Кіріспе

Латын Америкасындағы қытайлар шаңырағы (lang es, singular barrio chino / bairros chineses, singular bairro chinês) 19-шы ғасырда Латын Америкасының әртүрлі елдеріне қытай иммиграциясының өркендеуімен, ауыл шаруашылығы және балық аулау салаларында келісімшарт бойынша жұмыс істеушілер (яғни, мерзімілі жұмыспен қамтылғандар) ретінде қалыптасты. Көбісі Гуандун провинциясынан келген. 1970 жылдан бері жаңа келгендердің көпшілігі Гонконг, Макао және Тайваньнан болды. Латын Америкасындағы қытай аудандары бастапқы көшіп келгендердің ұрпақтарын – көбінесе қытай және латын текті ата-аналары барларды – және сондай-ақ Шығыс Азиядан жақында көшіп келгендерді қамтуы мүмкін. Латын Америкасындағы азиялықтардың көпшілігі кантондық және хаккалық тегінен шыққан. Латын Америкасындағы қытай ұрпақтарының санына қатысты бағалаулар кең ауқымды, бірақ олар кем дегенде 1,4 миллионды құрайды және одан да көп болуы мүмкін. Англо-Америка мен Еуропаның қытай аудандарынан айырмашылығы, таза қанды этникалық қытайлардың саны салыстырмалы түрде аз болды, бірақ Латын Америкасының кейбір аймандарына қытай иммиграциясының деңгейі төмендеуіне байланысты қазір тез өсуде. Латын Америкасындағы қытай аудандарының тұрғындары көбінесе көп тілді болады. Латын Америкасының қытай аудандарына Мексика қаласы, Гавана, Буэнос-Айрес және Лима кіреді. Осы аудандардың кейбіреулері негізінен туристік орындар ретінде танымал, бірақ олар нағыз, тірі этникалық қауымдастықтар емес. Кубаның Гавана қаласындағы қытай ауданында негізінен испан тілінде сөйлейтін, көп буынды қытай-кубалықтар тұрады, ал Аргентинаның Буэнос-Айрес қаласындағы Белграно ауданындағы қытай ауданында Тайваньнан келген көптеген бірінші буын холо және мандарин тілінде сөйлейтін иммигранттар қоныстанған. Саяси тұрғыдан, Латын Америкасының бірнеше мемлекеті Тайваньдағы Қытай Республикасының үкіметін мойындайды. Панама қаласының Барио Чиносына қытай аркасы, сол кездегі Тайвань президенті Ли Тенг Хуэйдің Панамаға жасаған сапарынан кейін сыйлық ретінде табыс етілді. 1995 жылы Куба революциясының көшбасшысы Фидель Кастроның Қытай Халық Республикасына жасаған маңызды ресми сапарынан кейін Гавананың Чино ауданындағы Драгон көшесіндегі жаңа қытай аркасын салу үшін материалдар берілді.

Аргентина

Ол Буэнос-Айрестің Белграно орта таптық ауданында, Arribeños, Mendoza және Montañeses көшелерінің маңында орналасқан. Бұл аймаққа соңғы жылдары Тайвань мен Қытайдан көптеген иммигранттар қоныстанды. Американың және Шығыс Азияның басқа аймақтарынан келген этникалық қытайлар, сондай-ақ қытай тегі емес азиялықтар, негізінен жапондықтар мен корейлер де бар. Олардың алғашқы иммигранттарының келуі Екінші дүниежүзілік соғыс және Корея соғысымен байланысты. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, қауымдастық 200 000 адамнан тұрады.

Бразилия

Сан-Паулудағы Либердаде ауданында қытайлық бразилиялықтардың көптеген өкілдері тұрады. Бразилияда 250 мың қытай иммигранты мен олардың ұрпақтары бар. Көптеген қытай иммигранттары 1949 жылы Қытайдағы азаматтық соғыс аяқталғаннан кейін Сан-Паулуға қоныс аударды. Бразилиядағы қытайлардың көпшілігі материктік Қытайдан шыққан, бірақ олардың көпшілігі Тайваньнан, ал кейбіреулері Гонконг пен Макаодан шыққан.

