне күмәндана бастады. Әлемдегі ең көп халқы бар Қытай соғыстан кейінгі кезеңде экономикалық және әскери қуатының артуымен бірте-бірте үлкен держава мәртебесіне көтерілді. 1949 жылдан кейін Қытай Республикасы басқа үлкен державалар тарапынан Қытайдың жалғыз заңды үкіметі ретінде танылуын Қытай Халық Республикасының пайдасына жоғалта бастады. Содан кейін, 1971 жылы, ол БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіндегі тұрақты орынды Қытай Халық Республикасына жоғалтты.

Салқын соғыстың салдары

Қытай, Франция, Ресей, Ұлыбритания және АҚШ ғалымдар тарапынан "жаһандық аренадағы саяси және экономикалық үстемдіктеріне" байланысты жиі ұлы державалар деп аталады. Бұл бес мемлекет – БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде вето құқығы бар тұрақты орынға ие жалғыз мемлекеттер. Олар сондай-ақ, Ядролық қаруды таратпау туралы шарт бойынша "ядролық қаруды иеленетін мемлекеттер" деп саналу үшін қажетті талаптарға сай келетін жалғыз мемлекеттік құрылымдар болып табылады және әлемдегі ең ірі әскери шығындарды ұстап тұрады. Дегенмен, осы державалардың қазіргі мәртебесіне немесе ұлы держава дегенді не білдіреді дегенге қатысты билік өкілдері арасында бірауыздан келісім жоқ. Мысалы, кейбір дереккөздерде Қытай, Франция, Ресей және Ұлыбритания туралы айтылады (бірақ кейбіреулері көп полюсті әлемді қолдайды). Жапония мен Германия да үлкен державалар, бірақ олардың стратегиялық және әскери күш мүмкіндіктеріне қарағанда (яғни, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінде тұрақты орын мен вето құқығының болмауы немесе стратегиялық әскери жеткізілім) үлкен дамыған экономикалары бар (әрқайсысы үшінші және төртінші ірі экономикаға ие). Германия Қауіпсіздік Кеңесінің бес тұрақты мүшесімен бірге әлемдік державалардың P5+1 тобының құрамында болды. Қытай, Франция, Ресей және Ұлыбритания сияқты Германия мен Жапония да орта державалар деп аталады. Джошуа Барон 2014 жылғы "Ұлы державалардың бейбітшілігі және Американдық үстемдігі" атты еңбегінде Қытай, Франция, Ресей, Германия, Жапония, Ұлыбритания және АҚШ-ты қазіргі ұлы державалар деп санайды. Италияны көптеген ғалымдар мен сарапшылар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезеңде ұлы держава деп атады. Америкалық халықаралық құқық ғалымы Милена Стерио былай деп жазады: blockquote "Ұлы державалар – супер егеменді мемлекеттер: экономикалық, әскери, саяси және стратегиялық тұрғыдан ең күшті мемлекеттердің эксклюзивті клубы. Бұл мемлекеттерге Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің (АҚШ, Ұлыбритания, Франция, Қытай және Ресей) вето құқығы бар мүшелері, сондай-ақ Германия, Италия және Жапония сияқты экономикалық державалар кіреді." әлемдік державалардың тобы. Кейбір сарапшылар Италияны "ұстамалы" немесе "Ұлы державалардың ең кішісі" деп санайды, ал басқалары Италия орта немесе аймақтық держава деп санайды. Жоғарыда аталған қазіргі заманғы ұлы державалардан басқа, Збигнев Бжезинский Үндістанды да ұлы держава деп санайды. Дегенмен, байқаушылар арасында Үндістанның мәртебесіне қатысты жалпы келісім жоқ, мысалы, бірқатар ғалымдар Үндістан ұлы держава ретінде қалыптасуда деп санайды, ал кейбіреулері Үндістан орта держава болып қала береді деп есептейді. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесі, НАТО, G7, BRICS және Байланыс тобының барлығы ұлы державалардың кеңесі ретінде сипатталды. 2017 жылғы Гаага Стратегиялық зерттеулер орталығының зерттеуі Қытай, Еуропа, Үндістан, Жапония, Ресей және АҚШ-ты қазіргі ұлы державалар деп таныды.

Жаңа өркендеген мемлекеттер

Еуропалық интеграцияның жалғасуымен Еуропалық Одақ өз алдына үлкен держава ретінде көріне бастады, ДСҰ-да, G7 және G20 саммиттерінде өкілдік етеді. Бұл ең айқын түрде Еуропалық Одақтың ерекше құзыреті бар салаларда (яғни экономикалық мәселелерде) байқалады. Бұл сонымен қатар, Еуропаның әлемдік рөлін әлемдік "азаматтық күш" ретінде қарастыруды көрсетеді, ол әскери үстемдікке балама ретінде сауда және дипломатия салаларында ұжымдық ықпал ету арқылы іс-қимыл жасайды. Еуропалық Одақ – егеменді мемлекет емес, жоғары ұлттық билікке бағынған одақ. Оның өз сыртқы саясаты немесе қорғаныс саясаты жоқ; бұл мәселелер көбінесе Франция, Германия және Brexit-тен бұрын Ұлыбритания (бірлесіп "ЕО үштігі" деп аталатын) сияқты мүше мемлекеттердің құзыретінде болады. Збигнев Бжезинский және Дэвид Робинсон сияқты кейбір ғалымдар Үндістанды ірі немесе үлкен держава деп санайды. Ұлыбританияның Бразилиядағы бұрынғы елшісі Питер Коллекотт Бразилияның әлеуетті үлкен держава ретінде танылуының негізінен оның ұлттық ерекшелігі мен амбицияларынан туындайтынын айтады. Профессор Кванг Хо Чун Бразилияның кейбір ықпал аймақтарында маңызды орын алатын үлкен держава ретінде пайда болатынын болжайды. Басқалар Үндістан мен Бразилияның тіпті супердержаваға айналу мүмкіндігі де бар деп санайды. G4 Италия басшылығындағы "Бірігу үшін келісім" тобына қарсы тұрады. Дегенмен, Қауіпсіздік Кеңесінің реформасы жақын арада жүзеге асырылатынын көрсететін аз ғана белгілер бар.