Қызыл төсті қарғақұс

Кіріспе

Құс түрлері

Қызыл кеуделі қарлығаш (Pheucticus ludovicianus), түсіне байланысты халық арасында "қанталақан" деп аталады, – кардинал тұқымдасына (Cardinalidae) жататын ірі, дәнді жейтін қарлығаш. Ол негізінен жапырақтарды аралап қоректенеді. Аталықтарының басы, қанаттары, арқасы және құйрығы қара түсті, ал ақ кеуделерінде жарқыраған қызғылт түсті дақ бар. Аталық және аналық арасында айқын жыныстық ерекшелік байқалады. Олардың көбею ортасы Солтүстік Американың шығыс бөлігіндегі салқын, жапырақты ормандарда орналасқан, қыс айларында тропикалық Америкаға көшіп барады. Қызыл кеуделі қарлығаштардың табиғаттағы орташа ең ұзақ өмір сүру мерзімі 7,3 жылды құрайды, ал тұтқында – 24 жылға дейін. Табиғатта өлімнің себебі көбінесе нысандармен (ғимараттар, көліктер және т.б.) соқтығысу, сондай-ақ жыртқыштардың шабуылы, жұмыртқаларға, балапандарға және ересек құстарға жасалған қауіптер болып табылады.

Таксономия

1760 жылы француз зоологы Матурин Жак Бриссон Луизианада табылған бір мысалға негізделген «Орнитология» еңбегінде қызыл кеуделі қарғаның сипаттамасын берді. Ол француз тілінде Le gros bec de la Louisiane және латын тілінде Coccothraustes Ludoviciana деген атауларды пайдаланды. Бриссон латынша атаулар бергенімен, олар екі атаулы жүйеге сәйкес келмейді және Зоологиялық номенклатура жөніндегі халықаралық комиссия тарапынан мойындалмайды. 1766 жылы швед ғалымы Карл Линней өзінің «Жаратылыс жүйесі» («Systema Naturae») еңбегінің он екінші басылымын жаңартқанда, Бриссон бұрын сипаттаған 240 түрді қосты. Бұл түр қазір Феуктикус туысына жатқызылған, оны 1850 жылы неміс натуралисі Людвиг Рейхенбах ұсынған. Түр монотипті болып табылады.

Сипаттама

Ересек құстардың денесі ұзын, қанаттары кең жайылып, салмағы ауыр болады. Батыс Индияда көшіп бара жатқан кезде өлшенген Grosbeaks-тердің орташа салмағы , ал Пенсильванияда сақиналанғандарының орташа салмағы шамамен болады. Жыныстық ерекшеліктерінің айқын айырмашылығы байқалмайды; ұрғашылары стандартты өлшемдерде сәл кішірек, бірақ кейбір маусымдарда Пенсильванияда сақиналанған кезде еркектерге қарағанда сәл ауыр болған. Барлық жастағы және екі жыныстағы құстардың тұмсығы қараңғы мүйіз түсті, ал аяқтары мен көздері қара болады. Көбелек кезеңіндегі ересек еркектің басы, қанаттары, арқасы және құйрығы қара түсті, ал кеудесінде жарқын қызғылт-қызыл дақтары болады; қанаттарында екі ақ дақ және қызғылт-қызыл қаптамалар бар. Құрсағы мен артқы жағы ақ түсті. Көбелек емес кезеңдегі еркектердің асты, беті және қабағының үсті ақ түсті болады. Жоғарғы қауырсындары қоңыр түсті, ал көптеген қанат қауырсындары ақ түсті, бұл оларға қабыршақты көрініс береді. Бастапқы қауырсындардың түбі де ақ түсті. Осындай түс ересек еркек қызыл кеуделі грузбикті (көбелек кезеңінде де) жақсы көрінетін болса, оны анықтау оңай. Ересек ұрғашының жоғарғы жағы қара сұр қоңыр түсті – қанаттары мен құйрығы қараңғырақ, ақ түсті суперцилиум, басының үстінде ақ жолақ және қара жолақты ақ түсті құрсағы болады, құрсағының ортасынан басқа жерлері ақшыл сары түсті. Қанаттарының асты сарғыш, ал жоғарғы қанатында жазғы еркектерге ұқсас екі ақ дақ бар. Жасы жетпегендерге ұқсас, бірақ қанаттары қызғылт түсті, жолақтары аз байқалады және мойны мен кеудесінде қызғылт сары түс басым. Бір жасқа толғанда – алғашқы көбелек кезеңінде – еркектердің жоғарғы жағы қыста толық жетілген еркектерге ұқсас қабыршақты болады, бірақ әлі де жас құстардың қоңыр қанаттары сақталады. Еркектерден айырмашылығы, ұрғашыларды қара бас грузбикпен (Pheucticus melanocephalus) шатастыру оңай, өйткені олардың ареалдары АҚШ-тың орталық және Канаданың оңтүстік-орталық бөліктерінде жаппасып жатады. Қызыл кеуделі грузбиктің ұрғашысы қара бас грузбиктің ұрғашысына қарағанда құрсағында қара қоңыр түсті белгілерге, басы мен қанаттарында сарғыш сызықтарға және қызғылт (екі түсті емес) тұмсыққа ие. Сонымен қатар, қызғылт финк (Haemorhous purpureus) шатастыруға мүмкін, бірақ бұл түрдің денесі айтарлықтай кішкентай, тұмсығы мықтырақ емес және құйрығы тілімделген. Әні – тыныш, әдемі әуен, американдық кескілдің (Turdus migratorius) әнінен гөрі тәттірек нұсқаға ұқсайды. Еркектер ән айтуды ерте бастайды, кейде тіпті қыста да ән айтады. Дауысы өткір қызғылт немесе шырылдаған, аздаған дәрежеде тоқылдақ құстың даусына еске түсіреді.