Куба

Қытайлық иммиграция Кубаға 1847 жылы испандық қоныс аударушылар қант плантацияларында жұмыс істеу үшін кантондық келісімшарт жұмысшыларын әкелген кезде басталды. Келесі онжылдықтарда Африкалық құлдардың орнына Қытайдан, Гонконгтан, Макаодан және Тайваньнан жүздеген мыңдаған қытай жұмысшылары әкелінді. 8 жылдық келісімшарттарын аяқтағаннан кейін, қытай иммигранттары көбінесе Кубада тұрақты қоныстанды, және олардың ұрпақтары содан бері жергілікті кубалықтармен араласып кетті. Аргентина және Латын Америкасының басқа елдерінен айырмашылығы, Кубадағы қытай диаспорасы бұрын кең таралған, бірақ қазіргі таңда қытай-кубалық қауымдастығы көбінесе Хаванадағы Занья көшесіндегі Barrio Chino de La Habana деп аталатын Barrio Chino аймағында шоғырланған. 1959 жылғы Куба революциясынан кейін көптеген қытай-кубалық кәсіпкерлер елден АҚШ-қа қашып кетті. 1960 жылдардан бері Кубаға көптеген қытай иммигранттары келген жоқ, тіпті келмеген де болуы мүмкін (қытай аудандарының дамуы немесе жаңаруы үшін Кубадағы саяси жағдайға қолайсыз көп жеке инвестициялар қажет). Қазіргі таңда Кубада қытай тіліндегі жалғыз газет – Квонг Ва По ғана қалды. Гавананың қытай ауданы бұрын Латын Америкасындағы ең ірі аудандардың бірі болған, оның аумағы шамамен 44 шаршы блоктан тұрған. Революцияның туризмге экономикалық тәуелділігіне байланысты, жақында материктік Қытайдың мемлекеттік кәсіпорындары мен шетелдегі қытай жеке инвесторларынан, әсіресе қытай канадалықтарынан қытай ауданын қайта жандандыруға инвестиция тартуға бағытталған әрекеттер жасалып жатыр.

Чили

Перудегі 1200–1500 қытай жұмысшысы Тынық мұхиты соғысында (1879–1883) Чили тарапына қолдау көрсетіп, соғыс аяқталған соң Чилиге барды. Сантьяго қаласындағы Баррио Патронато ауданында қытай дүкендерінің, супермаркеттерінің және мейрамханаларының көп бөлігі орналасқан. Дегенмен, кейбір қытай бизнесін Santiago Centro және Estación Central сияқты сауда орталықтарында да кездестіруге болады.

Колумбия

Кали қаласы Тынық мұхитының жағажайына жақын болғандықтан, ең ірі азиялық қауымға ие. Қытай халқы Барранкилья және Медельин қалаларында да кездеседі. Астана Боготада, әсіресе Сан-Викторино ауданында шағын Қытай қалашығы бар.

Доминикан Республикасы

Доминикан Республикасында қытайлықтардың болуы туралы алғашқы жазба 1864 жылы Доминикан Республикасының қалпына келтіру соғысы кезінде, соғыста шайқасқан «Панчо эль Чино» деген адамға сілтеме жасау арқылы тіркелді. Сондай-ақ, Грегорио Рива есімді кәсіпкер Кубадан бірнеше қытай жұмысшыларын алып келіп, Цибао аймағында кірпіш және әк жасауға жұмсаған. Бұл қытай иммигранттары Самана, Юна және Мока қалаларында қоймалар салды. 1870 жылға қарай қытай көшіп келушілері Мокадағы зиратты салған. 1878 жылы Пуэрто-Платаның губернаторы болған генерал Сегундо Имберттің жұмысының арқасында Пуэрто-Платада қытай доминикандықтарының саны артты. 1916-1924 жылдары Доминикан Республикасын американдықтар басып алған кезде қытайлардың көптеп келуі болды, сол кезде этникалық қытайлар басып алудың нәтижесінде болған қарқынды экономикалық өсімге қатысу үшін келді. 1937 жылы Екінші Қытай-Жапон соғысының салдарынан Доминикан Республикасына көбірек қытай көшіп келушілері келді. 1944 жылы Доминикан Республикасында ресми қытай кеңсесі, ал 1945 жылы Қытай Ұлттық партиясының филиалы ашылды. 1950 жылдары қытай доминикандықтары Санто-Домингоның Дуарте ауданында шағын орын тепеп, қаланың сол бөлігіндегі көптеген кәсіпорындар қытайларға тиесілі болды. Қытай көші-қоны 1960-1970 жылдары азайғандықтан, қауымның өсуі шектелді. Санто-Домингодағы «Чайнатаун» идеясы 1990 жылдардың басында туды, бірақ идеяның іске асуына бірнеше жыл кетті. «Флор Пара Тодос» ұйымы мойындалғаннан кейін «Чайнатаун» іске асуға жақындады. «Чайнатаун» орналасқан ауданда ондаған жылдар бойы қытай иммигранттары тұрып келген. 2004 жылдың 8 желтоқсанында Санто-Доминго қалалық билігімен келісімге сәйкес, Қорға жобаны салуға рұқсат берілді. Қалалық муниципалитетпен жасалған келісімнен басқа, «Чайнатаунды» туристік орын ретінде ілгерілету үшін Туризм министрлігімен, мәдени шараларды дамыту үшін Мәдениет министрлігімен және ауданда полиция қорғауын күшейту үшін Полиция департаментімен келісімдер жасалды. Санто-Домингоның «Чайнатауны» 2006 жылы ресми түрде ашылды.

