Кіріспе

Француз әлеуметтанушысы (1858–1916 жж.) Дэвид Эмиль Дюркгейм (emil dyʁkɛm немесе dyʁkajm, кәсіби түрде Эмиль Дюркгейм деп аталады; 15 сәуір 1858 ж. - 15 қараша 1917 ж.) – француз әлеуметтанушысы. Дюркгейм социологияның академиялық ғылымын ресми түрде құрды және оны Карл Маркс пен Макс Вебермен бірге қазіргі заманғы әлеуметтік ғылымның негізін қалаушылардың бірі ретінде таныстырады. Дюркгеймнің көптеген еңбектері қазіргі замандағы қоғамдардың тұтастығы мен үйлесімділігін қалай сақтай алатынына қатысты, дәстүрлі әлеуметтік және діни байланыстардың жалпыға ортақтығы азайған және жаңа әлеуметтік институттар пайда болған дәуірде. Дюркгеймнің қоғамды ғылыми тұрғыдан зерттеу жөніндегі тұжырымы қазіргі социологияның негізін қалады, ол католик және протестант топтарындағы өзіне-өзі қол жұмсауды талдау үшін статистика, сауалнамалар және тарихи байқаулар сияқты ғылыми құралдарды қолданды. Дюркгеймнің алғашқы маңызды әлеуметтанулық жұмысы – (1893; Қоғамдағы еңбек бөлінісі), ал 1895 жылы – (Социологиялық әдістеме ережелері) жарық көрді, сондай-ақ сол жылы Дюркгейм Еуропадағы алғашқы әлеуметтану кафедрасын құрып, Францияның алғашқы әлеуметтану профессоры атанды. Дюркгеймнің «Le Suicide» (1897) атты монографиясы католик және протестант халықтары арасындағы өзіне-өзі қол жұмсау көрсеткіштерін зерттеу арқылы заманауи әлеуметтік зерттеулерге жол ашты, соның нәтижесінде әлеуметтік ғылым психология мен саяси философиядан ерекшеленді. Келесі жылы, 1898 жылы, ол «L'Année Sociologique» журналын құрды. (1912; Діннің бастапқы формалары) жұмысында аборигендер мен қазіргі қоғамдардың әлеуметтік және мәдени өмірін салыстырып, дін туралы теория ұсынды. Дюркгейм социологияның заңды ғылым ретінде мойындалуына үлкен мән берді. Ол Огюст Конт ұсынған позитивизмді жетілдіріп, эпистемологиялық реализмнің бір түрі саналатын нәрсені, сондай-ақ әлеуметтік ғылымдағы гипотетикалық-дедуктивті модельді қолдануды жақтады. Дюркгейм үшін социология – институттардың ғылымы, яғни «қоғам қалыптастырған сенімдер мен мінез-құлық ережелерінің» ғылымы, оның мақсаты – құрылымдық әлеуметтік фактілерді анықтау. Осылайша, Дюркгейм социология мен антропологиядағы негізгі көзқарас болып табылатын құрылымдық функционализмнің жақтаушысы болды. Оның пікірінше, әлеуметтік ғылымдар жеке тұлғалардың нақты әрекеттерін зерттеумен шектелудің орнына, қоғамға байланысты құбылыстарды зерттеуге бағытталған, яғни толыққанды болуы керек. Ол 1917 жылы қайтыс болғанға дейін француз зиялы қауымындағы маңызды тұлға болып қала берді, көптеген лекциялар оқыды және білімнің әлеуметтануы, мораль, әлеуметтік жіктелу, дін, құқық, білім беру және девианттық сияқты тақырыптар бойынша көптеген еңбектер жариялады. Оның «ұжымдық сана» сияқты кейбір терминдері қазір кездейсоқ адамдар тарапынан да қолданылады.

Ерте өмір және мұрасы

Дэвид Эмиль Дюркгейм 1858 жылдың 15 сәуірінде Францияның Лотарингия аймағындағы Эпиналь қаласында Мелани (Исидор) мен Мойсей Дюркгеймнің отбасында дүниеге келді, оның ұзақ тарихы бар, дінге берілген француз еврейлерінің ұрпағы болды. Әкесі, әкесінің әкесі және бабасы да раввин болғандықтан, жас Дюркгейм раввиндік мектепте білім алуын бастады. Алайда, ол ерте жасында мектепті ауыстырып, отбасының жолын жалғамайтын шешімге келді. Осы уақытта ол Огюст Конт пен Герберт Спенсерді оқыды, осылайша Дюркгейм мансабының басында-ақ қоғамды ғылыми тұрғысынан зерттеуге қызығушылық танытты. Дюркгеймнің Парижде маңызды академиялық лауазымға тағайындалуына оның қоғамға қатысты көзқарасы кедергі келтірді. 1882 жылдан 1887 жылға дейін ол бірнеше провинциялық мектептерде философиядан сабақ берді. 1885 жылы ол Германияға баруға шешім қабылдады, онда екі жыл бойы Марбург, Берлин және Лейпциг университеттерінде әлеуметтануды оқыды. 1886 жылға қарай, докторлық диссертациясының бір бөлігі ретінде, ол "Қоғамдағы еңбек бөлінісі" еңбегінің жобасын аяқтады және жаңа әлеуметтану ғылымын құруға кірісті. 1895 жылы ол "Социологиялық әдістеме ережелері" атты еңбегін жариялады. Дүркгейм екі жылдан кейін, 1917 жылдың 15 қарашасында Парижде инсульттан құлдырап, ауыр эмоционалдық күйзеліске ұшырады.