Adult birds are long, span across the wings and weigh Grosbeaks measured during migration in the West Indies averaged , while those banded in Pennsylvania average about Very little sexual dimorphism in size is seen; females were found to be marginally smaller in standard measurements, but in some seasons were marginally heavier than males when banded in Pennsylvania. At all ages and in both sexes, the beak is dusky horn colored, and the feet and eyes are dark. The adult male in breeding plumage has a black head, wings, back, and tail, and a bright rose red patch on its breast; the wings have two white patches and rose red linings. Its underside and rump are white. Males in nonbreeding plumage have largely white underparts, supercilium, and cheeks. The upperside feathers have brown fringes, and most wing feathers white ones, giving a scaly appearance. The bases of the primary remiges are also white. The coloration renders the adult male rose breasted grosbeak (even while wintering) unmistakable if seen well. The adult female has dark grey brown upperparts – darker on wings and tail – a white supercilium, a buff stripe along the top of the head, and black streaked white underparts, which except in the center of the belly have a buff tinge. The wing linings are yellowish, and on the upperwing are two white patches like in the summer male. Immatures are similar, but with pink wing linings and less prominent streaks and usually a pinkish buff hue on the throat and breast. At one year of age—in their first breeding season—males are scaly above like fully adult males in winter plumage, and still retain the immature's browner wings. Unlike males, females can easily be confused with the black headed grosbeak (Pheucticus melanocephalus) where their ranges overlap in the central United States and south central Canada. The rose breasted grosbeak female has slightly darker brown markings on the underside, paler rather yellowish streaking on both the head and wings and paler, pinkish (rather than bi colored) bill when compared to the female black headed grosbeak. A potential confusion species also is the female purple finch (Haemorhous purpureus), but that species is noticeably smaller with a less robust bill and a notched tail. The song is a subdued mellow warbling, resembling a more refined, sweeter version of the American robin's (Turdus migratorius). Males start singing early, occasionally even when still in winter quarters. The call is a sharp pink or pick, somewhat reminiscent of a woodpecker call.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Розалық грустный грустныйның көбейетін ортасы – Канаданың және АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы ашық жапырақты ормандар. Атап айтқанда, солтүстік құстар Роки тауларының шығысындағы АҚШ арқылы оңтүстікке қарай көшіп, Мексиканың орталық және оңтүстік бөлігінде, Орталық Америкада, Кариб теңізінде, Перу мен Венесуэлада қыстайды. Оның қыстау ареалының оңтүстік шекарасы толыққанды белгілі емес; мысалы, ол 1990 жылдарда ғана Колумбиядағы Серрания де лас Квиншас аймағында тіркелген. Қыста олар көбінесе ашық орманды жерлерді, орман шеттерін, саябақтарды, бақшаларды және ағаштардың сирегіп өскен плантацияларын ұнатады, теңіз деңгейінен бастап төбелерге дейін, мысалы, Коста-Рикада теңіз деңгейінен 1524 метр (5000 фут) биіктікке дейін таралған. 1966 жылдан бері, оның жазғы ареалының шығыс бөлігінде осы құстың саны жыл сайын 1,5%-дан астам азайды, ал жазғы ареалының батыс бөлігінде жыл сайын 1,5%-дан астам өсті.