Француз Гвианасы

Француз Гвианасының Кайен қаласында Қытай ауданы бар.

Тарих

Мексикаға алғашқы қытай иммигранттары Қытайдан келді, бірақ олардың кейбіреулері Филиппинде туған қытайлар еді, олар Манила-Акапулько галеон саудасы арқылы әкелінді. Дегенмен, қазіргі заманғы қытай иммигранттарының көпшілігі 20-шы ғасырда Мексикаға келісімшарт бойынша жұмыс істеуге келгендер мен саяси босқындар ретінде келді. 1930 жылдары президент Плутарко Элияс Каллес билігінде Мексикада қытайларға қарсы көңіл күшті болғандықтан, көптеген қытай-мексикалықтар, оның ішінде қытай және мексикалық қаны араласқан адамдар да Мексикадан қуылды және Қытайға депортацияланды.

Мексика қаласы

Мексика қаласының шағын барио чиносы қала орталығындағы Куаутемок ауданындағы Долорес көшесінде орналасқан. Истакалко ауданындағы Виадукто Пиедад маңында да қытай иммигранттарының көп саны бар.

Мексикали, Қытайдың тарихи бекінісі

Мексиканың Баха-Калифорния штатындағы Мехикали шекаралық қаласында Мексикадағы қытайлық мексикалықтардың екінші ірі шоғырлануы орналасқан. Бұл аудан Авенида Мадеро және Калье Асуэта көшелерінде орналасқан және Ла Чинеска деп аталады. Америка Құрама Штаттарына алғаш келген қытай қоныс теңгерлеушілердің бір бөлігі Калифорниядағы қытайларға қарсы жүйелі қуғын-сүргіннен қашу үшін оңтүстікке, Мексикаға кеткен. 1919 жыл шамасында Кантон диалектісінде сөйлейтін қытай иммигранттарының көп бөлігі Гуанчжоу аймағынан келді. Мехикалиде Гоминьданның жергілікті бөлімшесі болған. Қазір Мехикалиде Қытай Халық Республикасының консулдығы, сондай-ақ жақын орналасқан Тихуанада да консулдық бар. Мексиканың 1980 жылдардағы экономикалық қиындықтары көптеген қытайлық мексикалықтарды АҚШ-қа көшіп кетуге мәжбүр етті. Бүгінде, көп буынды қытай-мексикалық қауымдастығының мүшелері қала бойынша көптеген кәсіпорындардың иесі және операторы болып табылады. Ең көне қытай мейрамханаларының бірі – 19-шы мейрамхана, Мексиканың алғашқы қытай кварталындағы 19-шы көшедегі дәліздердің бірінің құрметіне аталған. Ол 1928 жылдың 18 желтоқсанында ашылып, 2001 жылдың қысында жабылды. Бұл Мексикадағы ең көне қытай мейрамханаларының бірі еді. Бұл мейрамхана жылдар бойы көптеген АҚШ және Мексика шенеуніктері мен мәшһүр тұлғалардың таңдаулы орны болды; оның жабылуына 1980 жылдары песоның құнсыздануы және туристер мен жергілікті тұрғындарды Мехикалидің бастапқы ортасынан алшақтататын жаңа шекара өткізуі себеп болды. Қазіргі уақытта шағын кофеханалардан (cafés de chinos) бастап 750 орындық үлкен асханаларға дейін 80-нен астам қытай мейрамханасы бар. Бүгінде қалада шамамен 2000 қытайлық мексикалық тұрады, бірақ қытай тегінен таралған 100 000-нан астам тұрғын бар деп есептеледі.