Әдістеме

"Социологиялық әдістің ережелері" (1895) еңбегінде Дюркгейм социологияның толыққанды ғылыми екенін қамтамасыз ететін әдіс құруға деген ниетін білдірді. Қойылған мәселелердің бірі – әлеуметтанушының объективтілігі: бастапқыда бақылаушыға шарт қойып, онымен байланысты объектіні қалай зерттеуге болады? Дюркгеймнің пікірінше, бақылау мүмкіндігінше бейтарап және жеке басынан алыс болуы керек, тіпті осы тұрғыдан "толық объективті бақылауға" жеткеніміз де болжамсыз. Әлеуметтік фактілерді зерттегенде әрқашан басқа әлеуметтік фактілермен байланысын ескеру қажет, оны зерттеуші адамның көзқарасымен емес. Сондықтан социологияда жеке, тәуелсіз фактілерді зерттеуден гөрі салыстыруға басымдық беру керек. Дюркгейм әлеуметтік құбылыстарды зерттеуге қатысты алғашқы, қатаң ғылыми тәсілдердің бірін жасауға ұмтылды. Герберт Спенсермен бірге ол қоғамның әртүрлі бөліктерінің болу себебін және олардың сапасын, олардың қоғамды күнделікті өмірге бейімдеудегі (яғни, қоғамды "жұмыс істеуге" қабілетті етудегі) атқаратын қызметтері арқылы түсіндірген алғашқылардың бірі болды. Ол сондай-ақ Спенсердің органикалық аналогиясымен келісіп, қоғамды тірі организммен салыстырды. Дюркгейм қоғамның оның бөліктерінің жиынтысынан артық екенін де айтты. Оның замандастары Фердинанд Тённис пен Макс Веберден айырмашылығы, ол жеке адамдардың іс-әрекеттеріне қандай күштер ықпал ететінін (әдістемелік индивидуализммен байланысты тәсіл) емес, әлеуметтік фактілерді зерттеуге назар аударды.

Нысандар

Университетте оқып жүрген кезінде Дюркгеймге екі неоканттық ғалым – Шарль Бернар Ренувье және Эмиль Бутрук әсер еткен. Реализмді ғылымның эпистемологиясы ретінде, сыртқы әлемде объективті әлеуметтік шындықтар бар екенін және бұл шындықтар жеке адамның оларды қабылдауына тәуелсіз екенін қабылдайтын көзқарас ретінде анықтауға болады. Бұл көзқарас эмпиризм және позитивизм сияқты басым философиялық тұжырымдамаларға қарсы келеді. Дэвид Юм сияқты эмпириктер сыртқы әлемдегі барлық шындықтар адамның сезім арқылы қабылдауының нәтижесі екенін, демек, барлық шындықтар тек қана қабылданатынын, олардың қабылдауымыздан тыс дербес өмір сүрмейтінін және өздерінен себептік күш шығармайтынын айтқан. Ал кейбір зерттеушілер еврей ойларының Дюркгеймнің еңбектеріне тікелей әсер еткенін дәлелдеу қиын немесе мүмкін емес деп санайды.

Дюркгейм және теория

Дюркгеймнің мансабында басты назарда тұрған үш мақсат болды. Біріншіден, социологияны жаңа ғылыми сала ретінде орнату. Соңында, Дюркгейм ғылыми білімнің практикалық қолданылуымен айналысты. Егер қоғамның бөліктері арасындағы қатынастардың дәл реттелгендігінен туындайтын бірлік болмаса, тиімді тәртіппен қамтамасыз етілген оның әртүрлі функцияларының үйлесімді жұмыс істеуінен туындайтын бірлік болмаса, және егер қоғамда адамдардың ортақ мақсатқа деген ниеттеріне негізделген бірлік болмаса, онда ол ең кішкентай сілкініс немесе жеңіл соққыдан тарап кететін құм үйінінен артық емес.