Көші-қон

Алғашқы құстар көбейту орындарын тамыз айында қалдырады, ал соңғылары мамырдың ортасынан соңына дейін қайта оралады. Дегенмен, көбінесе олар қыркүйек айының соңында немесе қазан айында оңтүстікке қарай ұшып, сәуірдің соңында немесе мамырдың басында қайта оралады. Бүгінгі күні олар көбейту орындарында 20-шы ғасырдың басындағыдан ұзақ уақытқа дейін қалатын сияқты, сол кезде көшпенді құстар сәуір және қыркүйек айларына қарағанда мамыр және тамыз айларында жиірек кездесетін. Қызыл кеуделі қарға Батыс Еуропада өте сирек кездеседі. Жұптасқан кезде аумақтық мінез-құлық танытады; қыс мезгілінде шамамен бірнеше құстан тұратын топтармен, кейде оннан астам құстан құралған үлкен үйірлермен көшіп жүреді.

Өсіру

АҚШ-тың шығысындағы 70 қоныс аударған әнші құстың ішінде тек қызыл кеуделі қарғалар ғана көбейетін жерлерінен оңтүстікке қарай ұрық өндіргені анықталды. Еркек қарғалар әдетте ұрғашылардан бірнеше күннен бір апта бұрын келіп, жұптасу көбейетін жерде жүзеге асады. Ұя салу Теннессиде мамыр айының басында басталып, солтүстіктегі Саскачеванде маусым айының басына дейін созылады. Квебек облысында тіркелгендей, жұмыртқа салу мамырдың ортасынан шілде айының ортасына дейін кез келген уақытта болуы мүмкін. Әдетте, осы қарғалар әр жазда бір ғана жұмыртқа салады, бірақ Канадада екінші жұмыртқалар болуы мүмкін және жартылай тұтқындық жағдайында расталған. Еркек және ұрғашы қарғалар ағаш бұтақтарында, жүзімдерде немесе биік өсетін бұталар мен ағаштарда ұя таңдауға және салуға бірге қатысады. Ұялар жерден бірнеше метр биіктікте орналасқан, орташа еңіздігі ормандық аймандардағы ашық жерлерге жақын болады. Ұялар құрылысы, материалы және мөлшері жағынан көптеген торғайларға тән, жапырақтардан, бұтақтардан, тамыршалардан немесе түктерден жасалған. Жұмыртқалардың саны 1-ден 5-ке дейін жетеді, көбінесе 3-4 жұмыртқа болады, олар ақшыл көк немесе жасыл түсті, күлгіш-қоңыр қызыл дақтармен өрнектелген. Еркек қарғалар шамамен үштен бір бөлігін күйімдейді, ал қалған бөлігін ұрғашы қарғалар күйімдейді, күйімдеу 11-ден 14 күнге дейін созылады. Тұтқындағы қарғалар 24 жылға дейін өмір сүруі мүмкін, бұл оларды жабайы табиғатта тіршілік етудің қиындықтарын ескермегенде, өте ұзақ өмір сүретін торғайлардың біріне айналдырады. Көбінесе қоңырбас тырна (Molothrus ater) – қарғалардың жұмыртқаларын тонаушы паразиті болып табылатындықтан, қызыл кеуделі қарғалар тырна жұмыртқаларын таниды және ұяға жақын жерде тырналарды агрессивті түрде қуады. Бір зерттеуге сәйкес, қарғалардың ұяларының 7%-дан азында тырна жұмыртқалары кездеседі. АҚШ Құс сақиналау зертханасының мәліметтері бойынша, 1997 жылға дейін өлген қызыл кеуделі қарғалардың көпшілігі нысандарға, соның ішінде ғимараттар мен көліктерге (17,2%) соқтығысқан немесе атып өлтірілген (10%; көбінесе 1960 жылға дейін), өлімнің 3,6%-ы мысықтардың шабуылынан, 0,8%-ы иттердің шабуылынан болған. Аурулар, табиғи жыртқыштар және қолайсыз ауа райы сияқты табиғи себептерден болатын өлім-жітім жағдайлары көбінесе жарияланбайды. Ұя салудың сәтсіздігіне басты себеп – жыртқыштар екені белгілі. Жұмыртқалар мен балапандардың табиғи жыртқыштарына көк шошқалар (Cyanocitta cristata), қара шошқалар (Quiscalus quiscula), еноттар (Procyon lotor), сұр (Sciurus carolinensis) және қызыл (Tamiasciurus hudsonicus) қояншықтар жатады. Ересек қарғалардың расталған жыртқыштарына Купердің (Accipiter cooperii) және үшсаусақты шоқпарлар (Accipiter striatus), сондай-ақ солтүстік шұбарлар (Circus cyaenus), шығыс сыңғырлаушы соулар (Megascops asio) және қысқа құлақты соулар (Asio flammeus) кіреді.