Тихуана

Мексиканың Тихуана қаласындағы қытай анклавы Ла-Месада орналасқан. Бұл анклав американдық анклавтан кейін екінші орында тұрады. Тихуана қаласының мэрі Хорхе Хэнк Рон, Қытай ауданының ресми түрде құрылуын қолдағандығы үшін жергілікті газеттерде жағымсыз жарияланымдарға ұшырады, себебі жергілікті тұрғындардың көпшілігі Қытайды АҚШ-пен саудадағы басты бәсекелес деп қарастырып, оған теріс көзқарас білдірді. Жаз айларында Тихуананың Ла-Меса ауданында осы аймақты тануға арналған түрлі ресми шаралар өткізіледі. Тихуанадағы қытай қауымы 1800 жылдардың соңы мен 1900 жылдардың басында қалыптасты, ол кезде АҚШ-қа көшіп келген қытай иммигранттары "сары қауіп" деп аталатын кезеңде Калифорниядан қашып келді. Тихуана шекаралық қала болғандықтан, Мехикалидегі қытай ауданының құрылуында маңызды рөл атқарды, сол кезде қытай қауымы мексикалықтардан 2 есе көп болды. Тихуанада олардың саны аз болғанымен, мыңдаған адамдар Тихуана арқылы Энсенада мен Мехикалиге, әдетте 120 мильдік қашықтықты жаяу жүріп, жол тартты. 1920 жылдары шамамен 15 000 қытайлық мексикалық азамат соғысынан қашу үшін Мехикалиге жиналды. Расизм осы қауымның өсуін көптеген жылдар бойы, 2000 жылдардың басына дейін тежеді, содан кейін Aeromexico әуе компаниясы Тихуанадан Жапонияға тікелей рейстер ұсынды. 2008 жылы бұл компания Шанхайға да тікелей рейстер ұсынды, осылайша Тихуана Мексикада мұндай бағытты ұсынатын жалғыз қалаға айналды. Автор қытай иммигранттарының санының өсуін тікелей рейстермен байланыстырады: 2009 жылы 5 000, ал 2012 жылы 15 000 адамды құрады. 2012 жылы қытай қауымы анклавты кеңінен таныстыра бастады, ал оған дейін олар көбінесе өздерін жабық ұстаған. Бұл қытай ауданы коммерциялық жобалардың нәтижесінде құрылмаған сирек аудандардың бірі. Қытайлық перуастықтардың көптеп тұратын басқа да қалаларына Чимботе, Трухильо және Чиклайо жатады, олардың барлығы солтүстік жағалауда орналасқан және қытай иммигранттары қант плантацияларында жұмыс істеу үшін осы жерге әкелінді. Перудің Амазонка аймағына қытайлардың тарихи көшіп келуі Икитостан бірнеше шақырым қашықтықтағы, қызықты "Чино" деп аталатын шағын ауылда жазылған болуы мүмкін.

Венесуэла

Венесуэла Латын Америкасының ең ірі этникалық қытай халқына да мекен. Карабобо облысындағы Валенсия қаласындағы маңызды қытай қауымдастығында қытай мәдениетіне арналған түрлі базарлар бар, онда кептірілген үйректерден бастап нағыз гончарлық бұйымдарға дейін таба аласыз. Жергілікті газет те қытай тілінде шығарылады. Каракастың Эль-Боске ауданындағы Авенида Принципаль Эль-Боскеде көрінетін «чайнатаун» да бар. Венесуэлалық қытайлар арасында кантон тілі кеңінен қолданылады, әсіресе Хойсан немесе Тойсан деп белгілі диалектісі, бірақ соңғы кезде Тайваньнан көшіп келгендер де көбейді, бұл тілдік және мәдени әртүрлілікті арттырды. Әлемнің басқа жерлерінен де қытайлар Венесуэлаға қоныс аударды, әсіресе Филиппиннен, онда олар 1970 жылдары Фердинанд Маркос тұсында қуғын-сүргінге ұшырады, сондай-ақ Фидель Кастроның коммунистік революциясы олардың бизнесін тартып алған Кубадан.