Әлеуметтанудың негізі

Дюркгейм социологияның не екендігі және оны қалай зерттеу керектігі туралы маңызды ережелерді қалыптастырды. Социологияның басқа ғылымдармен қатар орналасуын қорғап, ол: «Социология ешқандай ғылымның қосымшасы емес, ол өзіндік, ерекше және тәуелсіз ғылым» деп жазды. Социологияны академиялық ортада орнықтыру және оның толыққанды ғылым екенін дәлелдеу үшін, оның философия мен психологиядан нақтырақ және бөлек зерттелу пәні, сондай-ақ өзіндік әдістемесі болуы керек. 1903 жылғы Тард пен Дюркгейм арасындағы пікірсайыста Габриэль Тардтың «антропологиялық көзқарасы» сынға ұшырап, тез арада қабылданбады. Социологияның басты мақсаты – құрылымдық «әлеуметтік құбылыстарды» анықтау болып табылады. Социологияны тәуелсіз, мойындалған академиялық ғылым ретінде қалыптастыру Дюркгеймнің ең маңызды және ұзаққа созылған жетістіктерінің бірі саналады.

Әлеуметтік фактілер

Дюркгейм моральды "мінез-құлық ережелерінің жүйесі" деп анықтайды. Оның моральдық талдауы Иммануил Кант пен оның борыш ұғымымен тығыз байланысты. Дюркгейм Канттың ықпалында болғанмен, оның моральдық теориясының кейбір аспектілерін сынға алып, өзінің көзқарастарын дамытты. Дюркгейм Кантпен келіседі, моральда міндеттеме сезімі болады, "өз ең маңызды қағидалары арқылы көрінетін моральдық билік, [моральдық ережелерге] міндетті мінез береді". Бір идеолог Дюркгеймнің қоғам туралы түсінігін ұлтпен алмастырды. Осман империясының агрессивтік соғыстарын және ірі демографиялық өзгерістерді, соның ішінде армян геноцидін ақыл-оймен негіздеген ол, Дюркгеймнің идеяларын бұрмалаған болып саналады. Рэндалл Коллинз Дюркгеймнің дін туралы еңбегін Эрвинг Гоффманның микросоциологиясымен үйлестіріп, "өзара әрекеттесудің ритуалдық тізбектері" деп аталатын теорияны жасады. Гоффманның өзі де өзара әрекеттесу ретін дамыту барысында Дюркгеймнің ықпалына ілескен. Социологиядан бөлек, Дюркгейм философтарға, оның ішінде Анри Бергсон мен Эммануэль Левинасқа әсер етті, ал оның идеяларын 1960 жылдардағы Ален Бадиу, Луи Альтюссер және Мишель Фуко сияқты структуралистік теоретиктердің еңбектерінде табуға болады.

Дюркгейм Сеарлге қарсы

Дюркгеймнің көптеген еңбектері философияда назарсыз қалған, тікелей қатысы бар болса да. Мұны дәлелдеу үшін Джон Сэрлдің «Әлеуметтік шындықтың құрылысы» кітабына назар салу жеткілікті, онда Сэрл аналитикалық және континенттік философия арасындағы жікті жоюға қабілетті маңызды еңбек деп есептеген әлеуметтік фактілер мен ұжымдық бейнелеулер теориясы жазылған. Алайда, Нил Гросс Сэрлдің қоғам туралы көзқарастары Дюркгеймнің әлеуметтік фактілер, әлеуметтік институттар, ұжымдық бейнелеулер және осы сияқты теорияларының қайта жаңартылуы екенін көрсетеді. Осылайша, Сэрлдің идеялары Дюркгеймдікіндей сынға ұшырауы мүмкін. Сэрл Дюркгеймнің еңбегі өзі ойлағаннан да нашар екенін айтып, Дюркгеймнің еңбектерін көп оқымағанын мойындады: «Дюркгеймнің тұжырымы соншалықты жеткіліксіз болғандықтан, мен оны одан әрі оқымадым». Бірақ Стивен Люкс, Гроссқа Сэрлдің жауабына қарсы шығып, Сэрлдің Дюркгеймге тағы қойған айыптарын біртіндеп жоққа шығарды, тиімді түрде Гростың Сэрлдің жұмысы Дюркгеймнің жұмысына өте ұқсас деген аргументін қолдады. Люкс Сэрлдің Дюркгеймнің еңбектерін дұрыс түсінбеуін Сэрлдің Дюркгеймді жай ғана оқымауымен байланыстырады.

Гилберт Дюркгеймді қолдады

Маргарет Гилберт, заманауи британдық әлеуметтік құбылыстар философы, Дюркгеймнің "Социологиялық әдіс ережелері" кітабының 1-тарауындағы және алғы сөздеріндегі әлеуметтік фактілер туралы талқылауын мұқият, ізгілікпен зерделеді. 1989 жылы жарық көрген "Әлеуметтік фактілер туралы" атты кітабында Гилберт оның философиялық тұрғыдан негізсіз көрінетін кейбір тұжырымдары маңызды және пайдалы екенін айтады.