Rose breasted grosbeaks were the only one of 70 migratory songbird species in the eastern United States shown in males to have produced sperm while still far south of their breeding location. Male grosbeaks tend to arrive a few days to a week before the females and pair formation apparently occurs on the breeding grounds. Nest building begins from as early as early May in Tennessee to as late as early June further north in Saskatchewan. Egg laying may occur anytime from mid May to mid July, as has been recorded in Quebec. Usually only a single brood is laid by these grosbeaks each summer but second broods are suspected in Canada and confirmed in semi captivity. Both the male and the female apparently participate in selecting and building the nest, which is on a tree branch, over vines or any elevated woody vegetation. Nests have been recorded at off the ground, averaging high, almost always in the vicinity of openings in woodlands. Nests are typical of many passerines in both construct, material and size, made from leaves, twigs, rootlets or hair. Clutches are from 1 to 5 eggs, normally being 3–4, being pale blue to green with purplish to brownish red spotting. Males do a third of the incubation roughly, the female doing the remaining amount, and incubation can last from 11 to 14 days. Captive grosbeaks have been recorded living up to 24 years of age, making them quite a long living passerine excluding the pressures of surviving in the wild. Although frequently targeted by the brood parasite, the brown headed cowbird (Molothrus ater), the rose breasted grosbeak is apparently able to recognize cowbird eggs and has been seen to aggressively displace cowbirds near the nest. Typically, fewer than 7% of grosbeak nests have cowbird eggs per one study. Per the U. S. Bird Banding Laboratory, as of 1997, rose breasted grosbeaks recovered when dead have largely collided with objects, including buildings and cars (17.2%) or had been shot (10%; mostly before 1960), 3.6% of the fatalities were caught by cats, 0.8% caught by dogs. Mortality due to natural causes, including disease, natural predators and inclement weather go largely unreported. It is known the main cause of nesting failure is predation. Natural predators of eggs and nestlings include blue jays (Cyanocitta cristata), common grackles (Quiscalus quiscula), raccoons (Procyon lotor), gray (Sciurus carolinensis) and red (Tamiasciurus hudsonicus) squirrels. Confirmed predators of adults include both Cooper's (Accipiter cooperii) and sharp shinned hawks (Accipiter striatus) as well as northern harriers (Circus cyaenus), eastern screech owls (Megascops asio) and short eared owls (Asio flammeus).

Диета

Розалық көкбауырлар бұталар мен ағаштарда жәндіктер, тұқымдар мен жидектер іздеп, ұшып бара жатқан жәндіктерді ұстап, кейде нектар жейді. Олар көбінесе ағаштардың жоғары жағында болады және жерде сирек кездеседі. Қыстау орнында, оларды Trophis racemosa сияқты жемістер арқылы парктеріне, бау-бақшаларына және тіпті құс азықтандырғыштарға тартуға болады. Олар қарақұмық, түйеқұмық, ақылға қонымды тұқым, шошқа, малина және сүтқұмықтан, сондай-ақ күнбағыс тұқымы, бақша бұршағы, сұлы, бидай, ағаш гүлдері, ағаш бүршіктері және пісіп жеткен табиғи өнімдермен де қоректенеді. Қыста басқа да маңызды тағамдарына жакаранда тұқымы және әкелген «Белсенді Лиза» (Impatiens walleriana) жемістері жатады. Солтүстік-орталық АҚШ және Оңтүстік Канададан алынған көкбауырлардың асқазан ішіндегісінің 52% омыртқасыз жануарлардан, көбінесе қоңыздардан; 19,3% жабайы жемістерден; 15,7% арамшөп тұқымдарынан; 6,5% егілген жемістер мен өсімдіктерден, оның ішінде бұршақ, жүгері (Zea mays), сұлы (Avena sativa) және бидай (Triticum vulgare); ал қалған 6,5% ағаш бүршіктері мен гүлдері сияқты басқа өсімдік материалдарынан тұрады.

Мәртебе

Өрт көптеген шөптесіндіктерді сақтау үшін қажет (Өрт экологиясын қараңыз). 20-ғасырдың соңында өрттерді тоқтату Ұлы жазықтарда орманның, қайталап болатын өрттер шөптесіндіктерді сақтап тұратын жерлерге таралуына әкелді. Бұл қара басты ірі қара тұқымдас P. melanocephalus papago түрлерімен будандасуға мүмкіндік берді. Аумақты кеңейту басқа да жерлерде байқалды, мысалы, Солтүстік Огайо штатында, онда ол 1900 жылдары (онжылдық) көбейгені сирек болса, қазір бұл құс жиі кездесетін көбелекші. Жалпы, ол көбейту үшін ересе орманды қажет етеді және кейде клеткада ұсталатын құс ретінде табылса да, қызыл кеуделі ірі қара тұқымдас құсы мүлдем сирек емес және IUCN оны қауіп төндіретін түр деп санамайды. Оның табиғаттағы орташа ең ұзақ өмір сүру мерзімі 7,3 жылды құрайды.